Παγκόσμια εβδομάδα ενημέρωσης για τον εγκέφαλο

Rodiaki NewsRoom

Η εβδομάδα αυτή έχει ως στόχο την ενημέρωση του κοινού σχετικά με τον εγκέφαλο και τις Νευροεπιστήμες

Γράφει η Μαρία-Υπακοή Μαυρικάκη
PhD, Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια Ψυχιατρικής,
Τομέας Βασικής Νευροεπιστήμης, Ιατρική Σχολή Harvard, Η.Π.Α.

Όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος, η τρίτη εβδομάδα του Μαρτίου (14-20 Μαρτίου 2016) διατελεί ως Παγκόσμια Εβδομάδα Ενημέρωσης για τον Εγκέφαλο. Η εβδομάδα αυτή έχει ως στόχο την ενημέρωση του κοινού σχετικά με τον εγκέφαλο και τις Νευροεπιστήμες, τις επιστήμες που ασχολούνται με τη μελέτη του εγκεφάλου. Στο πλαίσιο αυτό, ποικίλες εκδηλώσεις και ενημερωτικές εκστρατείες διοργανώνονται σε όλο τον κόσμο!

Τί κάνει όμως τον εγκέφαλό μας τόσο διαφορετικό από όλα τα υπόλοιπα μέλη του σώματός μας;
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι το πιο περίπλοκο και «δυναμικό» όργανο του σώματός μας. Σε γενικές γραμμές, η πολύπλοκη δομή και οργάνωσή του εγκεφάλου μας είναι προκαθορισμένη από το γενετικό μας υλικό (γονίδια) και είναι κοινές για όλους μας.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποτελείται από 100 δισεκατομμύρια νευρικά (βασικά) κύτταρα τα οποία ονομάζονται νευρώνες. Καθένα από αυτά τα κύτταρα μπορεί να έρθει σε επαφή και να επικοινωνήσει με 1000 άλλα τέτοια κύτταρα σε ένα σημείο που ονομάζεται σύναψη.

Η δημιουργία των συνάψεων, σε μεγάλο βαθμό, είναι αυτή που προσδίδει στον εγκέφαλο την πολυπλοκότητά και τη μοναδικότητά του. Κατά την ανάπτυξη, στον εγκέφαλο παρατηρείται γένεση νέων κυττάρων (νευρογένεση) και τα κύτταρα αυτά «μεταναστεύουν» στον τελικό τους γενετικά προκαθορισμένο προορισμό με τη βοήθεια χημικών μορίων τα οποία τα κατευθύνουν.

Στον ενήλικο εγκέφαλο οι νευρώνες βρίσκονται ήδη στον τελικό τους προορισμό ενώ η νευρογένεση δεν υφίσταται πλην συγκεκριμένων εξαιρέσεων.

Στον ενήλικο εγκέφαλο γένεση νέων κυττάρων παρατηρείται σε μια περιοχή η οποία ονομάζεται ιππόκαμπος και ουσιαστικά αποτελεί την περιοχή στην οποία αποθηκεύουμε μνήμες, ιδίως αυτές που σχετίζονται με τον χώρο. Με την πάροδο του χρόνου, παρατηρείται θάνατος των κυττάρων του ιπποκάμπου (νευροεκφύλιση) με αποτέλεσμα την απώλεια μνήμης, όπως αυτή παρατηρείται σε περιπτώσεις ασθενών με νόσο Αλτσχάιμερ (Alzheimer).

Η πνευματική άσκηση (π.χ. επίλυση γρίφων, διάβασμα κτλ) ενισχύει τις υπάρχουσες συνάψεις, προάγει την δημιουργία νέων συνάψεων ενώ συμβάλει στην πρόληψη της απώλειας νευρικών κυττάρων και μειώνει την πιθανότητα εμφάνισης άνοιας.

