Τα κοινωνικά τραύματα μιας χρεοκοπίας

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Αναστάσιος Πλατής*
Ψυχίατρος

Η φτωχοποίηση της ελληνικής κοινωνίας τα τελευταία δέκα χρόνια γεννά οικογενειακά δράματα: Γονείς που αφαιρούν τη ζωή των παιδιών τους και μετά αυτοκτονούν, ενδοοικογενειακή βία, κατάθλιψη και αυτόχειρες που oλοένα και αυξάνονται.

Το λεγόμενο ισχυρό φύλο αποδεικνύεται ωστόσο εξαιρετικά ευάλωτο και μετράει περισσότερα θύματα σε σχέση με το γυναικείο. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛ. ΣΤΑΤ, το 2017 παρατηρείται αισθητή αύξηση στους βίαιους θανάτους που ταξινομούνται στα «εξωγενή αίτια νοσηρότητας και θνησιμότητας» (V01-Y98) μέσα στους οποίους περιλαμβάνονται οι υποκατηγορίες «ατυχήματα» «πτώσεις» (π.χ. πτώσεις από φυσικά μέρη, κτίρια, έκθεση σε καπνό φωτιά και φλόγες).

Ιδιαίτερα ο αριθμός του συνόλου των πτώσεων κατά την τετραετία 2014-2018 έχει διπλασιαστεί από 421 στο 902, ενώ ο δείκτης θνησιμότητας λόγω αυτοκτονίας παραμένει σε γενικές γραμμές σταθερός κατά την ίδια χρονική περίοδο, γεγονός που εγείρει προβληματισμό σχετικά με τον αριθμό που αντιστοιχεί σε περιστατικά αυτοκτονιών τόσο σε αυτή όσο και στις υπόλοιπες κατηγορίες.

Η ακριβής πιστοποίηση των αιτιών θανάτου και διεξοδική διερεύνηση των εξωτερικών αιτιών και λογικών ακολουθιών των γεγονότων που οδήγησαν σε αυτόν, θα σταθεί αρωγός στη δημιουργία και εφαρμογή αξιόπιστων διαδικασιών καταγραφής και αποτύπωσης των θανάτων το οποίο συνιστά πρωτεύον συστατικό ανάπτυξης δράσεων και ανάληψης στρατηγικών πρωτοβουλιών στο πεδίο πρόληψης της αυτοκτονίας.

Η Περιφέρεια με το υψηλότερο δείκτη θνησιμότητας από αυτοκτονία το έτος 2018 ήταν η Κρήτη και ακολουθούν η Ήπειρος και η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη.
Ο υψηλότερος δείκτης αυτοκτονιών ανδρών εμφανίζεται στη Κρήτη ενώ γυναικών στα νησιά Ιονίου. Οι περιφέρειες με το υψηλότερο ποσοστό θνησιμότητας είναι η Κρήτη η Αττική και η Δυτική Ελλάδα κατά την τελευταία τριετία.

Η αυτοκτονία είναι ένα μείζον πρόβλημα της δημόσιας υγείας και ως τέτοιο αναγνωρίζεται και αντιμετωπίζεται σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο. Δυνητικά αφορά τον καθένα, ανεξαρτήτως φύλου, φυλής ή κοινωνικοοικονομικής τάξης.

Σ’ αυτόν τον άξονα ο Παγκόσμιος οργανισμός Υγείας, συστήνει ήδη από το 1990 την καθολική αναγνώριση της αυτοκτονίας ως ζητημα δημόσιας υγείας και την ανάπτυξη εθνικών προγραμμάτων πρόληψης, τα οποία θα είναι διασυνδεδεμένα με τις πολιτικές δημόσιας υγείας.

Τα πολλά και τραγικά γεγονότα, προπάντων της τελευταίας δεκαετίας, προβληματίζουν και γεννούν ερωτήματα. Είναι δύσκολο να δοθεί μία συγκεκριμένη απάντηση. Γιατί κάθε περίπτωση είναι μοναδική και κρύβει τα δικά της αίτια. Αν κάνουμε ένα γενικό σχόλιο, αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι η βία έχει εισέλθει στη ζωή μας με ένα ύπουλο τρόπο.

Βία στον πολιτικό λόγο, βία στο εργασιακό περιβάλλον, βία ενδοοικογενειακή, βία σχολική, βία κοινωνική και βία παντού και αυτήν την βία οι ανθρώπινες σχέσεις την απορροφούν. Και μολονότι η κακοποίηση δεν έχει ταξική ταυτότητα, η οικονομική κρίση φαίνεται να οξύνει τα όποια προβλήματα υπάρχουν είδη στους κόλπους μιας οικογένειας.

Συνεπώς, η οικογένεια από ένα υγιές κύτταρο της κοινωνίας, μπορεί να μετατραπεί σε τοξικό και πολλές φορές επικίνδυνο για τα μέλη της και προπάντων για τα μικρά παιδιά.

