Στις εντολές του υπουργείου των Εξωτερικών ήταν σε περίπτωση κατάληψης νησιού από τους Ιταλούς, να τηρηθεί ουδετερότητα

Παρουσίαση-σχολιασμός Κώστας Τσαλαχούρης Στις 16/29 Απριλίου 1912, το Εθνικό Κέντρο, το υπουργείο των Εξωτερικών, δίνει τις κατευθύνσεις επί της ακολουθητέας πολιτικής, μετά τα γεγονότα που διαδραματίζονται στο Αιγαίο, και στην εγγύτερη περιοχή. Με την απόσταση του χρόνου, διαβάζοντας το εν λόγω ντοκουμέντο, όζει σκέψεων και γραφίδος Ίωνα Δραγούμη, ο οποίος την εποχή εκείνη είναι επικεφαλής του Τμήματος Ανατολικών Υποθέσεων του υπ. Εξωτερικών που πραγματεύεται τα ζητήματα με την Τουρκία και το Ανατολικό ζήτημα. Με το υπ’ αριθμ. 12406 κρυπτογράφημα προς τα Προξενεία Χίου, Ρόδου, Μυτιλήνης, σημειώνει ότι «από της ενάρξεως του Ιταλοτουρκικού πολέμου, διά του αποκλεισμού του Οθωμανικού στόλου εν Ελλησπόντω και της υπεροχής του Ιταλικού στόλου …….(σ.σ. δυσανάγνωστες δύο αράδες) ηθέλησε να καταλάβη απάσας τας νήσους, δεν μεταβάλλει την τοιαύτην κατάστασιν των νήσων, εφ’ ων έκτοτε η επίβλεψις και κυριαρχία της Τουρκίας κατέστη χαλαρωτέρα. Διά της παρατάσεως του Ιταλοτουρκικού πολέμου και διά της κατοχής της Αστυπαλαίας, καθίσταται ήδη πραγματικωτέρα η κυριαρχία του ιταλικού στόλου επί των νήσων. Πλην τούτου ανακινείται και το Σαμιακόν ζήτημα δια των υπό της ιταλικής Μοίρας εν Σάμω τελεσθέντων. Εξάλλου εκ πολλών δεδομένων συμπεραίνεται ότι ένεκα της πληθώρας των γεννηθέντων εσχάτως διεθνών ζητημάτων εν τη Εγγύς Ανατολή δεν είναι απίθανον η Ευρώπη, είτε εν συνεδρίω ή εν συνδιασκέψει να ρυθμίση ταύτα, συμφώνως προς τους δημιουργηθέντας από της συνθήκης του Βερολίνου και εντεύθεν νέους όρους, νομιμοποιούσα την νέαν κατάστασιν. Τοιαύτα ζητήματα τυγχάνουσι τα εξής: Το Περσικόν, το των Στενών, το της Τριπολίτιδος, το της Κρήτης, το της Σάμου, πιθανόν και άλλα ως το Αραβικόν, το Αλβανικόν, ίσως δε και αυτό το Μακεδονικόν. Όσω πλείονα καθαρώς Ελληνικά ζητήματα τεθώσιν επί τάπητος κατά την παρούσαν ώραν, τοσούτον μείζον η πιθανότης της λύσεως τινών εξ αυτών υπέρ ημών. Εύθετον επομένως κρίνει η Β. Κυβέρνησις τον καιρόν όπως ανακινηθή ίνα ληφθή υπόψη εν τη μελλούση συνδιασκέψει ή τω συνεδρίω και το ζήτημα των νήσων του Αρχιπελάγους. Το ζήτημα του τρόπου καθ’ ον δέον να εμφανισθή η νησιωτική υπόθεσις προ της Ευρώπης τυγχάνει εις άκρον λεπτόν, διότι εν ω αφ’ ενός συμφέρει ν’ αποδειχθή διά καταλλήλου των νησιωτών ενεργείας, το αδιάσπαστον και το γνησίως ελληνικόν των νήσων, αφ’ ετέρου δεν συμφέρει να αποχωρισθή εντελώς της Τουρκίας τοσούτο μέγα και πολυάνθρωπον τμήμα του Ελληνισμού εν τω Οθωμανικώ κράτει, διότι τοιουτοτρόπως ελαττούται κατά 500 τουλάχιστον χιλιάδας Ελλήνων κατοίκων ο Ελληνικός