Οταν η πολεοδομική τακτοποίηση γίνεται πολιτικό ημίμετρο

Γράφει ο αρχιτέκτονας μηχανικός Αγαπητός Ξάνθης Ζούμε στον αστερισμό των νομιμοποιήσεων από πολεοδομικής πλευράς. Νόμοι έρχονται και φεύγουν μέσα στη δίνη της οικονομικής προσέγγισης του θέματος. Όλος ο τεχνικός κόσμος ασχολείται με την τακτοποίηση της υπερδόμησης και της υπερκάλυψης. Και ο πολίτης ακόλουθος της διαχρονικής προσταγής της πολιτείας «δηλώστε και σώστε», παρά τις βαρύγδουπες δηλώσεις περί χωροταξικού σχεδιασμού και αειφόρου ανάπτυξης. Αυτό, με προβλημάτισε να προσεγγίσω το θέμα από την πολιτική σκοπιά, μιας και η αρχιτεκτονική είναι το αποτύπωμα της κοινωνικής διάστασης και δράσης στο περίγραμμα του χώρου και του χρόνου. Η θεωρητική ανάλυση θα μπορούσε να ξεδιαλύνει την ευκολία που το κράτος πλησιάζει το αρχιτεκτονικό στοιχείο στριμώχνοντας το σε μια οικονομίστικη αντίληψη εισπρακτικού χαρακτήρα με την «τακτοποίηση» των οικονομικών ελλειμμάτων σε βάρος της αρχιτεκτονικής και της ποιότητας που τόσο πολύ κόπτεται, προφανώς υποκριτικά. Η Ελλάδα, η «μητέρα της Δημοκρατίας» βρίσκεται δέσμια των επιλογών της σε ένα κοινωνικό «γαϊτανάκι» ασυνέχειας και ασυνέπειας. Κραυγές ενάντια στην εκμετάλλευση της γης, της φθοράς του περιβάλλοντος, της ρύπανσης των θαλασσών αλλά κατά τα αλλά, ζήτω η νομιμοποίηση των αυθαιρέτων… Η χώρα που νοιάζεται για το περιβάλλον και το «τιμά» στις 5 Ιουνίου, η ίδια χώρα έρχεται να «τακτοποιήσει» ημιυπαίθριους χώρους, δομημένες επιφάνειες εκτός νομίμου συντελεστή δόμησης και τουριστικές υπερδομημένες επιφάνειες. Η Ελλάδα των άκρων, ή χώρα της υπερβολής, το κράτος της αδικίας, η παιδεία των φροντιστηρίων, η ανασφάλεια του μέλλοντος, η υγειονομική περίθαλψη του αδύνατου Ε.Σ.Υ. Είμαστε η χώρα που το «παρα» και το «ημι» έρχεται να αντικαταστήσει την ηθικότητα, την ευθεία, το νόμιμο, το άριστο, το ολοκληρωμένο. Παραπαιδεία, παρακράτος, παραϊατρικά, παραπληροφόρηση, πάροδος, παραπολιτικός, παραοικονομία, παράπλευρος, παράκτιος, παρασκήνιο, παρασκιά, παρασυναγωγή, παράνομος, παράφωνος, παρατράγουδο, παρατρεχάμενος, παραφυάδα, παράφορος, παραχαράκτης, παρενέργεια, παράσιτο. Ημιυπόγειος, ημιυπαίθριος, ημιώροφος, ημίγλυκος, ημιανάπαυση, ημικύκλιο, ημιμάθεια, ημιτελικός, ημίχρονο, ημίμετρο, ημισφαίριο, ημίτονο, ημιφορτηγό, ημίφωνος. Μια χώρα δεν μπορεί να σταθεί με ημί-μετρα και με παρα-φιλολογία. Το πολιτικό σύστημα διαπερνάται δυστυχώς από την νοοτροπία της ημι-προσπάθειας, της μετριοκρατίας, ενώ θα έπρεπε να στοχεύει στην αριστεία. Η ανασφάλεια που διατρέχει όλα το φάσμα δράσης των πολιτών, τους καθιστά καχύποπτους αλλά και επιρρεπείς σε κάθε εξαγγελία από το κράτος προς ατομικό όφελος. Και μπορεί βραχυπρόθεσμα και εγωπαθητικά να ικανοποιούνται με την «τακτοποίηση» των Η.Χ, όμως σε βάθος χρόνου το δομημένο περιβάλλον επιβαρύνεται από ένα κλειστό όγκο που θα επιφορτίσει την κτιριακή ισορροπία. Η αμφίδρομη σχέση πολίτη – κράτος έχει διαταραχθεί και το κάθε μέλος διεκδικεί την πρωτιά, ταλανίζοντας το οικολογικό εκκρεμές με βίαιες κινήσεις και άτσαλες μεθοδεύσεις. Η ελληνική αυθαιρεσία γέννημα της ανοχής και της ατιμωρησίας εξαπλώνεται εύκολα και στην οικοδομή σαν αποτέλεσμα ενός υπερκέρδους που διαδραματίζεται πάνω στην γεωπρόοδο. Η δημόσια κουλτούρα έχει εξαφανιστεί από τον σφικτό εναγκαλισμό κυβερνητικής εξουσίας, κρατικής μηχανής, πολίτη σε ένα ασύμμετρο γαϊτανάκι εξάρτησης, παραγοντισμού και ιδιοτέλειας. Αυτή η εικόνα γίνεται πολλές φορές συγκρουσιακή προς το μονομερές όφελος αποδυναμώνοντας την στοιχειώδη εμπιστοσύνη που πρέπει να υπάρχει μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων, χωρίς την οποία οι δημόσιοι θεσμοί δεν μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά και με δίκαιη σκέψη. Η αντίληψη «κτίζω αυθαίρετο γιατί μπορώ να το νομιμοποιήσω αύριο» είναι πλέον κοινωνικό θέσφατο με ποικίλες αποχρώσεις. Το κύρος του κράτους καταρρακώνεται, βυθίζεται με το πλοίο της εφήμερης εξυπηρέτησης, της σπασμωδικής ρύθμισης, (σήμερα των Η.