1821-Σελίδες Ιστορίας: Το τέλος της Ροδιτοπούλας, Σμαραγδής Πελαΐτη- ο μύθος, το τραγούδι την ακολουθούν
ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΚΕ 714 ΦΟΡΕΣ
Ήταν γραφτό σου Σμαραγδί, τέτοιο το ριζικό σου…
Επιμέλεια-συρραφή Κώστας ΤΣΑΛΑΧΟΥΡΗΣ
Είναι ντοκουμέντο. Το Σμαραγδί του γιατρού με το θάνατό της, γίνεται μύθος. Τα στενοσόκκακα της Ρόδου μιλούν γι’ αυτήν και η ιστορία της ταξιδεύει, πρωτοστατεί σε κάθε συζήτηση… είναι θρύλος.
Από στόμα σε στόμα η ηρωοποίηση του γεγονότος ξεπερνά τα όρια της μικρής κοινωνίας και με την πάροδο του χρόνου παίρνει διαστάσεις εθνικές, αφού ο αρραβωνιαστικός της Ασημάκης Θεοδώρου από τη Ζάτουνα της Πελοποννήσου, καταλέγεται πλέον μεταξύ των μεγάλων προδοτών του Έθνους κατά την Επανάσταση του 1821-Λίγο πριν την έναρξη του αγώνα οι προδότες ήταν τρεις, με πρώτο και καλύτερο τον Ασημάκη..
Η προδοσία του δεν είναι μόνο ερωτική αλλά χαρακτηρίζεται και εθνοπροδοτική αφού «έδωσε» στον τύραννο τους επικεφαλής στη Ρόδο της Φιλικής Εταιρείας. Το προδοτικό του έργο δεν έμεινε στα στενά όρια των Νοτίων Σποράδων. Η χάρη του ξεκίνησε στην Ζάτουνα, συνεχίστηκε στην Κωνσταντινούπολη, «σάλταρε» στην Αλεξάνδρεια και έφτασε μέχρι τη Μολδαβία κοντά στον Ιερό Λόχο του Αλέξανδρου Υψηλάντη. Το τέλος του, φρικτό και συνάμα άξιο για ένα προδότη, επεσυνέβη στην Βασιλεύουσα, με εντολή του ίδιου του σουλτάνου, όπως θα δούμε στη συνέχεια… Οι απόπειρες που έγιναν από δικούς μας αγωνιστές δεν είχαν αίσιο αποτέλεσμα…
Ας μείνουμε στη Ρόδο. Με την πάροδο του χρόνου η ιστορία της Σμαραγδής γίνεται τραγούδι και στις μέρες μας, στα μέσα του 20ού αιώνα, διήγημα-το έγραψε ο μεγάλος μας λαογράφος Αναστάσιος Βρόντης στις φιλόξενες στήλες της «Ροδιακής» με τίτλο «Η μνηστή του προδότη(1)».
Το κείμενο στηρίζεται στα πραγματικά γεγονότα, δεν είναι μυθοπλασία-παρότι την εποχή που γραφόταν δεν είχαν ακόμα ανοίξει τα Αρχεία και οι διάφορες πηγές των γεγονότων-είναι ακόμη ερμητικά κλειστές. Μόνη πληροφόρηση είναι οι άνθρωποι που έζησαν ή ως μικρά παιδιά τα προηγούμενα χρόνια, άκουσαν και αποτύπωσαν τα γεγονότα.
Αναθεματισμένος
Ο Βρόντης στα γραφτά του αναφέρει:
- Αναθεματισμένε Ασημάκη, άκουσα να λέγει μια μέρα στα χρόνια της Τουρκίας ένα μαρασιώτης σ’ ένα χωρικό που τον είχε προδώσει στους ζαφτιέδες(2), για κάτι ζαβολιές. Όπως δε με διαβεβαίωσε ο έγκριτος και αγαπητός συμπολίτης μας Νικόλας Τσουβαλάς, κι αυτός άκουσε ένα νιοχωρίτη να λέγει: Έννοια σου και θα σε κανονίσω άτιμε, προδότη Ασημάκη.
Ύστερα από τόσα χρόνια όταν πια είχαν δικαιωθεί οι αγώνες της Φυλής μας, μια γριούλα μαρασιώτισσα που ήταν μικρό κοριτσάκι σαν είχαν γίνει αυτά που ιστορούμε, έλεγε:
- Δεν είχαμε την τύχη, να λευτερωθούμε κι εμείς τότες μαζί με τους άλλους Έλληνες, γιατί μας πρόδωσε ο αναθεματισμένος ο Ασημάκης.
