Η τέχνη θέλει ένσημα

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Πάνος Βενέρης

Στο τριήμερο συνέδριο με τίτλο «η Βιομηχανική Κληρονομιά της Δωδεκανήσου» που διοργανώθηκε με πρωτοβουλία του ΤΕΕ τμ. Δωδ/σου και συνδιοργανωτές το Επιμελητήριο Δωδ/σου και την ΤΕΔΚ Δωδ/σου το Σεπτ. 2008 στη Ρόδο, παρουσιάστηκε το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο αναπτύχθηκε η βιομηχανία στη Ρόδο και στα Δωδ/σα καθώς και το κτηριακό δυναμικό που περιλαμβάνεται στη βιομηχανική κληρονομιά κυρίως των χρόνων της Ιταλοκρατίας.

Το εξαιρετικό επίπεδο των εισηγήσεων, η έντονα φορτισμένη από συναίσθημα και μνήμες ατμόσφαιρα για ένα εργασιακό περιβάλλον που χάθηκε, ο πλούσιος διάλογος που αναπτύχθηκε, αλλά και η προοπτική που δόθηκε, συνέτειναν στην επιτυχία του συνεδρίου το οποίο παράλληλα προκάλεσε γόνιμες αντιδράσεις και διεκδίκησε άμεσες δράσεις. Εκδόθηκε από το ΤΕΕ Δωδ/σου ένας αξιόλογος τόμος με τα πρακτικά του συνεδρίου, παρακαταθήκη στην ιστορία του τόπου και δημιουργήθηκε το έναυσμα για τη συστηματική καταγραφή της κληρονομιάς αυτής μέσα από συνεργασία ΤΕΕ Δωδ/σου και Περιφέρειας, ένα έργο που ήδη ολοκληρώθηκε και πρόκειται να παρουσιαστεί.

Το συνέδριο έκλεισε με ένα δραματικό γεγονός: Ο εκ των τελευταίων εναπομεινάντων καραβομαραγκών της Ρόδου, ο σπουδαίος τεχνίτης Μιχάλης Χατζηνικολάου, μια λαϊκή φυσιογνωμία, ζήτησε τον λόγο. Ανέβηκε στο βήμα και μίλησε με αγάπη για την τέχνη του που πεθαίνει χωρίς να υπάρχει συνέχεια. Ζήτησε τη συμπαράσταση των συνέδρων προκειμένου η τέχνη του να συνεχίσει να στεγάζεται στο χώρο που παραδοσιακά είναι, στον παλιό ταρσανά στο λιμάνι της Ρόδου και να μη μεταφερθεί αλλού όπως προγραμματίζονταν. Πού να πάω, είπε! Γιατί να φύγω τώρα στα 80 μου από το σπίτι μου. Και δεν φτάνει που με διώχνουνε, με «προστιμάρανε» κιόλας!... Για να πέσει «ξερός» στο δάπεδο…

Με τη βοήθεια των συνέδρων συνήλθε έπειτα από λίγη ώρα… Ήταν σαν να εκπροσωπούσε όλη την πρόσφατη ιστορία της βιοτεχνικής και βιομηχανικής ζωής στη Δωδεκάνησο. Μια κληρονομιά που αντιστέκεται παρά την αδιαφορία μας που την αφήσαμε και εξακολουθούμε να την αφήνουμε να σβήνει χωρίς συνέχεια. Ομόφωνα, υιοθετήθηκε ψήφισμα που απαιτούσε την παραμονή του καρνάγιου – ταρσανά στον ίδιο χώρο όχι με τη μορφή που υπήρχε (και που υπάρχει), αφού ούτως ή άλλως είναι υπό μεταφορά στο νέο καρνάγιο (ήμουνα νιος και γέρασα), αλλά με την προοπτική της ανάδειξης – αναβίωσης των παραδοσιακών επαγγελμάτων – τεχνών, όπως αυτό του καραβομαραγκού.

