Aναιτιολόγητες αιτιολογήσεις και «περιφερειακά» πανεπιστήμια

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Στέλιος Γκιάλης* στην «Εφημερίδα των Συντακτών»

Στα Τμήματα περιφερειακών Πανεπιστημίων δεν υπάρχει ένα «γονιδιακό ελάττωμα» που τα καθιστά «χαμηλής ζήτησης», αλλά συγκεκριμένες οικονομικές πραγματικότητες, όπως το μεγάλο συγκριτικά κόστος που συνεπάγεται η φοίτηση σε αυτά -ειδικά μετά την πρόσφατη οικονομική κρίση.

Πρέπει όσες επιστήμες φαίνεται να μην προσελκύουν το ενδιαφέρον πολλών φοιτητριών και φοιτητών να θεραπεύονται από το ακαδημαϊκό σύστημα μιας χώρας; Κατά πόσο οι επαγγελματικές προοπτικές που συνοδεύουν τα πτυχία έχουν θεμελιωθεί και έχουν προβληθεί σωστά στους μελλοντικούς φοιτητές; Πώς τελικά όλα τα παραπάνω συνδέονται με το αναπτυξιακό πρόβλημα και τις περιφερειακές ανισότητες μιας χώρας;

Η μελέτη των παραπάνω απαιτητικών ερωτημάτων θα περίμενε κανείς να αποτελεί κεντρική αγωνία των εκάστοτε ηγεσιών που διαμορφώνουν πολιτικές για την Παιδεία. Στη βάση των απαντήσεων αυτών θα έπρεπε να χαράζονται διαχρονικές πολιτικές και να (ανα)σχεδιάζονται στρατηγικές. Αλλά, φευ! Ανατρέχοντας κανείς στην αιτιολογική έκθεση (βλ. «ανάλυση συνεπειών ρύθμισης») πρόσφατων κεντρικών νομοθετημάτων -ευάριθμων τα τελευταία χρόνια- δύσκολα θα μπορέσει να εντοπίσει έστω και συνοπτικές απαντήσεις.

Σε όσα ακολουθούν, θα εστιάσω στον πρόσφατα ψηφισμένο «νόμο Κεραμέως» (Ν. 4777/21) από τη σκοπιά ενός διδάσκοντα στο πολυνησιωτικό Πανεπιστήμιου Αιγαίου. Η εστίασή μου αυτή δεν εμφορείται από μονομερές ενδιαφέρον στα «του οίκου» μου, αλλά είναι αναγκαστική λόγω έλλειψης «χώρου». Ο Νόμος 4777/21 θεσμοθετεί την Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής (ΕΒΕ) διαμέσου της οποίας θα επιτύχει, όπως ρητά αναφέρει, την ποιοτική αναβάθμιση των σπουδών και τη μείωση του αριθμού των φοιτητριών/-ών που δεν καταφέρνουν να πάρουν το πτυχίο τους.

Η αιτιολογική του έκθεση δεν κάνει καμία αναφορά στο ότι η θεσμοθέτηση της ΕΒΕ απειλεί να αφήσει σειρά Πανεπιστημιακών Τμημάτων, η πλειονότητα των οποίων βρίσκεται σε περιφερειακά Πανεπιστήμια, με ελάχιστους εισακτέους τον Σεπτέμβριο του 2021.

Τα Πανεπιστημιακά Τμήματα αυτά δεν είχαν πάντα τόσο χαμηλή βάση εισαγωγής, αλλά την απέκτησαν σταδιακά και ειδικά μετά την άκριτη «πανεπιστημιοποίηση» των πρώην ΑΤΕΙ (βλ. «νόμο Γαβρόγλου»).

Στα Τμήματα αυτά δεν υπάρχει ένα «γονιδιακό ελάττωμα» που τα καθιστά «χαμηλής ζήτησης», όπως τουλάχιστον μαρτυρούν οι πρόσφατες και παλαιότερες επίσημες διαδικασίες πιστοποίησής τους, αλλά συγκεκριμένες οικονομικές πραγματικότητες, όπως το μεγάλο συγκριτικά κόστος που συνεπάγεται η φοίτηση σε αυτά - ειδικά μετά την πρόσφατη οικονομική κρίση. Οι προοπτικές επαγγελματικής αποκατάστασης των αποφοίτων πολλών εξ αυτών υπονομεύτηκαν σχεδόν από την ίδρυσή τους με την άρνηση απονομής συγκεκριμένων εύλογων διεξόδων στην αγορά εργασίας στους αποφοίτους τους και την ίδρυση ομοειδών «ανταγωνιστικών» Τμημάτων στο κέντρο.

