Μυθιστορία και κυκλοφορία στην τέχνη του Κώστα Νεοφύτου

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Ιωάννης Γεωργικόπουλος*

Είναι λίγες οι φορές που συναντάμε Έλληνες καλλιτέχνες ευφυείς και πολύπλευρους, οι οποίοι να μεταβολίζουν αποτελεσματικά το συμβολικό μας κεφάλαιο σε διάφορες κλίμακες (εθνικό, περιφερειακό, τοπικό επίπεδο). Η περίπτωση του Ροδίτη δημιουργού Κώστα Νεοφύτου αντικατοπτρίζει την σπάνια και αναγκαία αυτή τάση.

Ο όρος Μυθιστορία (Mythistory) προέρχεται από τον μεγάλου βεληνεκούς ιστορικό William H. McNeill και αφορά τον συνδυασμό μύθου και αλήθειας μέσα από την απαραίτητη καταστροφή και αναδόμηση -ή και αντικατάσταση- παλαιών μύθων με καινούριους, στα πλαίσια ενός ισορροπημένου feed-back ανάμεσα σε μύθο και πράξη. Καθοριστικός για την αποτελεσματικότητα της ανάδρασης αυτής αναδεικνύεται ο ρόλος των διανοουμένων αλλά και των καλλιτεχνών.
Πώς από ένα καθαρά εθνοκεντρικό και κρατικιστικό φίλτρο, εντός του οποίου μάθαμε να διαμορφώνουμε αντιλήψεις, μπορεί να παραχθεί έργο συνεκτικό, συνδυαστικό και επίκαιρο, το οποίο πέραν της καλαισθησίας του θα άπτεται και της μακράς μας μνήμης; Ο Κώστας Νεοφύτου μοιάζει να χαστουκίζει με αχτίδες φωτός τις εν συγχύσει μεταμοντέρνες μας αγωνίες.

Αποδίδοντας φόρο τιμής στο γενετικό υλικό των νησιωτών (και ειδικά των Δωδεκανησίων) χωρίς να ορίζεται από αυτό, ο καλλιτέχνης καταφέρνει να αποδώσει σε κάθε του δημιούργημα το ανοιχτό πνεύμα του Δωδεκανήσιου και την επαφή του με τους συμβολισμούς του υδάτινου στοιχείου, απόρροια της τάσης για κυκλοφορία και άνοιγμα των νησιών από καταβολής τους.

Τρία κεραμικά κοχύλια 70 εκατοστών από την γέννηση στην αποσύνθεση, έργο βραβευμένο το 1986· πόσα τέτοια δεν βρήκαν τυχαία τα πόδια μας σε μια παραλία του Αιγαίου, ολόκληρα, μισά, φαγωμένα από την αλμύρα, μα πάντα με τον ίδιο τρόπο καθισμένα μες στην μνήμη; Τα κεραμικά ''Χερουβείμ'', κάτι ανάμεσα σε ψάρι, πουλί και ανθρώπινη φιγούρα με ένα φεγγάρι… το βυζαντινό κληροδότημα, η νησιωτική φύση και ο ακατέργαστος ψίθυρος της Ιστορίας. ''Κοιμώμενος έρως'', θλιμμένος με χέρια σταυρωτά πάνω σε άκαμπτη πέτρα, να σπαράζει ονειροπολώντας και ύστερα μια ''γοργόνα με ψάρι'', μονόστηθη, περήφανη και απρόσιτη.

Μια στήλη με κοχύλια, ''ενθύμια του Αιγαίου'', πολύχρωμα, πολύμορφα, από το χρόνο καμωμένα και τον τόπο. Οι ''μοναξιές'' του (1 και 2) οι φρενοπαθείς με δίπλα ένα πουλί που γίνεται σκαθάρι – ποιος ουρανός, ποιο χώμα; - στο παγκάκι της συγκίνησης, της λήθης και των μπερδεμένων αναμνήσεων, τυλιγμένες σαν σε γάζες, λες και μάτωσαν από την ικετευτική τους ακινησία. Τα ειδώλια, ένα σκεπτόμενο, ένα σε αναμονή, ένα αγανακτισμένο και τα δύο τελευταία φοβισμένα, εγκλωβισμένα και ανήμπορα… η ιστορία του τόπου μέσα από το παραμύθι της γιαγιάς. Δίπλα ο ''άγνωστος στρατιώτης'', ειδώλιο πάλι, αποκαμωμένος νησιώτης μετά από πόλεμο, με εαυτόν. ''Ορφέας και Ευριδίκη'' σαν σε οικογενειακή φωτογραφία… λες και δεν νίκησαν ποτέ τον θάνατο και οι χορδές της άρπας σαν καρφιά ή βέλη, η θρησκειακή συνέχεια του αρχαίου μύθου· σύγχρονες εμμονές και φόβοι.