Και πάλιν ο Βρόντης μας διέσωσε, στα γραφτά του, το δημοτικό τραγούδι όπου παραστατικά αναφέρεται στην αρετή της Σμαραγδής και την περιφρόνησή της στον προδότη:
Μιαν Κερεκήν, εδιάβαινα
κάτω που ’ναν ανώι
και άκουσα να λέουσιν
αυτό το μοιριολόι
Ήταν γραφτό σου Σμαραγδί
τέτοιο το ριζικό σου
να μπή σκορπιός αντί γαμπρός
μέσα στο σπιτικό σου
Σαν όχεντρα φαρμακερή
άτιμε Ασημάκη
εκέντησες το Σμαραγδί
κι έχυσες το φαρμάκι
Γυπάοι να φαν τα κριάτα σου
τα μάτια σου κοράκοι
και σκύλλοι να σε σέρνουσι
προδότη Ασημάκη
Ο Γεράσιμος Δρακίδης απαθανατίζει το γεγονός σημειώνοντας(3) ότι «η μνηστή, η κόρη Πελαΐτη έμαθεν ότι ο μέλλων σύζυγός της, ήτο αφορμή όλου του κακού, περιφρονούσε αυτόν, διέκοψε πάσαν μετά του μνηστήρος της σχέσιν αν και τελευταίως, είνε αληθές, τα οξέα βέλη του υιού της Αφροδίτης είχον πλήξει την τρυφεράν και ευαίσθητον της ευγενούς εκείνης νεάνιδος, καρδίαν.
Ο έρως, η απροσμάχητος αύτη δύναμις, υπεχώρησεν εν τούτοις προ του υπερόχου και θείου αισθήματος της Πατρίδος. «Ο μάχαν ανίκατος έρως», ηττήθη ολοσχερώς.
Εις προτροπάς δε συγγενούς της τινός όπως τον συζευχθή η σεμνή παρθένος αντέτασσε πάντοτε το λακωνικόν «δεν τον παίρνω, δεν τον παίρνω τον προδότη». Όχι δε μόνον δεν ήθελε κατ’ ουδένα τρόπον η πάγκαλος και σώφρων παρθένος, να συζευχθή αυτόν, αλλά και καταραμένη την κακήν της τύχην ωρκίσθη να μη έλθη ποτέ εις γάμον, όρκον ον μετά θρησκευτικής αληθώς ευλαβείας ετήρησεν, η Ελληνοπούλα εκείνη κόρη.
Το μάλλον δε χαρακτηριστικόν είναι ότι η Ροδοπούλα Σμαραγδή, δι’ όλου της του μετέπειτα βίου, έφερε πένθιμον ένδυμα, εις εκδήλωσιν του λυπηρού δι’ εαυτήν και την πατρίδα γεγονότος…
Ατυχώς η ωραία εκείνη κόρη κατήλθε λίαν ενωρίς εις τον τάφον.
Ψυχή ευγενής, καρδία ευαίσθητος, δεν ήτο δυνατόν να ανθέξη επί πολύ. Ως σάραξ ύπουλος κατέτρωγε τα σπλάχνα της η μαύρη της πατρίδος της σκλαβιά και η προδοτική διαγωγή του αθλίου μνηστήρος της, και ούτω, ένα μελαγχολικόν δείλι φθινοπώρου του 1830 η αγνή ψυχή της απέπτη προς Κύριον…
Η Ρόδος σύμπασα επένθησε τότε διά τον άωρον θάνατόν της και αι κόραι ιδίως και αι γυναίκες της πατρίδος μας επί χρόνους πολλούς, έχυνον δι’ αυτήν άφθονα αγάπης δάκρυα…».
Ο Βρόντης γράφει για τις τελευταίες στιγμές της Σμαραγδής:
«…Η μάνα της με σπαραγμένη την καρδιά, έλεγε.
- Έννοια σου κόρη μου. Ο πιο καλός γαμπρός θα είναι δικός σου πάλιν. «Σκαμνιού ποδάρι έσπασε, άλλο κυπαρισσένιο», λέγει η παροιμία.
Τον Χάρο
Η κόρη κουνούσε το κεφάλι της και έλεγε με φωνή που πρόδιδε τη μεγάλη της οδύνη.