Με αφορμή αυτό το γεγονός και σε συνδυασμό με τα παραπάνω αναγραφόμενα, ως διοργανωτές αλλά και σύνεδροι, θεωρήσαμε χρέος απέναντι στη ναυτοσύνη της Δωδ/σου και την ιστορία αυτού του τόπου όπως αυτή καταγράφεται μέσα από προσωπικότητες, να προτείνουμε τη δημιουργία μιας πολιτισμικής παρακαταθήκης από τον μαστρο-Μιχάλη Χατζηνικολάου με απώτερο στόχο τη δημιουργία ενός μουσείου Ναυτικής – Ναυπηγικής Παράδοσης της Ρόδου.

Ο μαστρο-Μιχάλης είναι ένας από τους τελευταίους ξυλοναυπηγούς που γνωρίζουν τα «μυστικά» της παραδοσιακής ναυπηγικής τέχνης, όπως αυτά μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά καραβομαραγκών με την προφορική παράδοση και μέσα από τη διαδικασία της μαθητείας. Γνωρίζει καλά και θα μπορούσε να μεταδώσει την τέχνη που έμαθε στα εφηβικά και νεανικά του χρόνια στη Σύμη, όταν μαθήτευσε δίπλα σε φημισμένους ναυπηγούς του νησιού όπως ο Αντώνης Κυραμαριός ή Ξίδας, ο Κυριάκος Χάσκας ή Μαλατούδης και ο Γιώργος Ψαρός.

Το 1951 άνοιξε το δικό του ναυπηγείο στη Ρόδο και από τότε, ύστερα από ένα μακρόχρονο διάλειμμα, συνέχιζε μέχρι πρόσφατα να δουλεύει στο πλαίσιο της τέχνης που είχε διδαχτεί στα νιάτα του. Είναι ένας από τους λίγους ανθρώπους στην Ελλάδα που έχει σπάνιες τεχνικές γνώσεις πάνω στην ελληνική ναυπηγική παράδοση και, επιπλέον, ιδιαίτερες ικανότητες επίλυσης τεχνικών προβλημάτων τόσο στη ναυπηγική όσο και σε άλλες τέχνες. Είναι ένας «πληροφορητής» για την Ελληνική Ναυπηγική Παράδοση και γι’ αυτό έχει καταγραφεί στο παρελθόν, σε αποστολές διάσωσης προφορικών μαρτυριών (Κ. Δαμιανίδης. «Ελληνική Ναυπηγική Παράδοση», Αθήνα, 1996 και K. Damianidis «Methods used to control the form of the vessels in the Greek traditional boatyards» στο συλλογικό έργο Eric Rieth (Επιμ.) Concevoir et construire les navires Technologies / Ideologies / Pratiques 1998, αλλά και πρόσφατα από αρκετούς ντόπιους καταγραφείς, όπως ο Αλέξανδρος Λουιζίδης, ο Γρηγόρης Τσιόγκας κ.α).

Ο ίδιος, ωστόσο, έχει ακόμη πολλές γνώσεις πάνω στην ελληνική ναυπηγική παράδοση που δεν έχουν καταγραφεί και δεν είναι εύκολο να καταγραφούν μόνο με τον προφορικό λόγο. Είναι γνώσεις που μπορούν να κατανοηθούν και να μελετηθούν πάνω στην εφαρμογή τους, όπως ακριβώς αποκτήθηκαν κατά την εποχή της μαθητείας του στη Σύμη. Για τον σκοπό αυτό, μια ομάδα ανθρώπων κάναμε ενέργειες ώστε να κατασκευάσει ορισμένα από τα σκαριά που γνωρίζει και η διαδικασία αυτή να καταγραφεί αναλυτικά με αφηγήσεις, φωτογραφήσεις και βιντεοσκοπήσεις. Ιδιαίτερες φάσεις της κατασκευής, όπως η σχεδίαση με το «μονόχναρο», ο προσδιορισμός της θέσης των νομέων, η ολοκλήρωση του σκελετού, η εφαρμογή του πετσώματος, έπρεπε να καταγραφούν αναλυτικά και με τη μέγιστη δυνατή λεπτομέρεια.

