Η επαφή με το έργο τέχνης είναι πράξη βιωματική

Έκθεση έργων Κατερίνας Καλλιγά-Σάββενα.

Πήγα στην έκθεση ζωγραφικής της Κατερίνας – δεν το κρύβω αυτό – γιατί με συγκίνησε το ποιητικό κείμενο της πρόσκλησης. Ταυτίστηκα με το γραπτό της, στο σημείο που μιλά για τις αισθήσεις της αφής και της οσμής. Κάπως έτσι μ’ αρέσει κι εμένα ν’ ανακαλύπτω τον κόσμο μου, χωρίς κανόνες, με τρόπο ελεύθερο, με τις αισθήσεις και το συναίσθημα. Την ημέρα των εγκαινίων υπήρχε πολλή βαβούρα. Ξαναπήγα την επόμενη. Η επαφή με τα έργα τέχνης είναι μια υπόθεση εσωτερική, χρειάζεται μοναξιά, αλλά και μια πράξη μυστικιστική, βιωματική, σχεδόν ερωτική. Μόλις είδα τους πρώτους πίνακες, η μνήμη μου με πήγε πίσω, αρκετές δεκαετίες, όταν έδινα πτυχιακές στο μάθημα της Φιλοσοφίας . Το θέμα που μας δόθηκε ήταν “Τέχνη και Τεχνική”. Δεν θυμάμαι αν ήταν συνδετική η διατύπωση ή διαζευκτική κι ερωτηματική “Τέχνη ή Τεχνική”;. Ντοπαρισμένη απ’ τις θεωρίες της υπαρξιακής Φιλοσοφίας για την απόλυτη υπεροχή του εγώ, και την απόλυτη ελευθερία του ατόμου που εκδηλώνεται ως αυτοδιάθεση παντού, την πέταξα την τεχνική στον πάτο του ξεροπήγαδου της απόλυτης κριτικής μου. Ομολογώ πως από τότε την αντιπάθησα την τεχνική. Πιστεύω ότι δεσμεύει την αυθεντικότητα του δημιουργού, τον βάζει σε καλούπια, βολικά και σίγουρα όμως. Όλη αυτή η κληροδοτημένη, αποθησαυρισμένη γνώση και εμπειρία του παρελθόντος, στο χώρο της τέχνης λειτουργεί σαν ένα σύστημα εξάρτησης του νέου καλλιτέχνη, κάτι σαν Οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Περιχαρακώνει την γνήσια δημιουργική έκφραση, γίνεται κανόνας, μέτρο σύγκρισης, τεχνοτροπία, αντικειμενικό κριτήριο αξιολόγησης του έργου τέχνης. Η τεχνική είτε είναι ετερόφωτη είτε προσωπική επινόηση του καλλιτέχνη, δυστυχώς τείνει στην τυποποίηση, στην επανάληψη, στην παραγωγή. Στην εποχή μας η επανάληψη είναι ο κανόνας. Η εξαίρεση και η ιδιαιτερότητα είναι ιδιοφυία. “Σε τελευταία ανάλυση ό,τι έχεις είναι ο εαυτός σου. Το εγώ σου εδρεύει στην κοιλιά σου, σαν ένας ήλιος με χίλιες ακτίνες. Τα υπόλοιπα δεν είναι τίποτα”. 1) Χέρμπερτ Ριντ: Ιστορία της Μοντέρνας Ζωγραφικής. Πικάσο 1932. Προφανώς ο Πικάσο εννοεί ότι το κύτταρο της δημιουργίας βρίσκεται στην κοιλιά, έδρα του συναισθήματος και όχι στο μυαλό, στη γνώση. Κι ο Κλέε έγραψε: “Πρέπει ν’ αρχίσω με μικρολεπτομέρειες, να μη γνωρίζω τίποτα για την Ευρώπη, να είμαι σαν νεογέννητο, να αγνοώ τα γεγονότα και τη μόδα, να είμαι σχεδόν πρωτόγονος. Ύστερα να κάνω κάτι πολύ μετρημένο, να επεξεργαστώ μόνος μου ένα μικροσκοπικό θέμα που θα αποδώσω χωρίς καμία τεχνική”. 