Αν και στο παρελθόν είχε τεθεί το ερώτημα κατά πόσο η συμπεριφορά μας είναι αποτέλεσμα των γονιδίων μας ή του περιβάλλοντός, η σύγχρονη επιστήμη αποδέχεται ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης γονιδίων και περιβάλλοντος. Τόσο το γενετικό μας υλικό όσο και το περιβάλλον (εμπειρίες) είναι μοναδικά για τον καθένα μας και αυτά είναι που καθιστούν τον εγκέφαλό και τη συμπεριφορά μας μοναδικά.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι το περιβάλλον μας μπορεί να επηρεάσει την έκφραση του γενετικού μας υλικού και μάλιστα μπορεί σε μεγάλο βαθμό να το τροποποιήσει ακολουθώντας διαδικασίες που ονομάζονται επιγενετικές αλλαγές. Επιπροσθέτως, όλο και αυξανόμενα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι οι επιγενετικές αλλαγές μπορούν να περάσουν και στις επόμενες γενιές.

Έτσι, το περιβάλλον όπως για παράδειγμα η πνευματική άσκηση μπορεί να αυξήσει την οξυδέρκειά μας (δείκτη νοημοσύνης) καθώς αυτή δεν είναι στατική αλλά ταυτόχρονα μπορεί δυνητικά να αυξήσει και την οξυδέρκεια των απογόνων μας. Ωστόσo, είναι σημαντικό να αντιληφθούμε ότι πέρα του ότι κληρονομούμε χαρακτηριστικά από τους γονείς, οι γονείς λειτουργούν ως κύριος παροχέας ερεθισμάτων (περιβάλλον) για τα παιδιά κατά τα κρίσιμα αναπτυξιακά στάδια του εγκεφάλου. Έτσι, παιδιά που λαμβάνουν τα απαραίτητα ερεθίσματα από τους γονείς έχουν αυξημένες πιθανότητες να έχουν υψηλό δείκτη νοημοσύνης.

Πώς μπορούμε να διατηρούμε τον εγκέφαλό μας στην καλύτερη δυνατή «φυσική κατάσταση»;
Ο εγκέφαλός μας μπορεί να χαρακτηριστεί ως ιδιαιτέρως «πλαστικός», έχει δηλαδή τη δυνατότητα συνεχούς αλλαγής. Οι εμπειρίες μπορούν να αλλάξουν την λειτουργία του εγκεφάλου μέσω πολλών διαφορετικών μηχανισμών όπως για παράδειγμα αλλάζοντας την έκφραση γονιδίων ή αλλάζοντας την επικοινωνία μεταξύ των κυττάρων.

Είναι πλέον επιστημονικά αποδεδειγμένο ότι η σωματική άσκηση βελτιώνει την λειτουργία του εγκεφάλου καθώς οδηγεί στην έκκριση ενδογενών οπιοειδών, ουσιών που μας προσφέρουν το αίσθημα ευφορίας αλλά και συμβάλει στην γένεση νέων κυττάρων στον ιππόκαμπο.

Η πνευματική άσκηση ενισχύει τις υπάρχουσες συνάψεις μεταξύ των κυττάρων, προάγει την δημιουργία νέων συνάψεων, αυξάνει την οξυδέρκειά μας και όπως προαναφέρθηκε, συμβάλει στην πρόληψη της απώλειας νευρικών κυττάρων και στη μείωση της πιθανότητας εμφάνισης άνοιας. Αντίθετα, το χρόνιο στρες έχει αρνητική επίδραση στην λειτουργία του εγκεφάλου.

Αν και μέτρια επίπεδα στρες μπορεί ναι είναι ωφέλιμα καθώς αυξάνουν την εγρήγορσή μας, το χρόνιο και υπερβολικό στρες οδηγεί σε εξασθένηση του ανοσοποιητικού μας συστήματος και αυξάνει το ενδεχόμενο εμφάνισης ψυχοπαθολογίας συμπεριλαμβανομένων της αύξησης της πιθανότητας εμφάνισης κατάθλιψης, σχιζοφρένειας σε άτομα με γενετική προδιάθεση ή του ενδεχόμενου κατάχρησης εξαρτησιογόνων ουσιών.

Για να διατηρήσουμε τον εγκέφαλό μας σε καλή «φυσική κατάσταση» είναι σημαντικο να ασχολούμαστε με πνευματικές και σωματικές ασκήσεις, να έχουμε κοινωνικές επαφές (περιβαλλοντικά ερεθίσματα), να προσέχουμε την διατροφή μας αλλά και να ελέγχουμε παράγοντες όπως η αρτηριακή πίεση.