Μιντιακός εγγραμματισμός και παραπληροφόρηση

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Κώστας Καστανάκης
Δημοσιογράφος

Η μετάδοση, παραγωγή και αναπαραγωγή ψευδών και επίπλαστων ειδήσεων από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και τα Social Media, αποτελεί πλέον σύνηθες φαινόμενο, πάγια τακτική και μεγάλο πρόβλημα κατά την άσκηση του δημοσιογραφικού λειτουργήματος.

Συνήθως εξωτερικεύεται από ενέργειες επίσημων κρατικών πρωτοβουλιών, ενώ σε άλλες περιπτώσεις από μη κρατικούς παράγοντες, από πολιτικούς και κόμματα της αντιπολίτευσης, αποκεντρωμένα σχήματα και παρακρατικές ομάδες. Πρόκειται για την προσπάθεια δημιουργίας ψευδών ειδήσεων για θέματα που αφορούν τη δημόσια σφαίρα, δομημένα στα συμφέροντα, τις πολιτικές και στους σκοπούς που εξυπηρετεί το κάθε ένα κέντρο ξεχωριστά.

Η «αταξία του συστήματος πληροφοριών», δηλαδή η απουσία μιας «τάξης» -με την έννοια της οργάνωσης όπως αυτή παρατηρείται σε μεγάλο βαθμό σήμερα - σε σχέση με όσα μέχρι πρόσφατα γνωρίζαμε, αποτελεί ένα πραγματικό ζήτημα και ουσιαστικά αποτελεί μία σημαντική απειλή για τη δημοκρατία, διασαλεύοντας την κοινωνική ακεραιότητα. Απασχολεί από την ώρα που διαπιστώνουμε μια μαζική μεταστροφή της προσοχής: ότι δηλαδή εγκαταλείπονται σε μεγάλο βαθμό τα κλασικά και καθιερωμένα μέσα ενημέρωσης (εφημερίδα, ραδιόφωνο, τηλεόραση) , τα οποία υπόκεινται σε κανονισμούς και υποχρεώσεις ενώ, λίγο πολύ διέπονται και από μια κάποια ηθική ή και δεοντολογία ως προς την ελευθερία έκφρασης.

Ολοένα και περισσότερο χρησιμοποιούνται διαδικτυακά μέσα δικτύωσης, είτε πρόκειται για την κλασική κοινωνική δικτύωση που επεκτείνεται και σε κάποιου είδους ενημέρωση και ειδησεογραφία είτε και για άλλες πρωτότυπες μορφές. Αποτέλεσμα η αμφίδρομη ροή της πληροφορίας στα νέα μέσα επικοινωνίας και τα social media να έχει συνδυαστεί και να «επιτρέπει» τη δυναμική ανάδυση της ερασιτεχνικής δημοσιογραφίας που συνοδεύεται από κενό εξουσίας στις χώρες στις οποίες εμφανίζεται έντονα τα τελευταία χρόνια (βλ. Σκόπια). Παρότι στα παραδοσιακά μέσα η επιλογή των ειδήσεων γράφονταν από επαγγελματίες, εμπεριέχοντας τις περισσότερες φορές στοιχεία ηθικής και δημοσιογραφικής δεοντολογίας, σήμερα, η διάχυση του μηνύματος γίνεται και από συστήματα καταγραφής, διαχείρισης και επεξεργασίας τα οποία χειρίζονται μεμονωμένα άτομα και μικρές ομάδες.

Οι καμπάνιες παραπληροφόρησης κυρίως πολιτικών θεμάτων, δεν μπορεί να λογιστούν μονάχα ως έργο Γραφείων Τύπου που προάγουν τη ρητορική του μίσους, μοναχικών αντιφρονούντων και μεμονωμένων ακτιβιστών ή ακόμα και άνεργων πληροφορικάριων που κλείνονται στα δωμάτιά τους, για να βγάλουν μεροκάματο. Είναι πλέον ξεκάθαρο, βάσει αρκετών αναφορών που απασχολούν περιοδικά την επικαιρότητα ότι η επαγγελματική παραπληροφόρηση αποτελεί βασική τακτική επίσημων οργανισμών που δαπανούν αρκετά χρήματα για ένα καλό αποτέλεσμα.

Η δραστηριότητα ως πηγή διαφθοράς των «κυβερνοστρατών» έχει κατηγοριοποιηθεί ως ακολούθως: (ελάχιστη, χαμηλή, μέση και υψηλή) σύμφωνα με το βαθμό με τον οποίο διακρίνεται και ανάλογα με την αυστηρότητα (ατιμωρησία) του θεσμικού πλαισίου κάθε χώρας ξεχωριστά. Πού είναι όμως το πρόβλημα και ποιες ενέργειες πρέπει να γίνουν για τον περιορισμό του; Τα δεδομένα στα θέματα πολιτικής αντίληψης προκύπτουν από την αργή αντίδραση στα προβλήματα που παρουσιάζονται στην κοινωνία. Δηλαδή (οι εξελίξεις) βρίσκονται πολλές φορές μπροστά από τις πολιτικές αποφάσεις. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο μόλις πρόσφατα (αρχές Ιουνίου 2020) παρατηρήθηκε πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που μεταξύ άλλων προτρέπει τα κοινωνικά δίκτυα να είναι περισσότερο διαφανή στο θέμα της καταπολέμησης των ψευδών ειδήσεων.

