Φάλαινες και δελφίνια

Ο αγώνας για την επιβίωσή τους

Γράφει ο Ιωσήφ Μακρής Θαλάσσιος Βιολόγος - Διδακτορικός φοιτητής (PhD) θαλάσσιας βιολογίας Αγαπήσαμε τις φάλαινες και τα δελφίνια κυρίως από τον τρόπο που παρουσιάζονται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ως ζώα ευαίσθητα, έξυπνα, και συμπονετικά για το ανθρώπινο είδος. Οι ερευνητές έδειξαν στους ανθρώπους πόσο όμορφα είναι τα τραγούδια των φαλαινών, αυτή η ανακάλυψη, το ότι οι φάλαινες τραγουδούν στα βάθη των ωκεανών ήταν και μία από τις κυριότερες κινήσεις, έτσι ώστε να ευαισθητοποιηθεί η ανθρωπότητα για την παύση της φαλαινοθηρίας και την σωτηρία αυτών των ζώων. Η φαλαινοθηρία και το τραγούδι των φαλαινών Η λαϊκή αντίδραση κατά της φαλαινοθηρίας ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 60, και αυτό προέκυψε από τα αποτελέσματα της έρευνας των Roger Payne και του Scott McVay. Οι Payne και McVay ανέλυσαν ηχητικά δεδομένα φαλαινών, ανακαλύπτοντας το 1967 τα πολύπλοκα ηχητικά μοτίβα που εκτελούνται από τις αρσενικές καμπούρες φάλαινες (Megaptera novaeangliae) κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής περιόδου. Οι Payne και McVay μελέτησαν τους ήχους των καμπουρών φαλαινών, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι αυτά τα κοίτη τραγουδούν και επικοινωνούν μεταξύ τους με πολύπλοκα μουσικά μοτίβα. Τα τραγούδια εξέπληξαν όλο τον κόσμο, οι ήχοι που παράγουν οι φάλαινες είναι μία πραγματική μουσική σύνθεση, με ρυθμό και οργάνωση. Μερικά είδη φαλαινών τραγουδούν, άλλα πάλι παράγουν ήχους σαν να ΄΄κλαίνε ΄΄ , άλλα, όπως π.χ. οι φυσητήρες παράγουν χαρακτηριστικούς ήχους , αποκαλούμενοι ως ΄΄κλίκς΄΄ Ο Payne έγινε μια σημαντική φιγούρα στην παγκόσμια εκστρατεία για να σταματήσει η εμπορική φαλαινοθηρία, καθώς επίσης θα είναι ο πρώτος που θα προτείνει ότι οι πτεροφάλαινες και οι γαλάζιες φάλαινες μπορούν να επικοινωνούν με ήχους σε όλους τους ωκεανούς. Μερικές από τις ηχογραφήσεις του Payne κυκλοφόρησαν το 1970 από το Wild Conservation Society στον ζωολογικό κήπο Bronx Zoo της Aμερικής, ως ένα LP που ονομάζεται - τραγούδια της καμπούρας φάλαινας (Songs of the Humpback Whale). Το 1971, το Songs of the Humpback Whale by Roger Payne & Scott McVay έγινε εξώφυλλο του περιοδικού Science, και αποτελεί ακόμα και στις μέρες μας την ποιο έγκυρη, καλογραμμένη και καλύτερη μελέτη που έγινε με την βοήθεια επιστημονικών και βιοακουστικών μεθόδων. Το 1979, το National Geographic κυκλοφόρησε σε ειδική έκδοση 10 εκατομμύρια αντίτυπα του τραγουδιού, ήταν μία από τις μεγαλύτερες κυκλοφορίες τραγουδιών εκείνης της χρονιάς.Το τραγούδι βοήθησε στο να αποκτήσει δυναμική το κίνημα "σώστε τις φάλαινες" , με βασικό στόχο την παύση της εμπορικής φαλαινοθηρίας - η οποία ωθούσε πολλά είδη φαλαινών στην εξαφάνιση. Βέβαια, το Αμερικανικό πολεμικό ναυτικό γνώριζε για την ύπαρξη αυτών των ηχητικών δεδομένων, τουλάχιστον δύο δεκαετίες πριν το μάθει ο κόσμος, ωστόσο εκείνη την εποχή το πολεμικό ναυτικό δεν έδωσε έμφαση, τους χαρακτήρισε απλά ως βιολογικούς ήχους, και ενδιαφερόταν για μη βιολογικούς ήχους (ήχους από εχθρικά υποβρύχια, σόναρς, και άλλα στρατιωτικά δεδομένα) για αυτό δεν