2) Χέρμπερτ Ριντ: Ιστορία της Μοντέρνας Ζωγραφικής. Κλέε. Τι σχέση έχουν όλα αυτά με τη συγκεκριμένη έκθεση; Μια απλή ματιά τριγύρω αρκεί. Εδώ η τεχνική έχει τον πρώτο λόγο. Ευτυχώς, σε κάποια έργα η ζωγράφος διασώζει την αυτονομία της και δημιουργεί ελεύθερα, ανεπηρέαστα, μοναδικά. Οι βασικοί άξονες της τεχνικής της είναι οι παρακάτω: Σε πρώτη φάση χαράσσει τον καμβά με οριζόντιες και κάθετες γραμμές. Το θέμα της αποδίδεται στερεότυπα δομημένο σε τετράγωνα. Θαυμάζει τον Μοντριάν, όπως μου είπε. “Τεχνική της πολεοδομίας”, της απαντώ. Ο όρος δεν είναι τυχαίος μια που το επάγγελμα του καθενός προβάλλεται μέσα απ’ το έργο του. Αρχιτέκτονας ο σύζυγος, συνεργάτης του η Κατερίνα. Νομίζω όμως πως ο λόγος που προτιμά να δομεί έτσι το θέμα της, είναι βαθύτερος. Φοβάται τον εντελώς άδειο καμβά. Θέλει να τον δαμάσει χαράσσοντας τα δικά της όρια – οδηγούς ώστε το γέμισμα μετά να είναι ευκολότερο αφού ο χώρος μικραίνει. Την καταλαβαίνω απόλυτα. Κι εγώ το ίδιο κάνω. Τρέμω μπροστά σε μια λευκή σελίδα. Δεν ξέρω από πού ν’ αρχίσω και πώς να γράψω. Προτιμώ τα μικρά χαρτάκια μου, που πάνω τους γράφω τις λέξεις μου – κλειδιά μου, τους δικούς μου οδηγούς. Τα μαζεύω πολλά μαζί, τα ταξινομώ και γράφω , “ Δος μοι πα στω και ταν γαν κινησω”. Ο φόβος του απόλυτου κενού είναι αντιδημιουργικός. Όσο η χάραξη των τετραγώνων είναι έντονη, αυστηρή και απόλυτη, τόσο πιο παραγεμισμένα είναι τα τετράγωνα με το ποικίλο υλικό, μπάλες από σπάγκο, κουμπιά, χάντρες, φύλλα ξερά, τμήματα λουλουδιών. Δεν αφήνει πουθενά κενό χώρο . Εκεί όπου η χάραξη είναι αμυδρή και άτονη, εκεί το περιβάλλον κενό ελευθερώνει την κίνηση στις γραμμές. Το σύνολο ζει, αναπνέει, δεν ασφυκτιά. ʼλλο βασικό τεχνικό στοιχείο είναι το ίδιο το υλικό της, το ευτελές υλικό που μπορεί να είναι κι ένα σκουπίδι για άλλους: σπάγκος τυλιγμένος σε μπάλες, μικρές και μεγάλες, σε πολλά χρώματα, ξερά φύλλα, ξερά κομμάτια τροπικών φυτών και λουλουδιών, άχυρο, φελλός, κομματάκια ψάθας από Βιενέζικη καρέκλα, σπασμένη πορσελάνη αλλά και πλαστικό. Αυτός ο αναγκαίος δαίμονας της τεχνολογίας εισχώρησε κι εδώ. Προσωπικά, με συναρπάζει αυτή η τεχνική του σκουπιδιού. Θεωρητικά, έχει κάτι απ’ τα παραμύθια. Τη μεταμόρφωση της σταχτοπούτας. Πρακτικά, έχει μια ευρύτητα εφαρμογών στην τέχνη, όσο το μέγεθος μιας χωματερής. Εξάλλου είναι τόσο εύπλαστο. Τέλος το αποτέλεσμα προκαλεί θαυμασμό και έκπληξη. Όταν δουλεύεις μια πρώτη υλη, π.