Τα στοιχεία αυτά αποτελούν ανεκτίμητες γνώσεις από τη ναυπηγική παράδοση με προέλευση από πολύ παλιές εποχές. Είναι ακόμη βασικά μαθήματα αναλυτικής σκέψης, ευρηματικότητας και προσαρμογής της παράδοσης στις συνθήκες της σύγχρονης κοινωνίας που αφορούν τόσο τους ειδικούς όσο και τους απλούς ανθρώπους που θέλουν να γνωρίσουν και να κατανοήσουν την άυλη πολιτισμική κληρονομιά του Αιγαίου. Με την καταγραφή του έργου του θα αναδεικνύονταν επίσης κοινωνικές και ιστορικές αξίες που διέπουν τις ανθρώπινες σχέσεις στο χώρο της εργασίας και αποτελούσαν μέρος ενός αξιακού συστήματος πάνω στο οποίο είχαν δομηθεί, για πολλούς αιώνες, οι κοινωνίες των νησιών του Αιγαίου. Το σύστημα αυτό έχει ανατραπεί τις τελευταίες δεκαετίες, συμπαρασύροντας και τη συνοχή των μικρών τοπικών κοινωνιών. Μέσα από την κοινωνιολογική προσέγγιση τόσο της ζωής όσο και του έργου του μαστρο-Μιχάλη, αλλά και άλλων συναδέλφων του, θα αναδεικνύονταν και το ευρύτερο πλαίσιο των παραδοσιακών κοινωνιών του Αρχιπελάγους.

Έτσι είχαμε προτείνει:
Να χρηματοδοτηθούν οι κατασκευές των πρώτων σκαφών που θα κατασκεύαζε ο μαστρο-Μιχάλης είτε σε φυσικό μέγεθος είτε σε κλίμακα που να βολεύει τον κατασκευαστή. Θα μπορούσαν να είναι αρχικά ένα αλιευτικό τρεχαντήρι, μια βάρκα, ένας αχταρμάς, ένας μπότης ή κάποιο άλλο σκάφος που θυμάται από τις κατασκευές που έχει κάνει. Να γίνονται τακτικές βιντεοσκοπήσεις των κατασκευών και να εξηγούνται με αναλυτικό τρόπο από τον ίδιο οι εργασίες που κάνει και με όποιο σχολιασμό θεωρεί εκείνος σημαντικό να προστεθεί. Παράλληλα να φωτογραφίζονται οι κατασκευές ανά τακτά διαστήματα. Και όλα αυτά μέσα από την προοπτική της ίδρυσης μουσείου για τη ροδίτικη ναυτοσύνη.

Στο διάβα των χρόνων έγιναν και αρκετές άλλες προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση. Με τη στήριξη των τοπικών φορέων μια ομάδα ανθρώπων διοργανώσαμε τον Φεβρ. 2014 μια πολύ επιτυχημένη ημερίδα και έκθεση για την ξυλοναυπηγική τέχνη της Ρόδου. Ήταν όλοι παρόντες και βέβαια πλήθος κόσμου. Αναλήφθηκαν δεσμεύσεις για τη δημιουργία του μουσείου ναυτικής ιστορίας της Ρόδου που αναφερθήκαμε προηγουμένως. Στην ημερίδα αυτή, σε συνεργασία με την Αρχαιολογική Υπηρεσία άνοιξε για πρώτη φορά για το κοινό ο «θόλος De Milly» που λειτουργούσε ως αποθηκευτικός χώρος οπλισμού αλλά και εξαρτημάτων του παρακείμενου ταρσανά των χρόνων της Ιπποτοκρατίας.

