Συγγραφείς και φιλόσοφοι μιλούν για την μεταπολιτευτική Ελλάδα

Όψεις της κρίσης στην ελληνική λογοτεχνία και τον ελληνικό στοχασμό ξεδιπλώνει το ομώνυμο αφιέρωμα του περιοδικού «Διαβάζω» στο καινούργιο του τεύχος, που αποτελεί μια σύντομη αλλά περιεκτική περιήγηση στα πεπραγμένα των τελευταίων τριάντα, πενήντα ή και

Η κρίση εισβάλλει παντού (στο πολιτικό σύστημα, στις δημόσιες συζητήσεις, στην καθημερινή μας ζωή) καΙ έχει πολλαπλά πρόσωπα.

Όψεις της κρίσης στην ελληνική λογοτεχνία και τον ελληνικό στοχασμό ξεδιπλώνει το ομώνυμο αφιέρωμα του περιοδικού «Διαβάζω» στο καινούργιο του τεύχος, που αποτελεί μια σύντομη αλλά περιεκτική περιήγηση στα πεπραγμένα των τελευταίων τριάντα, πενήντα ή και εξήντα ετών.

Μπορεί πολλοί έλληνες συγγραφείς να καταπιάστηκαν κατά τη διάρκεια της περασμένης χρονιάς χωρίς περιστροφές με το ζήτημα της κρίσης (μεταξύ άλλων ο Πέτρος Μάρκαρης, η Ιωάννα Καρυστιάνη, ο Σωτήρης Δημητρίου, ο Νίκος Παναγιωτόπουλος, ο Τάκης Θεοδωρόπουλος, ο Γιώργος Ξενάριος, ο Μάκης Καραγιάννης και ο Γιώργος Δενδρινός), καυτηριάζοντας σε δραματικούς αλλά και σε ειρωνικούς τόνους την πραγματικότητα ή αναδεικνύοντας τις συμβολικές και τις αλληγορικές της διαστάσεις, κανένας, όμως, από τους συνεργάτες του αφιερώματος του «Διαβάζω» δεν πιστεύει ότι η σημερινή κατάσταση προέκυψε από το πουθενά ή πως ουδείς καλλιτέχνης ή φιλόσοφος στην Ελλάδα δεν διέκρινε νωρίτερα τα συμπτώματά της, ακόμα κι αν δεν ήταν σε θέση να φανταστεί ή να δώσει συγκεκριμένο όνομα στην τωρινή της εξέλιξη.

Ρίχνοντας ένα βλέμμα στη μεταπολιτευτική ή και την προδικτατορική παραγωγή των μεταπολεμικών πεζογράφων, ο Λευτέρης Καλοσπύρος εντοπίζει τέσσερα έργα τα οποία «συνθέτουν άτυπα μια μικρή ιστορία της νεοελληνικής παρακμής, που ξεκινάει από τον μεσοπόλεμο και καταλήγει στο βρώμικο '89.

Πρόκειται για τη συλλογή διηγημάτων του Δημήτρη Χατζή «Το τέλος της μικρής μας πόλης» και για τα μυθιστορήματα «Βιοτεχνία υαλικών» του Μένη Κουμανταρέα, «Φανταστική περιπέτεια» του Αλέξανδρου Κοτζιά και «Εις τον πάτο της εικόνας» της Μάρως Δούκα.

Η άρνηση παραδοχής κάθε αλλαγής, σε ατομικό ή σε συλλογικό επίπεδο, η ιδιοτελής χρήση της οποιασδήποτε δημόσιας θέσης ή εξουσίας, η λογική του εύκολου και ανυπόστατου επιχειρηματικά κέρδους και ο ηθικολογικός εξορκισμός της φαυλότητας είναι τα χαρακτηριστικά τα οποία φιλοτέχνησαν ανάγλυφα από τις αρχές της δεκαετίας του 1950 μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1980 τέσσερις κατά τα άλλα εντελώς διαφορετικοί μεταξύ τους συγγραφείς.

Δεν πρόκειται, όμως, μόνο για την πεζογραφία, στην οποία θα μπορούσαμε να προσθέσουμε κι άλλες πρόδρομες παρεμβάσεις, που έγιναν κατ' επανάληψη τα επόμενα χρόνια (ας θυμηθούμε, ανάμεσα σε άλλους, τους Ρέα Γαλανάκη, Γιώργη Γιατρομανωλάκη, Νίκο Θέμελη, Δημήτρη Νόλλα, Αλέξη Πανσέληνο, Πέτρο Μάρκαρη, Φίλιππο Φιλίππου, Ανδρέα Αποστολίδη, Πέτρο Μαρτινίδη, Βασίλη Γκουρογιάννη, Τηλέμαχο Κώτσια, Βασίλη Τσιαμπούση, Χρήστο Χαρτοματσίδη, Αριστείδη Αντονά, Αμάντα Μιχαλοπούλου, Ιωάννα Μπουραζοπούλου, Χρήστο Οικονόμου, Δημήτρη Σωτάκη και Θανάση Χειμωνά).

Τον λόγο της στη διάγνωση των ανησυχητικών προμηνυμάτων της κρίσης (με την εικονογράφηση μιας κοινωνίας εξωφρενικού ατομικισμού) διεκδικεί και η ποίηση μέσω της εξεγερμένης και μονίμως αβόλευτης φωνής του Λευτέρη Πούλιου.

Φωνή που όπως γράφει στο αφιέρωμα του "Διαβάζω" ο Γιάννης Δούκας, ποιητής της νεότερης γενιάς, παρουσίασε σε όλη τη διαδρομή της "μια συνειδησιακή μετεξέλιξη σε πλήρη αντιστοιχία με τις σύγχρονες κοινωνικές μετατοπίσεις και μεταλλάξεις".

Για την κρίση γράφουν στο «Διαβάζω» και οι Ν. Παναγιωτόπουλος, Ιωάννα Μπουραζοπούλου και Μ. Καραγιάννης, που εξετάζουν επί τη βάσει της συγγραφικής τους εμπειρίας τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να κινηθεί εφεξής η τέχνη τους.

Η πεζογραφία θα επιστρέψει εκ των πραγμάτων στην κοινωνία και θα συγκεντρωθεί στα καυτά προβλήματά της: αυτό είναι το συμπέρασμα και των τριών - υπό τον όρο, βεβαίως, ότι ο συγγραφέας δεν θα βάλει στην άκρη τις δικές του έγνοιες, που είναι η επεξεργασία της μορφής και το πλάσιμο των ατομικών χαρακτήρων.

Την κρίση, ωστόσο, πρόλαβαν να υποδείξουν και να ερμηνεύσουν και δύο έλληνες φιλόσοφοι που διακρίθηκαν στο εξωτερικό: ο Κώστας Αξελός και ο Παναγιώτης Κονδύλης.

Όπως παρατηρεί στο σχετικό του άρθρο στο «Διαβάζω» ο Νίκος Ταγκούλης, ο Αξελός εντόπιζε ήδη από το 1954 την αδυναμία της ελληνικής κοινωνίας να εξοικειωθεί με τον δυτικό ορθολογισμό και την τεχνολογία, λειτουργώντας περίπου εν κενώ, ενώ από τη μεριά του ο Κονδύλης επισήμαινε εν έτει 1991 την ιστορική απουσία αστικής τάξης και αστικού πολιτισμού από την Ελλάδα.