Ο covid – 19 υποχρέωσε τις Βρυξέλες να καλεί συχνά τους παρόχους να απολογούνται για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπισαν τις ψευδείς πληροφορίες, βάσει των οδηγιών που τους έχουν δοθεί. Επιπρόσθετα, οι πλατφόρμες υποχρεούνται να παρέχουν με κάθε λεπτομέρεια πληροφορίες για τον αριθμό των παραπλανητικών ειδήσεων, αλλά και τους παραπλανητικούς λογαριασμούς χρηστών που έχουν ανακαλύψει, όπως και το βαθμό κατά τον οποίο έχουν επηρεάσει την κοινότητα. Σίγουρα είναι ένα πρώτο δυναμικό βήμα, το οποίο χρειάζεται να εφαρμοστεί από όλες τις χώρες - μέλη και ιδιαίτερα από αυτές που δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν δραστικά αυτή την κακόβουλη πρακτική. Σήμερα ζούμε στη μέση ενός αρκετά πλούσιου και πολύπλοκου συστήματος επικοινωνίας, συνδυάζοντας κυρίαρχα ή κεντρικά μέσα, άλλα εναλλακτικά αλλά μερικές φορές εξίσου ισχυρά περιφερειακά μέσα και έναν πυκνό ιστό διάχυτων διαδικτυακών κοινωνικών μέσων.

Οι τελευταίες παρέχουν - όλοι το βιώνουμε - σχεδόν απεριόριστες δυνατότητες και ευκαιρίες επικοινωνίας και ενεργούς αλληλεπίδρασης για τη μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων σε ένα πλαίσιο ευημερίας πληροφοριών και, μερικές φορές, μια κακή πληροφόρηση, καθώς και σε ορισμένες άλλες δυσλειτουργίες του σύγχρονου συστήματος ψηφιακής επικοινωνίας. Αποτελεί επιτακτική ανάγκη διαμόρφωσης ενός νέου ρυθμιστικού πλαισίου γενικής πληροφοριακής πολιτικής, μεταξύ των κρατών και των παρόχων και όλων όσων εμπλέκονται σε αυτή τη διαδικασία, αποφεύγοντας τις πιθανότητες εμφάνισης νέων ανεπιθύμητων συνεπειών, που θα μπορούν να επηρεάσουν το δικαίωμα στην ελεύθερη έκφραση των πολιτών και τη δημοκρατία, με ταυτόχρονη πρόνοια στη βιωσιμότητα και αυτονομία των ΜΜΕ.

Όμως το προαπαιτούμενο βασικό στοιχείο από το οποίο καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό η δημοκρατικότητα μίας χώρας, είναι οι ενεργοί πολίτες. Το δικαίωμα των πολιτών - εγγραμματισμός στα ΜΜΕ και γενικότερα η επικοινωνιακή παιδεία- να δημιουργήσουν κριτική αντίληψη των γνώσεων αλλά και των πληροφοριών που τους παρέχονται ασταμάτητα από τα νέα αλλά και τα παραδοσιακά ΜΜΕ, είναι ένα από τα βασικά ζητούμενα των δημοκρατικών κοινωνιών, για την καταπολέμηση αυτών των φαινομένων.

Η ποιοτική δημοσιογραφία βασισμένη στους κώδικες δημοσιογραφικής δεοντολογίας και την ηθική είναι συνυφασμένη με την αλήθεια. Ο δημοσιογράφος και οι οργανισμοί που λειτουργούν σε αυτό το μέτρο είναι καταδικασμένοι να αντέχουν στο χρόνο και τις προκλήσεις της κάθε εποχής. Η θεσμοθέτηση πλαισίων που θα επιτρέπουν τη διάχυση των έγκριτων μηνυμάτων αποτελεί επιτακτική ανάγκη των κυβερνώντων. Η προστασία του ποιοτικού δημοσιογραφικού έργου αποτελεί θεμελιώδη αξία για τις κοινωνίες που επιδιώκουν να ενθαρρύνουν τη δημοκρατικότητα και τις αξίες των κοινωνιών που εκπροσωπούν. Ο χρόνος ξεχωρίζει τις αξίες και την ποιότητα του δημοσιογραφικού έργου. Όμως δεν πρέπει ποτέ… να είναι αργά…