της Τουρκίας πληθυσμός, όστις σκόπιμον να διατηρηθή όσον οίον τε πολυπληθέστερος και συμπαγέστερος ίνα επιδιωχθή μετά του μείζονος δυνατού κύρους το ελληνικόν εν Τουρκία πολιτικόν πρόγραμμα της συγκυριαρχίας Ελλήνων και Τούρκων εν των Οθωμανικώ Κράτει. Η προς ενέργειαν άρα απόφασις των νησιωτών δέον να στηρίζηται επί των εξής δεδομένων: 1. Αι υπό την Τουρκίαν νήσοι κατοικούνται υπό συμπαγούς και αμιγούς σχεδόν Ελληνικού πληθυσμού. 2. Η επίδρασις του ελληνικού περιβάλλοντος εν αυταίς είναι τοιαύτη ώστε ανέκαθεν ανεγνωρίσθησαν υπέρ τινων εξ αυτών υπό των σουλτάνων ιδιαίτερα τα τοπικά προνόμια (Νότιοι Σποράδες) υπέρ της Σάμου αυτονομία και υπέρ των λοιπών μεγάλων νήσων επικράτησις της ελληνικής γλώσσης εν τη μεταξύ των τοπικών Αρχών και των Μητροπόλεων αλληλογραφία. 3. Αι νήσοι αύται είναι και δέον να μένωσιν εσαεί συνηνωμέναι εις ένα νομόν αδιασπάστως. 4. Ότι δεν συμφέρει ν’ αποσπασθή της Τουρκίας πληθυσμός πεντακοσίων κατ’ ελάχιστον όρον χιλιάδων Ελλήνων. Ότι καίπερ των νησιωτών διαπνεομένων υπό του πόθου, της υπό της τουρκικής κυριαρχίας απαλλαγής, εν τούτοις μικρότερον κίνδυνον απωλείας του εθνικού αυτών χαρακτήρος διατρέχουσιν. Ούτοι διατελούντες υπό την τουρκικήν κυριαρχίαν ή υπ’ οιανδήποτε άλλην ξένην κυριαρχίαν και ευχερέστερον πάντως τυγχάνει να περιέλθωσιν αι νήσοι εις την Ελλάδα, αποσπώμεναι της τουρκικής κυριαρχίας ή αποσπώμεναι οιασδήποτε άλλης ξένης κυριαρχίας. Εκ των ανωτέρω συνάγεται ευκόλως η υπό των νησιωτών ακολουθητέα πολιτεία. Εν περιπτώσει καταλήψεως μιας ή πλειόνων νήσων οι κάτοικοι μακράν του να εκδηλώσωσι ενθουσιασμόν διά την κατοχήν και να αποβλέψωσιν προς τους Ιταλούς ως προς ελευθερωτάς, δέον να τηρήσωσιν άκραν και αυστηράν ουδετερότητα, αποφεύγοντες πάσαν υπέρ των Ιταλών εκδήλωσιν αλλά και απέχοντες πάσης κατ’ αυτών επιθέσεως προς ην πιθανώς μα προτραπώσιν υπό των Τούρκων. Ωσαύτως δέον ν’ απόσχωσιν πάσης κατά των τουρκικών Αρχών και στρατευμάτων επιθέσεως εάν τυχόν προτραπώσιν εις τούτο υπό των Ιταλών. Ταύτα, όμως, ουδαμώς αποκλείουσι την υπό των νησιωτών έκφρασιν του ελευθέρου αυτών φρονήματος, τουναντίον επιβάλλεται να εκδηλώσωσιν ούτοι το φρόνημα αυτών απευθυνόμενοι προς τε τον στρατόν της κατοχής, όπου εγένετο κατάληψις, και προς τους Προξένους των Ξένων δυνάμεων, όπου υπάρχουσι τοιούτοι και προς αυτάς τας τουρκικάς Αρχάς, όπου δεν εγένετο κατάληψις. Σχέδιον αιτημάτων Τοιαύτη η θέσις των καθ’ ημάς νησιωτικών πραγμάτων. Ως δεν επαύσαμεν μέχρι τούδε αξιούντες παρά της Υψηλής Πύλης τον σεβασμόν των δι’ υψηλού Φιρμανίου των Σουλτάνων κατοχυρωμένων προνομίων των Δωδεκανήσων ότι δεν θέλομεν παύσει και εις το μέλλον απαιτούντες τούτο. Αλλά προς τη οριστική αναγνωρίσει