- Θα πάρω τον Χάρο άντρα μου, σε λίγο, κι έννοια σας!..
Μην μας φαρμακεύης κόρη μου, φώναζε η μάνα. Τίποτε δεν ήταν ικανό να την βγάλη από το σπαραγμό και την μαύρη απελπισία της.
Από την ημέραν εκείνην η Σμαράγδη ντύθηκε στα μαύρα και το συμπαθητικό πρόσωπό της έμοιαζε σαν την Παναγιά τη Διγενή, που είχαν στο εικονοστάσι του σπιτιού τους.
Ήταν αλήθεια πολύ δυστυχισμένη η Σμαράγδη. Όλα είχαν τελειώσει πια γι’ αυτήν. Σκεφτόταν να γίνη νύφη του Χριστού, και μια Κυριακή άνοιξε την κασέλλα που είχε τα προικιά της. Τι πλούτος ήταν εκείνος:.. Και τι δεν είχεν μέσα η κασέλλα… Όλα τα προικιά της τα έκαμε δέματα και τα έδωσε στην παραδουλεύτρα τους να τα μοιράση στις φτωχές κοπέλλες της ενορίας.
Το νυφικό της και το κεντητό σεϊτάνι(4) τα χάρισε στον Άη Γιώργη τον Καμένο, όπου… φαίνονταν κρεμασμένα στο προσκυνητάρι της ιστορικής αυτής εκκλησίας…
…Την επήρανε στον πύργο τους στα Τριάντα και από ’κει την ανέβασαν στο Φιλιέρημο…
- Δεν μπορώ να υποφέρω την μοναξιά, φώναζε. Να με πάρετε στο σπίτι μας!...
Αναγκάστηκαν να την πάρουν στην Χώρα κι εκεί ο πατέρας της προσπαθούσε με διάφορα φάρμακα να τη σώση…
…Αχ μάνα μου, μανούλα μου, βόγγαε κάθε μέρα και στριφογύριζε στο στρώμα από τον πυρετό. Σε λίγο έγινε χειρότερη. Βύθος(5) και παραμιλητά.
- «Δεν τονε θέλω δεν τονε παίρνω
πέρδικα γίνουμαι στα δάση μπαίνω»,
φώναζε κάθε τόσο τραγουδώντας το γνωστό δημοτικό τραγούδι. Ήταν σπαραχτικό να την ακούη κανείς να τραγουδά τα παθητικά λόγια του δημοτικού τραγουδιού που ζωντάνευαν μιαν ιστορία συγκινητική. Είχε παράπονα με την μοίρα της, αλλά ποτέ δεν ξεστόμισε καμιά ύβρι κανένα παράπονο κατά του Ασημάκη.
Το μόνο που είπε σε μια φιλενάδα της, μια μέρα, που καθόταν στο προσκέφαλό της:
-Λοιπόν το Σμαραγδάκι του γιατρού, μνηστή του προδότη! Ε;…
….Ήταν σπαραχτικό να βλέπης το πλάσμα αυτό να βαδίζη προς το θάνατο.
-Μανούλα μου… φεύγω.
Μην κλαίεις γιατί αυτό ήταν το γραφτό μου, είπεν η Σμαραγδή ένα πρωί στη μητέρα της, που στεκόταν πάνω από το κρεβάτι της.
Η μητέρα της που με σφιγμένη την καρδιά συγκρατιόταν δίπλα της, έβγαλε κάτι σπαρακτικές φωνές κι έπεσε πάνω στην κόρη της, που είχε κλείσει τα μάτια, νεκρή…
ΑΥΡΙΟ: Το Τέλος, οι προδοσίες του Ασημάκη
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Εφημερίδα «Η Ροδιακή» από 3 Μαΐου 1954 μέχρι 21 Ιουνίου 1954-δεύτερη σελίδα. Η εφημερίδα ήταν δισεβδομαδιαία και κυκλοφορούσε κάθε Δευτέρα και Πέμπτη.
2. Αστυνομικός. Στην τουρκική Zaptıé χωροφυλακή, zabıta αστυνομία
3. Εφημερίδα «Δωδεκάνησος», επιφυλλίδα «Ο Σουκιούρμπεης ή Ροδιακά ιστορικά θρύμματα και ανέκδοτα του ’21».
4. Παλιό αρχοντικό σακάκι.
5. Κώμα.
Ακολουθήστε τη Ροδιακή στο Google News