Η ''Νίκη'', πληγωμένη, μια φιγούρα μεταξύ Ικάρου και πεταλούδας, πόσο ψηλά θα φτάναμε και ποιος περιμάζεψε το κουκούλι με τις ρίζες μας; Ο ''Ιππότης'' του έχει χρώματα από θάλασσα και το άλογο κοιτάζει ψηλά, τα τείχη του Κάστρου ή την αφηγηματική τοπιογραφία των νησιών και την τόση αλμυρή προσπάθεια του μόχθου και της δημιουργίας; Μπρούτζινη ''μάνα με παιδί'', η νησιωτική Pieta των Ιταλών με το μικρό κεφάλι και την υπερμεγέθη αγκαλιά, να χωράει την παρουσία, την θυσία και την απορία του περιπλανώμενου. Πώς θα πετάξει αυτή η ''φυγή'' του δημιουργού η φτιαγμένη από μπρούντζο και καταδικασμένη στο σκοτεινό κομμάτι της ύπαρξης; Το ''ερωτικό'', μια μάζα από αίμα, πάθος και μια περίεργη οσμή αθανασίας, λίγο πριν την ζωή.

''Πουλιά'' από μπρούντζο, μπερδεμένα μεταξύ τους σαν καράβι, τα σύμβολα που έδειχναν το δρόμο, τον αταξίδευτο ακόμα. Στη συνέχεια, οι ''μαρμάρινες'' σκέψεις του Κώστα Νεοφύτου με θεματικές την θάλασσα, την γυναίκα και τον έρωτα μαρτυρούν, με τον τρόπο που αποδίδονται, μια εσωτερική ανάγκη για ανάπλαση των στοιχείων μιας ταυτότητας ζωντανής μα δυστυχώς ανεκμετάλλευτης. Τέλος, η ζωγραφική του. Η ''Μίλητος'', η ''Λίνδος'', ο ''Απόλλων'', το ''Επιτύμβιο'', φτιαγμένα από επιτυχημένο συνδυασμό υλικών που χρησιμοποιήθηκαν στα νησιά στο πέρασμα των χρόνων : πέτρα, πηλός, ξύλο, χαλίκι, βότσαλο, μάρμαρο και ένα πεταμένο κεφάλι αγάλματος στην άκρη… πόσο βαθιά βυθίσαμε τα πόδια μας και πια ξεχάσαμε να περπατάμε; Η αγαπημένη μου ''Τήλος'', χτισμένη ανάμεσα στη θάλασσα και στο βουνό, να ατενίζει τις Νηρηίδες κάτω από το φεγγάρι. ''Μονοσύρια'', ''Πάταρα'', ''Νόστος'' με πουλιά που δραπετεύουν και δυο κουκουβάγιες στο ''Απόβραδο'' να μετεωρίζονται σε μια μικτή τεχνική που ρουφάει κάθε σου κύτταρο. ''Αντίφελλος'', η πόλη απέναντι από το Καστελλόριζο, κοχύλια και αίμα, μόνο. ''Κνίδος'' και ''Πριήνη'', ειδώλια ανάμεσα σε γκρεμισμένους αρχαίους κίονες να περιμένουν πάνω στο βράχο το πειρατικό που θα τους σώσει.

Είναι πολλά τα έργα του Κώστα Νεοφύτου καθώς δημιουργεί διαρκώς με το ίδιο πάθος και την ίδια ένταση στον τόπο καταγωγής του, την Ρόδο· πράγμα σπάνιο σε μια κοινωνία αστικοποιημένη στο έπακρο. Η ελαφρότητα με την οποία αντιμετωπίζουμε την πραγματικότητα, λησμονώντας πότε τον μύθο, πότε την Ιστορία, πρέπει να αντικατασταθεί από συστήματα ιδεών που θα ανανεώνουν τα σύμβολα και θα μεταβολίζουν το πλούσιο άυλο κεφάλαιο στο εθνικό, περιφερειακό, τοπικό αλλά και διεθνές επίπεδο. Η γνώση της Ιστορίας και των κλιμάκων της, η κατανόηση της συμβολής του μύθου στην κουλτούρα και η ενεργοποίηση των ποιοτικών αντανακλαστικών μας είναι διαδικασία επίπονη μα τόσο αναγκαία, ώστε να μην κατασπαταληθούν τα αμέτρητα συγκριτικά πλεονεκτήματα που διαθέτουμε σαν λαός. Όλα τα άλλα μοιάζουν απλά να περισσεύουν.

* Ο Ιωάννης Γεωργικόπουλος είναι Υποψήφιος Διδάκτωρ Γεωγραφίας και Γεωπολιτικής Πανεπιστημίου της Σορβόννης (Paris 1)