Όχι μόνο δεν υπάρχει καμία αναφορά στα παραπάνω προφανή και στις απαιτούμενες αντισταθμιστικές πρόνοιες που θα λάβει η πολιτεία στον Ν. 4777/21, αλλά κάθε υποχρεωτική αναφορά στις «γενικές συνέπειες» του νομοθετήματος επί της «νησιωτικότητας» έχει παραμείνει κενή και ασχολίαστη στη σχετική ενότητα της αιτιολογικής έκθεσης.

Η πραγματικότητα όμως είναι πεισματάρα, και τα σχετικά δεδομένα που την τεκμηριώνουν εύκολα προσβάσιμα: τα περιφερειακά Πανεπιστήμια, όπως αυτά της Κρήτης ή του Αιγαίου, είχαν και έχουν ουσιαστική συμβολή εδώ και περισσότερες από τρεις δεκαετίες στη μείωση του χάσματος κέντρου-περιφέρειας και στη μείωση των αρνητικών διαστάσεων της νησιωτικότητας, η τελευταία αναπόσπαστα δεμένη με την, αισίως 200 ετών, χώρα μας.

Η λαϊκίστικη, ας μου επιτραπεί, ρητορική που τα θέλει να έχουν στόχο το «να βρουν πελάτες οι καφετέριες της επαρχίας», το μόνο που επιχειρεί είναι να αμφισβητήσει το προφανές. Οι όποιες λανθασμένες επιλογές συγκεκριμένων χωροθετήσεων (π.χ. ιδρύσεις «μοναχικών» Τμημάτων σε κωμοπόλεις κατόπιν πολιτικών πιέσεων) θα μπορούσαν σχετικά εύκολα να διορθωθούν, χωρίς να χάνουμε από το οπτικό μας πεδίο τη «μεγάλη εικόνα».

Τα περιφερειακά Πανεπιστήμια έχουν συμβάλει στην ενδυνάμωση των τοπικών κοινωνιών, σε ανθρώπινο και πολιτισμικό κεφάλαιο, έχουν αυξήσει τις δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη και έχουν καταφέρει να συγκροτήσουν μικρές, αλλά ενίοτε πολύ δυναμικές ακαδημαϊκές κοινότητες στην εκτός των τειχών Ελλάδα.

Αξιοποιώντας δε τις σύγχρονες τεχνολογίες και στηριγμένα στις πρωτοβουλίες και την κινητικότητα των διδασκόντων και ερευνητών τους, καταφέρνουν συχνά να καθιστούν την ελληνική περιφέρεια γνωστή (και) για τις ακαδημαϊκές της μονάδες και όχι μια γεωγραφική επικράτεια της οποίας το «πεπρωμένο» μονότονα καθορίζεται από την τουριστική μονοκαλλιέργεια και κάποιες, ενίοτε φθίνουσες, αγροτικές δραστηριότητες. Στις παραπάνω ελλείψεις της αιτιολογικής έκθεσης έρχεται να προστεθεί και η εσφαλμένη παραδοχή που θέλει τη θεσμοθέτηση της ΕΒΕ, με τον τρόπο που επιχειρείται, να οδηγεί σε μείωση των «αιώνιων φοιτητών». Θα περίμενε κανείς η εν λόγω βεβαιότητα του υπουργείου να προκύπτει από κάποια μελέτη η οποία να τεκμηριώνει πως οι φοιτητές που εισάγονται στα Πανεπιστήμια με χαμηλές επιδόσεις στις πανελλήνιες εξετάσεις δυσκολεύονται περισσότερο, συγκριτικά με τους υπόλοιπους, στο να ολοκληρώσουν τη φοίτησή τους.

Συνολικά, η αιτιολογική έκθεση δεν θίγει και κατά συνέπεια ο ίδιος ο Νόμος 4777/21 δεν επιδιορθώνει κακώς κείμενα και δεν προσπαθεί να άρει αδιέξοδα και επιπτώσεις παλαιότερων νομοθετημάτων -αδιέξοδα τα οποία η ίδια η νυν ηγεσία αναγνωρίζει στις κατά καιρούς δηλώσεις της.

Ακόμα περισσότερο, ο Νόμος δεν εκκινεί μια μεσοπρόθεσμη διαδικασία αντιμετώπισης του προβλήματος των χαμηλών επιδόσεων στις πανελλήνιες εξετάσεις, εκεί όπου το πρόβλημα αυτό εμφανίζεται και δημιουργείται: στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Την ώρα που (δεν) κάνει όλα τα παραπάνω, διαπράττει, ας ελπίσουμε από αμέλεια, ένα μεγάλο λάθος: θέτει σε κίνδυνο τις προοπτικές των προπτυχιακών προγραμμάτων σπουδών σε σειρά περιφερειακών Πανεπιστημίων και επιτείνει τη γεωγραφική ανισότητα μεταξύ κέντρου και περιφέρειας.

* Ο Στέλιος Γκιάλης είναι αναπληρωτής καθηγητής, Τμήματος Γεωγραφίας, Πανεπιστημίου Αιγαίου.