Η ψυχολογία της Δεξιάς και της Αριστεράς

Ανέκαθεν επικρατούσε η πεποίθηση ότι ο πολιτικός προσανατολισμός των ανθρώπων συνιστά ουσιώδες προδίκασμα για την ελευθερία της βούλησης και τη συνειδητή επιλογή. Πρόσφατα διαβάσαμε ότι η αντιδιαστολή δεξιάς – αριστεράς, ανάγεται, ήδη από την εποχή του διαφωτισμού, σε κατηγοριοποιήσεις ιδεολογικού και φιλοσοφικού χαρακτήρα που, με την σειρά τους, απέρρευσαν από μια τάση εξίσωσης και προόδου, στο χώρο της αριστεράς, έναντι μιας διαφοροποίησης με παράλληλη προσήλωση στην παράδοση, που χαρακτήριζε τον χώρο της δεξιάς.

Πρόσφατες μελέτες, ωστόσο, προφανώς αποκαλύπτουν την επενέργεια βαθύτερων παραγόντων στον τρόπο με τον οποίο κάνουμε τις επιλογές μας. Με δυο λόγια, από ότι φαίνεται υφίστανται ορισμένες ψυχολογικές προδιαθέσεις, βαθειά ριζωμένες στην φυσιολογία και τη γενετική, που καθορίζουν την δεξιόστροφη ή την αριστερόστροφη πολιτική μας κατεύθυνση. Αυτές οι τάσεις προσδιορίζονται ως ιδιοσυγκρασιακές, περιγράφοντας χαρακτήρες τύπου δεξιάς έναντι χαρακτήρων αριστερών.

Η ψυχολογία του ψηφοφόρου της δεξιάς
Ως χαρακτήρας τυπικός της δεξιάς πολιτικής ιδεολογίας είναι εκείνος των ατόμων που επινόησαν την δεξιά πολιτική, την οποία υπερψηφίζουν. Τέτοιες ιδεολογίες αποτελούν χαρακτηριστικό μιας συγκεκριμένης ιδιοσυγκρασιακής, συναισθηματικής και νευρο-βιολογικής δομής: μιλάμε για τον λεγόμενο συντηρητικό χαρακτήρα.

Ο συντηρητικός είναι άνθρωπος με τάση να υπακούει περισσότερο το συναίσθημα και λιγότερο στην αίσθηση, στην σωματική αντίδραση μάλλον παρά στην διανοητική, σε ένα μυστικισμό μάλλον παρά σε ένα μηχανισμό. Εξ άλλου – και όχι λιγότερο σημαντικό – πρόκειται για το άτομο που εμφανίζεται εξαιρετικά επιλεκτικό στις επαφές με τους ομοίους του. Οι προσφιλείς, προς το άτομο αυτής της κατηγορίας, αξίες έγκειται κατ αρχήν στην ελευθερία και την ανεξαρτησία και κατά δεύτερο λόγο στην δικαιοσύνη και την ειρήνη.

Κατά συνέπεια ο άνθρωπος αυτός δεν αρέσκεται στην κρατική παρέμβαση, καταδικάζει τις εξωτερικές αναμίξεις στις προσωπικές υποθέσεις του – όπως, άλλωστε, και οτιδήποτε τείνει να παρέμβει στον προσωπικό του κύκλο – μολονότι, από την άλλη πλευρά, δεν αποκλείεται το ίδιο αυτό άτομο να ανέχεται και κάποιες αδικίες, ίσως και κάποιες αντιπαραθέσεις που δεν καταδικάζει, ακριβώς λόγο της οργανικής και συναισθηματικής φύσης του. Σε περίπτωση πόλωσης, αυτές οι ίδιες οι αρετές του γίνονται ελαττώματα, το συναίσθημα εξελίσσεται σε έκρηξη, γίνεται βίαιος, απολυταρχικός και απόκρυφος (οράτε και τα σύγχρονα θεοκρατικά καθεστώτα του αραβικού κόσμου). Μ΄ άλλα λόγια, αναδύονται τα χαρακτηριστικά της ψυχολογίας του μαύρου φασίστα.

Η ψυχολογία του ψηφοφόρου της αριστεράς
Η ιδιοσυγκρασία του οπαδού της αριστεράς προσιδιάζει στα άτομα εκείνα που έχουν εξεργαστεί τις πολιτικές ιδεολογίες της αριστεράς, την οποία και υπερψηφίζουν. Πρόκειται για τις ιδεολογίες εκείνες που, με την σειρά τους, απηχούν μια συγκεκριμένη νεύρο-βιολογική ιδιοσυγκρασιακή δομή, χαρακτηριστική του προοδευτικού.

Ο προοδευτικός δίνει προτεραιότητα στην αίσθηση έναντι του αμιγούς και πηγαίου συναισθήματος, λειτουργώντας περισσότερο ορθολογικά και λιγότερο ενστικτωδώς (εξ ου και η απροθυμία του ανθρώπου αυτής της κατηγορίας, προκειμένου για οποιαδήποτε σωματική έκφραση επιθετικότητας). Πρόκειται για άτομο που τείνει στον μηχανισμό και αποφεύγει το μυστικισμό. Η τάση του στην συλλογικότητα ανάγεται στο βασικό προσανατολισμό της ζωής του.