Στη συνέχεια, ο Δήμος της Ρόδου ανέλαβε να μελετήσει το θέμα και να το χρηματοδοτήσει. Έγιναν προκαταρκτικές μελέτες για τη δημιουργία του μουσείου στο χώρο που βρισκόταν η «παράγκα» του μαστρο-Μιχάλη, στον παλιό ταρσανά στην Ακαντιά, που να προσομοίωνε σ’ αυτή ως ένα είδος «τοπόσημου». Μια «παράγκα» γεμάτη μνήμες και ιστορία. Μια «παράγκα» που πέρα από τα «εργαλεία της δουλειάς» στέγαζε και μια «πατέντα» του μαστρο-Μιχάλη όταν μέσα από την ευρηματικότητά του προσπάθησε να κατασκευάσει ένα «αεικίνητο». Κατασκευή που με μια αρχική ενέργεια να μπορεί να κινείται αενάως χωρίς ανατροφοδότησή της! Χιλιάδες επιστήμονες ανά τους αιώνες προσπάθησαν. Ουδείς τα κατάφερε. Ούτε ασφαλώς ο μαστρο-Μιχάλης, αλλά προσπάθησε... Κάποια στιγμή γύρισε και μου είπε: «εγώ, ένας αυτοδίδακτος, έκαμα τον τάδε καθηγητή της Σχολής Ναυπηγών Μηχανικών του ΕΜΠ να μου βγάλει το καπέλο»!... Για να μη μιλήσουμε για τον «καταρράκτη» μια σπάνια «κορδέλα» κοπής ξύλου χρονολογούμενη από τη δεκαετία του ’30. Επιπρόσθετα, αναλήφθηκαν από το Δήμο και κάποιου είδους οικονομικές δεσμεύσεις για την κατασκευή του μουσείου. Δυστυχώς, παρά τις καλές προθέσεις και αυτή η προσπάθεια παρέμεινε ανολοκλήρωτη.

Σε μια από τις πολλές συναντήσεις που είχαμε μετέπειτα με τον μαστρο-Μιχάλη μια παρέα ανθρώπων που τους άρεσε η τέχνη εν γένει και ιδιαίτερα η μουσική αλλά και ο …καλός μεζές (διατί να το κρύψωμεν άλλωστε και αυτός τέχνη είναι!), τον ρώτησα αφελώς πώς κατάφερε να φτάσει μέχρις εδώ, να κοντεύει τα 90 χρόνια (τώρα πατά τα 92) και να ονειρεύεται ακόμη. Η απάντηση ήταν «η τέχνη θέλει ένσημα»!... Respect!

Η «παράγκα» του μαστρο-Μιχάλη δεν υπάρχει πια. Κατεδαφίστηκε προ ημερών για να εξυπηρετηθούν οι ανάγκες ανάπλασης της ευρύτερης περιοχής. Δεν ξέρω τι απέγιναν οι μνήμες που στέγαζε όπως το «αεικίνητο» που περιέγραψα. Ο «καταρράκτης» όπως πληροφορήθηκα δώθηκε για παλιοσίδερα και με κάποιες αξιόλογες ενέργειες ενεργών συμπολιτών μας αγοράστηκε και πρόκειται να συναρμολογηθεί και να εκτεθεί στις εγκαταστάσεις της Ελεούσας, το παλιό Campochiaro της Ιταλοκρατίας, όπου και τελικά ανήκει διότι μ’ αυτόν οι Ιταλοί έκοβαν εκεί τα ξύλα με τα οποία κατασκευάστηκαν τα αρχιτεκτονικά αριστουργήματα επί κατοχής του νησιού από αυτούς. Ένα ενθαρρυντικό γεγονός που ελπίζω να λειτουργήσει σαν «σπίθα» και για τα όσα παραπάνω ανέφερα.