είχαν μελετηθεί… Η εμπορική φαλαινοθηρία απαγορεύτηκε από την Διεθνή Επιτροπή Φαλαινοθηρίας (International whaling committee / IWC) το 1986. Οπως τόνισε και ο Payne, ο λόγος για τον οποίο θανατώνονται οι φάλαινες από τους ανθρώπους, είναι ότι οι φάλαινες φέρνουν τεράστια κέρδη για την βιομηχανία, και τους αλιείς που το κάνουν, έτσι είναι πολύ δύσκολο για αυτούς να σταματήσουν. Ως αποτέλεσμα βρίσκουν τρόπους και κάθε βρώμικο τέχνασμα για να εξαπατήσουν τις διάφορες επιτροπές όπως την Διεθνή Επιτροπή Φαλαινοθηρίας. Παράλληλα, το κρέας των φαλαινών και των δελφινιών έχει μολυνθεί από τοξικές ουσίες οι οποίες συσσωρεύονται στο λίπος τους. Γενικά, τα μεγάλα αυτά αρπακτικά που βρίσκονται στην κορυφή της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας, μολύνονται κυρίως από τοξικά στοιχεία, όπως βαρέα μέταλλα (υδράργυρος και το κάδμιο) τα οποία η συγκέντρωση τους έχει αυξηθεί στο περιβάλλον λόγω των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων (βιομηχανία, εξόρυξη ορυκτών, κτλ). Φαλαινοθηρία – Ιστορικά Οι πρώτες μορφές της χρονολογούνται στο 3.000 π.Χ. και ορισμένες παράκτιες κοινότητες έχουν μακρά ιστορία παραδοσιακής φαλαινοθηρίας, όπως π.χ. η Ισλανδία, Νορβηγία και Ιαπωνία. Δεν ήταν η παραδοσιακή - μικρής κλίμακας φαλαινοθηρία που δημιούργησε την σημαντική μείωση στους πληθυσμούς των φαλαινών, αλλά κυρίως η βιομηχανική φαλαινοθηρία, όπου προέκυψε με οργανωμένους στόλους τον 17ο αιώνα και με ανταγωνιστικές και εθνικές βιομηχανίες φαλαινοθηρίας τον 18ο και 19ο αιώνα, και αυτό λόγω της τροποποίησης της μεθόδου αλίευσης τους. Σε αυτό συνέβαλε σημαντικά ο Νορβηγός φαλαινοθήρας Sverre Fehns ο οποίος εφηύρε το εκρηκτικό κανόνι - καμάκι γύρω στο 1890, με τη μετατροπή της φαλαινοθηρίας από μοναχικά σκάφη σε πλοία - εργοστάσια για την σύλληψη, τη θανάτωση και την επεξεργασία των αλιευμάτων/φαλαινών. Οι φάλαινες αλιεύτηκαν με έντονο ρυθμό, και στις αρχές του 20ού αιώνα η διεθνής κοινότητα παρατήρησε μια σημαντική μείωση στους πληθυσμούς, με αποτέλεσμα την εισαγωγή μέτρων για την προστασία και την σωστή διαχείριση τους. Μέχρι και στα τέλη της δεκαετίας του 1930 αλιεύονταν πάνω από 50.000 φάλαινες ετησίως, και από τα μέσα του 20ου αιώνα, τα αποθέματα φαλαινών δεν αναπληρωνόντουσαν. Προς το τέλος του 2ου παγκοσμίου πολέμου, οι πληθυσμοί των περισσότερων ειδών φαλαινών είχαν εξαντληθεί σημαντικά. Αυτό, και όπως ανέφερα και παραπάνω, είχε ως αποτέλεσμα, την απαγόρευση της εμπορικής φαλαινοθηρίας το 1986 από την Διεθνή Επιτροπή Φαλαινοθηρίας. Δελφινάρια και το ντοκιμαντέρ Χάνοντας τη Θάλασσα της Ελευθερίας – A fall from freedom Η ταινία Χάνοντας τη Θάλασσα της Ελευθερίας τη σκοτεινή πλευρά της αξιοποίησης αυτού του θαυμασμού και την εμπορική εκμετάλλευση που έχουν υποστεί οι φάλαινες και τα δελφίνια, παρουσιάζοντας την βιομηχανοποιημένη αιχμαλωσία τους. 80 συναρπαστικά λεπτά που αναμφισβήτητα θα σας συγκινήσουν, παρουσιάζοντας χιλιάδες δελφίνια που έχουν υποστεί παράνομη αρπαγή, επώδυνη μεταφορά από τη μία άκρη του κόσμου στην άλλη ή ακόμα και βίαιο θάνατο, προκειμένου να εφοδιάσουν τα δελφινάρια και τα ενυδρεία, καθώς επίσης και την τέχνη της