Κατάθλιψη και αυτοκτονία
Τα οικονομικά προβλήματα, αποτελούν σημαντικό παράγοντα κινδύνου για την ψυχική υγεία, με την κατάθλιψη να αποτελεί τα συχνότερα συνδεόμενη νόσο με το χαμηλό εισόδημα, τις οικονομικές πιέσεις, την ανεργία, την εργασιακή επισφάλεια και τα χρέη.

Ωστόσο έως ότου η κατάθλιψη φτάσει σε επίπεδα κλινικής διάγνωσης, συνήθως προηγείται μία παρατεταμένη χρονική περίοδος σταδιακή ανάδυσης των συμπτωμάτων και σχεδόν καμία τάσης αυτοκτονίας.
Αντιθέτως, η σχετιζόμενη με οικονομική κρίση αυτοκτονικότητα, φαίνεται ότι απειλεί την άμεση και οξία αντίδραση του ψυχισμού, απέναντι σε μια απότομη δυσμενή μεταβολή των ασθενών.

Η οικονομική δυσχέρεια και η ανεργία βρέθηκαν να διατηρούν στατιστικά, σημαντική επίδραση στην αυτοκτονικότητα σε ένα πολύ παραγοντικό μοντέλο, το οποίο περιλαμβάνει και την παρουσία της μείζονος κατάθλιψης.
Από τα σχετικά ευρήματα προκύπτει λοιπόν ότι οι συνθήκες της οικονομικής κρίσης μπορούν να οδηγήσουν αφ΄εαυτού στην ανάδυση αυτοκτονικών συμπεριφορών.

Ενδοοικογενειακή βία
Μεγάλα θύματα της βίας αυτής είναι οι γυναίκες. Η επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης οδηγεί σε ακραίες καταστάσεις. Πράγματι η οικονομική κρίση φαίνεται να αυξάνει την πίεση στους παραδοσιακούς ρόλους των ανδρών «ως κουβαλητών» στο σπίτι και ενδεχομένως τους δημιουργεί κρίση η οποία μπορεί να βιώνεται ως αμφισβήτηση του ανδρισμού τους και της ατομικής τους αξιοπρέπειας.

Σε αυτή τη βάση μπορούμε να υποθέσουμε ότι ένας άνδρας θύμα της κρίσης ασκεί βία προς τη γυναίκα, καθώς μέσω αυτής θέλει να καλύψει το «κενό εξουσίας» που έχει δημιουργηθεί. Όμως για να συμβεί αυτό πρέπει να υπάρχει ένα υπόβαθρο.

Η κρίση δηλαδή είναι ένας ακόμη επιβαρυντικός παράγοντας και όχι η γενεσιουργός δύναμη. Γιατί ας μη ξεχνάμε ότι η βία κατά των γυναικών είναι διαταξική και φαίνεται ότι οι μηχανισμοί της ενεργοποιούνται σε διαφορετικές περιστάσεις κατά κοινωνική τάξη αλλά και κατά φυλή-χώρα που έχουν ένα κοινό υπόβαθρο, αυτό της κυριαρχίας, της άσκησης εξουσίας πάνω στον άλλο και της επιβεβαίωσης της.

Είναι (σ.σ. η βία) ο ακραίος μηχανισμός ελέγχου και καθυπόταξης έρμαια της «δύναμης» των ανδρών. Άρα η βία κατά των γυναικών συνιστά εσωτερικό αλλά και καλά κρυμμένο πυρήνα της πατριαρχεία μέσα στα άδυτα της αγίας οικογένειας.

Δεν μπορούμε να ξεχάσουμε το στρες που γεννά η επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης, σε συνδυασμό ή και ανεξάρτητα από την ανατροπή των ένφυλων ρόλων (σ.σ. με τους άντρες να χάνουν το κύρος τους ως «κουβαλητές» και τις γυναίκες να ανεξαρτητοποιούνται)

Σε αυτά προστίθεται η πιθανή οικονομική εξάρτησης των γυναικών από τους συζύγους/συντρόφους τους και οι περιορισμένες θέσεις στην αγορά εργασίας που λειτουργούν ως ανασταλτικοί παράγοντες στη διαφυγή μιας γυναίκας από ένα κακοποιητικό περιβάλλον.

Είναι ενδεικτικό ότι οι χώρες του ευρωπαϊκού νότου και Ελλάδα ανάμεσα τους έχουν πολύ χαμηλότερες επιδόσεις στην άσκηση βίας κατά των γυναικών σε σχέση παράδειγμα με σκανδιναβικές χώρες, όπου τα θέματα της φεμινιστικής ατζέντας βρίσκονται ψηλά.
Μη γελιόμαστε. Συναντάμε αυτά τα χαμηλά ποσοστά ακριβώς επειδή εδώ η κυριαρχία επί των γυναικών δεν έχει αμφισβητηθεί.

* Ο κ. Πλατής Αναστάσιος είναι Επιστημονικά Υπεύθυνος, Ιδρυτής και Πρόεδρος της Εταιρείας Ανάπτυξης Ψυχικής Υγεία «ΠΑΝΑΚΕΙΑ».