Προσφιλείς αξίες του, είναι η ειρήνη και η δικαιοσύνη πρώτα από όλα και κατά δεύτερο μόνο λόγο, η ελευθερία και η ανεξαρτησία. Σε περίπτωση πόλωσης, ο ορθολογισμός του συγκεκριμένου τύπου ατόμου μεταλλάσσεται σε διανοητική άμυνα που ενδέχεται να καταλήξει ακόμα και στο ψέμα, με την μορφή λίβελων εξαιρετικής πολυπλοκότητας, σε κυνισμό, απολυταρχισμό και μηχανισμό (όλοι μας, βεβαία, γνωρίζουμε τον παρεκκλίνοντα κυνισμό του σοβιετικού συστήματος), όλα τους τυπικά χαρακτηριστικά του κόκκινου φασίστα.

Στην πραγματικότητα, τα πράγματα ούτε απλά είναι, ούτε σε απόλυτα στεγανές κατηγορίες μπορούν να καταταγούν: αιώνες ιστορίας βρίθουν παραδειγμάτων ανθρώπων που από συντηρητικοί που ήταν, μεταστρέφονται προς την αριστερά (ας θυμηθούμε τη Ρωσία κατά την μετά-σοβιετική περίοδο, όπου οι νοσταλγοί του κομμουνισμού εκπροσωπούνται κατά κύριο λόγο από άτομα συντηρητικά) όπως και πλήθος προοδευτικών που προσανατολίζονται προς την δεξιά (τέτοια είναι η περίπτωση πολλών ιδεολόγων, υπέρμαχων των σύγχρονων θεωριών περί νέο συντηρητικής δεξιάς, που εκπροσωπούνται από προοδευτικούς). Κάτι που, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι απαλείφονται οι ιδεολογικές διαφορές.
Όποτε, που είναι το πρόβλημα;

Το πρόβλημα έγκειται, ακριβώς, στην πόλωση των δυο αυτών ρευμάτων. Δεξιά και αριστερά εκφράζουν, αντίστοιχα, δυο διαφορετικούς τρόπους νεύρο-βιολογικής λειτουργιάς, ισότιμα αποδεκτούς. μόνο που, αντί να συνυπάρχουν, οι δυο αυτοί τρόποι τείνουν να υπερισχύσουν ο ένας του άλλου και να αλληλοεξοντωθούν, μέσα από μιαν αντιπαλότητα που προκαλεί κοινωνικά δεινά με επιπτώσεις κάποτε τρομακτικές. Οι αξίες που όλοι μας τιμούμαι είναι, ουσιαστικά, οι ίδιες, είτε στους συντηρητικούς ανήκουμε είτε στους προοδευτικούς.

Η πόλωση, αντίθετα, είναι ο κοινός παρανομαστής των δυο αυτών διαφορετικών τάσεων, που τελεί σε κάθε περίπτωση σε συνάρτηση προς τις ατομικές νευρώσεις του καθενός μας. Αυτοί που πολώνονται είναι άτομα νευρωτικά, που τείνουν να εκτονώνουν τα προβλήματα τους και τα ασυνείδητα μίση τους στο κοινωνικό σύνολο: μιλάμε για τους ψευδό-προοδευτικούς, από την μια πλευρά και τους αντιδραστικούς από την άλλη.

Στο παρελθόν και στους κόλπους των απολυταρχικών κοινωνιών, της καταστολής και του ψυχαναγκασμού, δεν μπορούσε κάνεις να διακρίνει τους (εχθρούς στο στρατόπεδο της δεξιάς) (τους αντιδραστικούς χαρακτήρες) από τις σαφείς αποκλείσεις των βίαιων εξτρεμιστών που κατά καιρούς εκδηλώνονταν στις τάξεις τις δεξιάς.

Στις μέρες μας, στους κόλπους της αντί-ολοκληρωτικής, ανεκτικής και παρορμητικής κοινωνίας που δημιουργήθηκε στον απόηχο της δεκαετίας του 60, αρνούμαστε να αναγνωρίσουμε τους ( εχθρούς στο στρατόπεδο της αριστεράς) ( τους ψευδό-προοδευτικούς χαρακτήρες) με τις χαρακτηριστικές αποκλείσεις του κυνικού εξτρεμισμού της αριστεράς.

Η πόλωση είναι σε κάθε περίπτωση σύμπτωμα παθολογίας της οργάνωσης της κοινωνίας. (και κατά συνέπεια ένδειξη μιας οργάνωσης που διαστρέφει τους φυσικούς νόμους της συνάθροισης των ατόμων), εξου και ο έντονα αποσταθεροποιητικός χαρακτήρας της: η οργάνωση της κοινωνίας που εκφράζεται μέσα από μια πόλωση μπορεί εύκολα να παρεκτραπεί σε μορφές εξτρεμισμού που βρίσκονται στον αντίποδα της τάσης της στιγμής. (επίταση των κινημάτων της ακροδεξιάς, στους κόλπους της ιδεολογικής ηγεμονίας της αριστεράς) ή ακόμα και σε μιαν ανάφλεξη σε αντίδραση προς τις σύγχρονες ιδεολογικές ακρότητες.

Είτε έτσι είτε αλλιώς, τίποτε το θετικό δεν μπορεί κάνεις να προσδοκά από μια τέτοια πόλωση, παρά του επαίνους, τις καλές προθέσεις και τις εξεργασμένες ιδεολογίες. Όλα τα παραπάνω ίσως συνηγορούν υπέρ μιας κεντρώας πολιτικής επιλογής. Στην πραγματικότητα όμως, πρόκειται για μιαν επιστημονική διακήρυξη που μας παροτρύνει να αναγνωρίσουμε τις καταστρεπτικές επιπτώσεις που το ασυνείδητο μίσος, και η πόλωση – απόρροια ορισμένων νευρώσεων - επιφέρει στην οργάνωση της κοινωνίας των ανθρώπων.

Γράφει ο Πλατής Αναστάσιος
Dr. Med. FMH στην Ψυχιατρική και την Ψυχοθεραπεία