παραπληροφόρησης του κοινού που τα επισκέπτεται, μέσα από καλά οργανωμένες δημόσιες σχέσεις και διαφημίστηκες καμπάνιες, η λαμογιά σε όλο της το μεγαλείο. Τα περισσότερα δελφινάρια και ενυδρεία εμπλέκονται είτε άμεσα είτε έμμεσα στην παράνομη ή νομιμοφανή βιομηχανία της αιχμαλωσίας αυτών των ζώων, προς όφελος της βιομηχανίας και της διασκέδασης των ανθρώπων, είναι όντως ένα όφελος για εμάς να βλέπουμε αυτά τα ζώα σε αιχμαλωσία; Η ταινία επίσης παρουσιάζει με ειλικρινή τρόπο το υπερκέρδος των επιχειρηματιών και των λοιπών διαπλεκόμενων. Αρκετά έντονα είναι τα ντοκουμέντα πρόωρων και οδυνηρών θανάτων των ζώων καθώς επίσης και οι τραυματισμοί των εκπαιδευτών τους, οι παράνομες πρακτικές, η κυβερνητική αδιαφορία, και τα βρώμικα κρυμμένα μυστικά. Ένα δυναμικό ντοκιμαντέρ που έχει σκηνοθετήσει ο Αμερικανός συγγραφέας, σκηνοθέτης και περιβαλλοντικός ακτιβιστής Stanley M. Minasian. Tα είδη των θαλάσσιων θηλαστικών που ζουν στις ελληνικές θάλασσες (φάλαινες, φώκια και δελφίνια) H ύπαρξη των δελφινιών στην Ελλάδα είναι γνωστή από την αρχαιότητα, ο Αριστοτέλης (345 π.Χ.) ήταν από τους πρώτους που μελέτησε και ταξινόμησε τα κητώδη (« Περί Ζώων Ιστορίαι »). Τα δελφίνια έχουν παίξει μεγάλο ρόλο στον ανθρώπινο πολιτισμό και είναι κοινά στην ελληνική μυθολογία. Υπάρχουν πολλά νομίσματα από την αρχαία Ελλάδα τα οποία δείχνουν ένα άτομο, ένα αγόρι ή μία θεότητα στην πλάτη ενός δελφινιού, κοσμούνται επίσης σε ψηφιδωτά, πιάτα, αγγεία και κτίσματα. Σύμφωνα με δημοσιευμένες έρευνες (διαθέσιμες στο διαδίκτυο), στις ελληνικές θάλασσες υπάρχουν 14 είδη κητωδών, σε αυτά περιλαμβάνονται και 4 είδη δελφινιών: τα ζωνοδέλφινα (Striped dolphin - Stenella coeruleoalba), τα κοινά δελφίνια (Short-beaked common dolphin - Delphinus delphis) τα σταχτοδέλφινα (Rissos dolphin - Grampus griseaus), και τα ρινοδέλφινα (Common bottlenose dolphin - Tursiops truncatus). Στις ελληνικές θάλασσες διακρίνουμε τα θαλάσσια θηλαστικά σε μόνιμα και περιστασιακά είδη τα εξής: Μόνιμα 1. Πτεροφάλαινα – Balaenoptera physalus 2. Φυσητήρας – Physester macrocephalus 3. Ζιφιός – Ziphius cavirostris 4. Σταχτοδέλφινο - Grampus griseaus 5. Ρινοδέλφινο - Tursiops truncatus 6. Ζωνοδέλφινο - Stenella coeruleoalba 7. Κοινό δελφίνι - Delphinus delphis 8. Φώκαινα – Phocoena phocoena 9. Μεσογειακή φώκια – Monachus monachus Περιστασιακά 1. Μεγάπτερη φάλαινα – Megaptera novaeangliae 2. Ρυγχοφάλαινα – Megaptera novaengliae 3. Ψευδόρκα – Pseudorca crassidens 4. Μεσοπλόδοντας – Mesoplodon sp. 5. Στενόρυγχο δελφίνι – Steno bredanensis Απειλές Αν και πολλά από τα θαλάσσια θηλαστικά είναι και τα μεγαλύτερα ζώα του πλανήτη, είναι αντίστοιχα και τα ποιο ευάλωτα, λόγω του αργού ρυθμού αναπαραγωγής, του αργού μεταβολισμού τους, της ιδιαίτερης οικολογίας, της χαρακτηριστικής τους βιολογίας, συμπεριφοράς αλλά και λόγω της υποβάθμισης του περιβάλλοντος από άμεσους ανθρωπογενούς παράγοντες. π.