Χ και της υπερδόμησης, αύριο κάτι άλλο) προς όφελος χρηματοπιστωτικών δεδομένων και ψηφοθηρικών αποτελεσμάτων. Η απουσία στιβαρής ορθολογιστικής παράδοσης στην χώρα μας έχει ως συνέπεια την βραχεία συλλογική μνήμη, την κυριαρχία της ιδεοληψίας και του εντυπωσιασμού και δυστυχώς, το φιλαθλοποιημένο, το αβασάνιστο, το ασχεδίαστο και το ατεκμηρίωτο γίνονται βάση δημόσιας συζήτησης με άμετρα αποτελέσματα σε βάρος του διαχρονικού δημοσίου συμφέροντας. Το κρίσιμο πολιτικό διακύβευμα στην Ελλάδα αφορά τους όρους διεξαγωγής του πολιτικού παιχνιδιού που έχει αντίκτυπο και το δομημένο και φυσικό περιβάλλον. Το βασικότερο είναι ο τρόπος που παραδοσιακά αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα μας και δευτερογενώς, οι μεταρρυθμίσεις πρώτου βαθμού (first-order reforms). Το θεμελιώδες πρόβλημα της χώρας είναι στην ουσία ένα μετα-πρόβλημα. Οι οξύμωρες εκφράσεις, οι χαρακτηρισμοί απόρριψης, η κομματικοποίηση του κράτους διαβρώνουν τους θεσμούς, τους κανόνες διοίκησης, τον πολιτικό ορθολογισμό. Το μετα-πρόβλημα αντιμετωπίζεται με τον έμπρακτο συμβολισμό των νέων αξιών στην πολιτική πράξη. Η νοοτροπία του «δικού» μου κράτους γιατί είμαι κυβέρνηση οφείλει να κατεδαφιστεί και να οικοδομηθεί ένα κράτος που σε αυτό πρέπει όλοι να συμμετέχουμε και όχι μόνο οι «άλλοι». Η ώθηση για μία οικουμενική δημόσια σφαίρα που διαπερνά τον κόσμο μέσα από την παγκοσμιοποίηση δεν μπορεί να μας αφήσει μακριά από την κοινωνική αλληλεγγύη, την οικοσυστημική αντίληψη της ζωής, την ισχύ του δικαίου. Η νοοτροπία «του δικού μου» και των «άλλων» δεν μπορεί να σταθεί σε ένα κόσμο της αλληλεξάρτησης, της συνεργασίας και της κοινής προσπάθειας. Η οικονομία της γνώσης παρέχει περισσότερες ευκαιρίες στους πολίτες από εκείνες που προσέφερε η οικονομία των πάγιων υλικών και της συμπαγούς τραπεζιτικής ανάπτυξης. Παρά το γεγονός ότι η εποχή θεωρείται εποχή της ατομικότητας, οι λύσεις μάλλον βρίσκονται στην συλλογική επένδυση, στην συλλογική δράση, στην ενοποίηση των χώρων και του πρασίνου. Η διαβούλευση πρέπει να γίνεται με στρατηγική πράσινης ανάπτυξης και όχι μέσα από τσιμεντένιες θεωρήσεις και ψεύτικα διλήμματα. Δεν μπορεί να βρίσκεται σε επεξεργασία το Γενικό Εθνικό Χωροταξικό Σχέδιο και παράλληλα να τραυματίζεται η αξιοπιστία του από μεμονωμένες πολεοδομικές «τακτοποιήσεις». Η σοβαρότητα ενός σχεδιασμού έγκειται στην αποδοχή από την κοινωνία και κυρίως από το δημόσιο όφελος που εκπέμπει. Η επιλεκτική «τακτοποίηση» αρχιτεκτονικών στοιχείων αφήνει την πικρή γεύση στον απλό πολίτη για την ειδική μεταχείριση μερικών σε βάρος των νομίμων-πολλών, των ειλικρινών, των ανιδιοτελών. Το κλίμα σχέσης πολίτη – κράτους μέσα από την πολεοδομική κονίστρα είναι ευαίσθητο και εύπλαστο. Κάθε οξεία διαμόρφωση που εμπεριέχει ιδιωτικό όφελος και κερδοσκοπία, το τραυματίζει και το προκαλεί. Ας μάθουμε να σχεδιάζουμε με πιστότητα, σε βάθος χρόνου για το χώρο του τόπου μας, για να αντιμετωπίσουμε με έμπρακτες δράσεις το γνωστό μετα-πρόβλημα. Αυτό είναι αειφορία, αυτό είναι βιωσιμότητα. Για να επιτευχθεί μια ορθολογιστική διαχείριση των πόρων και βελτίωση με τον τρόπο αυτό και του περιβάλλοντος, οι χώρες πρέπει να υιοθετήσουν ένα ολοκληρωμένο και συντονισμένο πρόγραμμα (όχι αποσπασματικές πρωτοβουλίες), ώστε να διασφαλίζεται παράλληλα με την ανάπτυξη, η προστασία και η βελτίωση του περιβάλλοντος για το καλό του περιβάλλοντος τους (Διακήρυξη Ο.Η.Ε για το Περιβάλλον, άρθρο 13). Και επειδή το περιβάλλον είναι θέμα πολιτικό, το κάθε ημίμετρο προσβάλλει την Πολιτική και απαξιώνει τη Φύση.