των τοπικών ημών προνομίων και των ελευθεριών περί ων ανωτέρω, προαγόμεθα νυν ν’ απαιτήσωμεν και τι πλέον, συμφώνως άλλως και προς το 23 άρθρον της Βερολινείου συνθήκης. Εκδηλούντες ελευθέρως το ελληνικόν ημών φρόνημα ενώπιον οιουδήποτε, εννοούμεν ν’ αναγνωρισθή υπό πάντων το γνησίως και ακραιφνώς Ελληνικόν απασών των νήσων του αιγαίου πελάγους ως και ο ιδιαίτερος χαρακτήρ ον φέρει το νησιωτικόν τμήμα του Οθωμανικού Κράτους τελών ανέκαθεν υπό όλως εξαιρετικούς όρους, ακριβώς ένεκα της ελληνικής υποστάσεως των νήσων. Επομένως αξιούμεν ίνα το τμήμα τούτο του Οθωμανικού Κράτους εξακολουθήση και εις το μέλλον αποτελούν , ως ανέκαθεν και επί των Χριστιανών αυτοκρατόρων και κατόπιν από της υποταγής των νήσων εις τουρκικήν κυριαρχίαν και εντεύθεν αδιαλείπτως χωριστόν και αδιάσπαστον «θέμα ή νομόν» απολαύοντα αυτοδιοικήσεως ή αυτονομίας. Δεν ζητούμεν εντελή χωρισμόν των νήσων υπό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας διότι δεν θέλομεν να στερηθή ο ελληνικός πληθυσμός του Κράτους, τοιούτου μεγάλου και πολυανθρώπου τμήματος του ελληνισμού προς βλάβην της επιδιώξεως του γενικού πολιτικού προγράμματος του Έθνους εν Τουρκία. Ζητούμεν απλώς την ανακήρυξιν των νήσων του Αιγαίου πελάγους, ως αποτελουσών ενιαίον σύνολον, εις αδιάσπαστον εσαεί προνομιούχον αυτόνομον θέμα ή νομόν απολαύοντα πλήρους αυτοδιοικήσεως υπό την κυριαρχίαν του Σουλτάνου, διοικούμενον υπό Χριστιανού Έλληνος Διοικητού και τοπικής Διαίτης, χρώμενον τη Ελληνική ως επισήμω γλώσση, έχοντα δικαίωμα αντιπροσωπείας εν τη Οθωμανική Βουλή διά δέκα τουλάχιστον βουλευτών, υποχρεωμένου του πληθυσμού αυτού εις στρατιωτικήν θητειαν αλλ’ υπό τον όρον της αποτελέσεως υπό των νησιωτών ιδίων ταγμάτων εν είδει πολιτοφυλακής των νήσων, ταγμάτων διοικουμένων υπό χριστιανών αξιωματικών και χρησιμοποιουμένων αποκλειστικώς διά την φύλαξιν των νήσων μη απομακρυνομένων απ’ αυτών ει μη μόνον εν περιπτώσει πολέμου ουχί και απλώς επιστρατεύσεως. Ως οικονομικόν προνόμιον του αυτοδιοικουμένου τούτου νομού ζητούμεν την καταβολήν ετησίων και κατ’ αποκοπήν, ως μέχρι τούδε ισχύει προκειμένου περί των δώδεκα Σποράδων νήσων, ωρισμένου φόρου Μακτού τη Υψηλή Πύλη απαλλασσομένων των νησιωτών πάσης άλλης φορολογίας, και του λοιπού φορολογικού συστήματος διαρρυθμιζομένου ελευθέρως υπό της τοπικής Διαίτης ή την αποστολήν εις το Δημόσιον Οθωμανικόν Ταμείον μόνον του πλεονάσματος των εισπράξεων των νήσων μετά την αφαίρεσιν δηλονότι των διά την διοίκησιν και δι’ άλλας του νομού ανάγκας απαιτουμένων δαπανών. Εννοείται ότι καθοριζομένων ούτω των πραγμάτων δέον ν’ απομακρυνθή οριστικώς υπό του νομού των νήσων του αιγαίου πελάγους ο τουρκικός στρατός, όστις ως απεδείχθη