χ. Την ρύπανση/μόλυνση (από τοξικές ουσίες, πετρέλαιο, παθογόνα μικρόβια), 2. την ηχορύπανση (εξόρυξη φυσικού αερίου και πετρελαίου, βυθόμετρα-βαθύμετρα-σόναρ, ωκεανογραφική έρευνα, εκβάθυνση, κατασκευή αιολικών πάρκων, στρατιωτικές ασκήσεις-δραστηριότητες, συσκευές ακουστικής παρενόχλησης - Acoustic Harrassment Devices [AHDs]), 3. Την εμπλοκή σε αλιευτικά εργαλεία και 4. Την θαλάσσια ρύπανση από απορρίμματα (σκουπίδια, πλαστικά, κτλ). Οι απειλές μπορούν να προκαλέσουν τον θάνατο, αλλαγές στην συμπεριφορά των κητωδών, ακουστικά τραύματα, στρες, και τα κάνουν ποιο ευάλωτα σε ασθένειες. Επίσης, η αλιεία και ορισμένα είδη θαλάσσιων θηλαστικών (όπως π.χ. ορισμένα είδη δελφινιών, φώκιες) μοιράζονται περιορισμένους θαλάσσιους πόρους. Η αλληλεπίδραση τους, η υπεραλίευση και ως συνέπεια η σημαντική μείωση των ιχθυοαποθέματων, συνεπάγεται και με την μείωση της διαθεσιμότητας της τροφής τους. Κλείνοντας Οι φάλαινες και τα δελφίνια είναι οι τραγουδοποιοί των ωκεανών, είναι ζώα που υπάρχουν στους ωκεανούς εδώ και εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια, και αποτελούν κάτι παραπάνω από λάδι και κρέας για ανθρώπινη κατανάλωση, αποτελούν το πνεύμα για την σωτηρία των ωκεανών, είναι ρυθμιστές του θαλάσσιου περιβάλλοντος – του τροφικού πλέγματος, με άλλα λόγια είναι οι κορυφαίοι θηρευτές διαμορφώνοντας έτσι την αφθονία και την συμπεριφορά των θηραμάτων τους. Μία υπενθύμιση ότι η φύση είναι πολύπλοκη, και το γεγονός ότι, δεν είμαστε μόνοι μας στον πλανήτη, οι πράξεις μας έχουν άμεσο και έμμεσο αντίκτυπο στο θαλάσσιο περιβάλλον. Θα κλείσω με 2 φράσεις “ Αν δεν μπορούμε να σώσουμε τις φάλαινες, δεν μπορούμε να σώσουμε τίποτα ’’(Roger Payne), και «Κανένα ενυδρείο, κανένα δελφινάριο, όσο ευρύχωρο κι αν είναι, δεν μπορεί να μιμηθεί έστω και στο ελάχιστο τις συνθήκες που υπάρχουν στη θάλασσα, και κανένα δελφίνι που ζει σε οποιοδήποτε ενυδρείο ή δελφινάριο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί φυσιολογικό». – (Jacques Yves Cousteau) Περισσότερες πληροφορίες – contacts, μπορείτε να βρείτε στην περιβαλλοντική μου ομάδα στο facebook θαλάσσιο περιβάλλον, άρθρα – marine environmental articles (Joseph Makris). Θα είμαι στην διάθεση σας όποτε το χρειαστείτε. Πηγές Fin, flukes and family http://www.youtube.com/watch?v=_yIXNkAA6aQ A Life among Whales Trailer http://www.youtube.com/watch?v=bPtR39SiIl4 www.whalesongproject.net Roger Payne Ph.D., Indianapolis Prize Finalist, The Ocean Alliance & Save the Whales http://www.youtube.com/watch?v=IwpHEUn94-s http://www.oceanalliance.org/rogerPayne.html http://www.eia-international.org/campaigns/species/cetaceans/ Whale and dolphin conservation society (WDCS). Τhe conservation of British cetaceans – A review of the threats and protection afforded to whales, dolphins and porpoises in UK waters. E.C.M. Parsons, J. Clark, A Ross & M.P. Simmond Whaling. Britannica Online Encyclopedia. 2010. Retrieved May 16, 2010. Thomas I. White (2007). In defense of dolphins: the new moral frontier. Blackwell Public Philosophy Series. ISBN 978-1-4051-5778-0. Thousand Mile Song (Basic Books, 2008). David Rothenberg Εγχειρίδιο για τα θαλάσσια θηλαστικά των Ελληνικών θαλασσών (Μαρία Λιβανού και Βαγγέλης Παράβας) – κωδικός προγράμματος: LIFE 09 INF/GR/000320 – θάλασσα: Μάθε, Δράσε, προστάτεψε / Ενημερωτική, Εκπαιδευτική, Συμμετοχική Εκστρατεία για τα θαλάσσια θηλαστικά στην Ελλάδα