χ χρυσάφι, ξεκινάς από ένα συν, μια δεδομένη βάση, την πολυτέλεια του υλικού, άσχετα αν θα βγει τέχνη ή όχι. Το να μεταμορφώνεις όμως ένα σκουπίδι σε αρμονία και ομορφιά, αυτό είναι μαγεία. Και η τέχνη είναι, βασικά, μαγεία. Σε κάποιους πίνακες το άχρηστο υλικό έχει όνομα και καταγωγή. Είναι τάπες της ΚΑΪΡ. Σε κάποιους άλλους χρησιμοποιεί το εύρημα του σπασμένου μισού. Σπάζει αριστοτεχνικά στη μέση ένα φλιτζάνι του καφέ κι ένα πιατάκι. Σ’ άλλο τελάρο βάζει το δεξί μισό και σ’ άλλο το αριστερό. Τα δυο τελάρα δίπλα - δίπλα αποτελούν μια συνεχόμενη αρμονία. Δεν θα προχωρήσω πιο πέρα στην φιλοσοφία της αρμονίας του ζεύγους των αντιθέτων. Μάλλον πρόκειται για ένα απλό κατασκευαστικό εύρημα, ένα τρικ. Θεματολογικά κυριαρχεί παντού το σχήμα του κύκλου στην επίπεδη επιφάνεια καθώς και η σφαίρα ως σώμα, άλλοτε απόλυτα στρογγυλή κι άλλοτε με την κομψή, ελλειπτική, ωοειδή μορφή της. Πολύ μ’ αρέσει ο κύκλος. Είναι το τέλειο σχήμα, απαλλαγμένο από τις απειλές της οξείας γωνίας ή τον ορθολογισμό του τετραγώνου. Ο κύκλος, η σφαίρα δεν έχει αρχή και τέλος. Δεν έχει αφετηρία και τέρμα. Συμβολίζει την αέναη κίνηση, την κίνηση της ζωής και της φύσης που γεννιέται – ακμάζει – πεθαίνει και ξανά επαναλαμβάνεται η ίδια κίνηση. Αυτά σκεπτόμενη στάθηκα έκπληκτη μπροστά σ’ ένα πίνακα, μια σύνθεση από δεκάδες άσπρα αβγουλάκια της πέρδικας. Ανάμεσα τους τρία – τέσσερα μεγαλύτερα και μερικά φτερά. Εκατοντάδες ζωές εν δυνάμει. Αυτό είχε κατά νου η Κατερίνα - Τη φύση που αναπαράγεται απ’ τον πυρήνα του αβγού - όταν έδινε τον τίτλο “Φύσης Έργο”. Όλες οι άλλες απεικονίσεις της φύσης με φύλλα ξερά κ.λπ. δεν έχουν κάποια ιδιαίτερη σημασία. Η ίδια μου είπε πως το έργο αυτό το εμπνεύστηκε λίγες μέρες μετά από τη γέννηση του παιδιού της. Η προσέγγιση μου στο έργο της Κατερίνας Καλλιγά-Σάββενα, ήταν εντελώς βιωματική, σχεδόν πρωτόγονη. Είναι κάτι που συνηθίζω να κάνω σε τέτοιες περιπτώσεις, να στέκομαι απέναντι στο έργο τέχνης με την ψυχή ανοιχτή να δεχτεί το συναίσθημα και το μυαλό μου ένα άδειο κουτί, μια tabula rasa χωρίς ειδικές γνώσεις. Προσπαθώ ν’ ανακαλύψω τα μυστικά του καλλιτέχνη και να ταυτιστώ μαζί του. Αν ακουστεί το “κλικ” τότε - τι ευφορία – απ” το κουτί της Πανδώρας απελευθερώνονται οι μνήμες μου, οι συνειρμοί, οι αναμνήσεις. “Μ’ αρέσει”, λέω. Τα αβγουλάκια της πέρδικας, τα χάδεψα, στο τέλος. Ρόδος 2/7/2010 Σωτηράκη ʼννα