εκ της τελευταίας καταλήψεως της Ρόδου ουδαμώς εχρησίμευσε προς αποτροπήν της ξενικής κατοχής και επομένως και προς άμυναν των νήσων άχρηστος και περιττή αποβαίνει η παραμονή Τουρκικού Στρατού επί των νήσων αλλά και επιβλαβής διότι καθίσταται όργανον καταπιέσεων της Αρχής κατά των νησιωτών προκαλουσών δυσαρεσκείας και διατάραξιν της ησυχίας και της τάξεως. Υποβάλλοντες τα αιτήματα ταύτα εν πάση νομιμοφροσύνη εις την Υψηλήν Πύλην απεκδεχόμεθα παρ’ αυτής πατρικήν μέριμναν προς βελτίωσιν της τύχης των νήσων αίτινες ουδαμώς επιδιώκουσι διά τούτου τον αποχωρισμόν αυτών από της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλ’ απλώς και μόνον την οριστικήν αφ’ ενός αναγνώρισιν δικαίων από αμνημονεύτων χρόνων ισχυόντων και την επέκτασιν δ’ αφ’ ετέρου και συστηματοποίησιν των προνομίων τούτων και ελευθεριών προς αγαθόν του μεγάλου και πολυανθρώπου τούτου ελληνικού τμήματος του όλου Κράτους, διότι φρονούμεν ότι δια της εξασφαλίσεως της ευημερίας των κατά μέρος πληθυσμών επιτευχθήσεται ασφαλώς η ανύψωσις του γοήτρου του όλου Οθωμανικού Κράτους και η εν ομονοία συμβίωσις απάντων των εν τη Αυτοκρατορία εθνών. Νέες εντολές Στις 19 Απριλίου 1912 και πάλιν το υπουργείο των Εξωτερικών, διά χειρός Ίωνα Δραγούμη-γραφικός χαρακτήρας βλέπετε-και με υπογραφή του Λάμπρου Κορομηλά, με κρυπτογράφημα προς τα προξενεία Χίου και Ρόδου και το υποπροξενείο Μυτιλήνης θέλει να πληροφορήσει ότι «εις συμπλήρωσιν των όσων διά του τηλεγραφήματός μου από της 16 Απριλίου απέστειλα υμίν, ανακοινώ ότι ομογενείς στρατιώται οι υπηρετούντες εν ταις νήσοις, εν περιπτώσει καταλήψεως αυτών υπό των Ιταλών απέχοντες του να αυτομολήσωσιν εις το ιταλικόν στρατόπεδον της κατοχής, δέον να παραμείνωσιν εις τας τάξεις αυτού παρακολουθούντες τον υπόλοιπον τουρκικόν στρατόν εις τα ενδότερα της νήσου αλλά και προσπαθούντες συνάμα να εμβάλωσι τον πανικόν εις τας τουρκικάς τάξεις. Η στάσις αύτη των ομογενών στρατιωτών δύναται ευχερώς να δικαιολογηθή εκ του απειροπολέμου αυτού και της ανεπαρκούς αυτών στρατιωτικής μορφώσεως. Εν η περιπτώσει ο Τουρκικός στρατός ή όχλος εξηγριωμένος επιτεθή κατά των κατοίκων της νήσου, οι χριστιανοί στρατιώται δέον να προφυλάξουν αυτούς από παντός απευκταίου. Διατασσόμενοι να πυροβολήσωσι κατά των Ιταλών, δέον να πυροβολώσιν εις τον αέρα, άνευ σκοπεύσεως, εν γένει δε να συντελέσωσι κατά το δυνατόν ίνα ο Τουρκικός στρατός μη αντιτάξη αντίστασιν ματαίαν κατά του στρατού κατοχής». Το εν λόγω κρυπτογράφημα πήρε αριθμό πρωτοκόλλου 11592, αλλά δεν στάλθηκε ποτέ. Στο περιθώριο αριστερά του εγγράφου σημειώνει ο επικεφαλής του Ανατολικού Τμήματος του υπ.Εξ. «Δεν εστάλη μη υπογραφέν υπό του κ. υπουργού, Ι. Δραγούμης».