Προσωπικά ένιωσα ένα κενό όταν είδα την μπουλντόζα να αποτελειώνει μια τέχνη που χάνεται, μια ιστορία πολλών ετών αλλά και τις προσπάθειες που έγιναν για την αναβίωσή της. Μετά σκέφτηκα ότι κάποια στιγμή υπάρχει νομοτέλεια γύρω από τα πράγματα ιδίως σε χρονίζουσες καταστάσεις και ότι ίσως το γεγονός αυτό να αποτελέσει ένα νέο έναυσμα για την αναβίωση του οράματος για τη δημιουργία του μουσείου ναυτικής τέχνης της Ρόδου. Θεωρώ ότι όλοι οι τοπικοί φορείς, με προεξέχοντα το Δήμο, θα συμφωνήσουν. Το οφείλουμε όχι μόνο στους καραβομαραγκούς αλλά και στη μεγάλη ναυτική παράδοση της Ρόδου από την αρχαιότητα. Και νομίζω ότι οι συνθήκες είναι πλέον κάτι παραπάνω από ώριμες.

Δεν μ’ αρέσει το μοιρολόι πάνω από τα συντρίμμια. Η περιοχή ούτως ή άλλως χρειάζεται ανάπλαση όπως εξάλλου η ευρύτερη περιοχή του ανατολικού μετώπου της πόλης η οποία διαθέτει «κοσμήματα» βιομηχανικής κληρονομιάς όπως το παλαιό εργοστάσιο της ΔΕΗ, τα παλαιά σφαγεία κ.λπ. που αναστηλώνοντάς τα και αναδεικνύοντάς τα είμαι βέβαιος ότι θα προσδώσουν προστιθέμενη αξία σε όλη την πόλη και κατ’ επέκταση στο νησί, όπως ακριβώς έγινε σε πολλές πόλεις και περιοχές της χώρας. Ας ομονοήσουμε λοιπόν κάνοντας αυτή την παραδοχή προς όφελος όλων.

Η κατασκευή διαδραστικού μουσείου ναυπηγικής παράδοσης αλλά και εν γένει της ναυτοσύνης της Ρόδου ανά τους αιώνες, είναι κατά την κρίση μου περισσότερο αναγκαία από ποτέ. Οι ενέργειες εφεξής είναι μονόδρομος και κατά την κρίση μου πρέπει να λάβουν θεσμικό χαρακτήρα μέσα από την αναθεώρηση του master plan του λιμανιού της Ρόδου όπου πρέπει να προβλεφθεί (συν τοις άλλοις) η χωροθέτηση των όσων παραπάνω περιέγραψα. Εφόσον αυτό συμφωνηθεί έστω και αν δεν έχει εν τω μεταξύ θεσμοθετηθεί, μπορούν να ξεκινήσουν οι αντίστοιχες διαδικασίες ίδρυσης του μουσείου – εργαστηρίου λαμβάνοντας υπ’ όψιν όλη την προηγούμενη αποκτηθείσα εμπειρία.

Οι εγκαταστάσεις δεν πρέπει να είναι κάτι μεγάλο και φανταχτερό. Μικρό που να ταιριάζει στην κλίμακα του χώρου και προπάντων διαδραστικό με στόχο την εκπαίδευση της επόμενης γενιάς αλλά και εκμάθησης της ιστορίας στους νεότερους και ιδίως στους μαθητές. Ένας κρίκος στην αλυσίδα των πολιτιστικών διαδρομών του τόπου. Να είστε βέβαιοι ότι πολλοί άνθρωποι θα συνδράμουν σε μια τέτοια προσπάθεια, μηδέ εμού εξαιρουμένου. Σε όλη αυτή την ιστορία μπορεί ο μαστρο-Μιχάλης να απετέλεσε τον πολιορκητικό κριό αλλά υπάρχουν και άλλοι εξαίρετοι τεχνίτες με επίσης πολλά «γαλόνια» που έχουν γράψει τη δική τους ιστορία που είμαι βέβαιος ότι θα συνδράμουν σε ό,τι χρειαστεί. Γιατί είναι ένα κομμάτι από τη ζωή τους… Γιατί, αγαπητοί μου φίλοι, η τέχνη θέλει ένσημα...