Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης: η Μετάφραση ως πράξη δημιουργίας

Rodiaki NewsRoom

Tαξίδι στη χώρα του μεταφραστή

Γράφει η
Ελευθερία Μπινίκου*

Κάθε χρόνο, στις 30 Σεπτεμβρίου η Μετάφραση έχει την τιμητική της σε ολόκληρο τον κόσμο καθώς εορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης.

Πρόκειται για την ημερομηνία θανάτου του Αγίου Ιερώνυμου, ο οποίος μετέφρασε στα Λατινικά το σύνολο της Αγίας Γραφής από τα Εβραϊκά και τα Ελληνικά (Βουλγκάτα). Η εορτή καθιερώθηκε το 1991 από τη Διεθνή Ομοσπονδία Μεταφραστών (FIT) κι έχει στόχο της να αναδείξει τις ιδιαιτερότητες και δυσκολίες του επαγγέλματος σε παγκόσμια κλίμακα, να προβάλει τα αιτήματα του κλάδου, αλλά κυρίως να καταδείξει το σπουδαίο έργο της διεθνούς μεταφραστικής κοινότητας.

Τον Μάιο του 2017, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών με ψήφισμά της αναγνωρίζει:
- τη συμβολή της Μετάφρασης στην πρόοδο των τεχνών, των γραμμάτων, των επιστημών και της οικονομίας,
- τον κομβικό της ρόλο στην καθημερινότητα των πολιτών και στην ανάπτυξη του επιχειρηματικού κόσμου,
- τη σημαντική συμβολή των μεταφραστών να ενώνουν τους λαούς και τα έθνη.

Η τεχνολογική διάσταση της Μετάφρασης
Τα τελευταία 30 χρόνια, η ραγδαία πρόοδος των τεχνολογιών εξέλιξαν τον κόσμο της Μετάφρασης σε τεράστιο βαθμό.
Ο μεταφραστής χρησιμοποιεί ηλεκτρονικά λεξικά, γενικά και εξειδικευμένα σε διάφορους θεματικούς/επιστημονικούς τομείς (ιατρικά, εικαστικά, οικονομικά, φαρμακευτικά, τεχνικά, νομικά κ.ά.) και ειδικά προγράμματα λογισμικού μέσω των οποίων μπορεί να δημιουργεί γλωσσάρια και να αποθηκεύει παράλληλα σώματα κειμένων (αυτό ισχύει και για τη λογοτεχνική μετάφραση).

Ήδη από τη δεκαετία του ’90 με την παγκοσμιοποίηση των συναλλαγών, ο μεταφραστικός όγκος αυξήθηκε με γεωμετρική πρόοδο με αποτέλεσμα οι μεταφραστές να έχουν την ανάγκη να δημιουργήσουν συστήματα αναφοράς με ορολογία που προέκυπτε από τις μεταφράσεις τους. Το διακύβευμα ήταν να επιτύχουν την ομοιομορφία στην ορολογία ενός τομέα και να την καταστήσουν επίσημη. Σήμερα, αυτές οι βάσεις δεδομένων έχουν γίνει εξαιρετικά πολυσύνθετες κι έχουν εμπλουτιστεί με πολλαπλά μετα-δεδομένα (γένος και κλίση ανάλογα με τις γλώσσες, σημασιολογικές παραλλαγές, συγκείμενα κ.λπ.).
Ο μεταφραστής μπορεί να επιλέξει μεταξύ πολύ προηγμένων λογισμικών τελευταίας γενιάς που λειτουργούν σε περιβάλλον cloud. Για παράδειγμα, μπορούμε να προσδέσουμε μία ή περισσότερες ορολογικές βάσεις σε προς μετάφραση κείμενα ανασύροντας όρους που υπάρχουν εκεί και οι μεταφραστές επιλέγουν να τους κρατήσουν ή όχι ανάλογα με το αν ταιριάζουν με το κείμενο.

Όλοι μας κάποια στιγμή έχουμε κάνει χρήση μιας μεταφραστικής εφαρμογής για κινητά τηλέφωνα σε κάποιο ταξίδι μας ή μιλώντας με κάποιον αλλοδαπό συνεργάτη ή φίλο. Η Μηχανική Μετάφραση έκανε την εμφάνισή της ήδη από τη δεκαετία του ’70, αποτελώντας ένα πεδίο επιλεκτικών δοκιμών που οδήγησε στην ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, το τελευταίο “avatar” της Μηχανικής Μετάφρασης.

Η αυτόματη μετάφραση μπορεί να έχει επιτυχή αποτελέσματα σε κείμενα καθημερινής επικοινωνίας, σε κείμενα περιορισμένα γλωσσικά ή σε κείμενα παρόμοιου περιεχομένου, π.χ. οδηγίες χρήσης ενός πλυντηρίου. Στις μέρες μας, η αυτόματη μετάφραση αποτελεί τη λύση που επιλέγουν πολλές εταιρείες, προκειμένου να μειώσουν το μεταφραστικό κόστος. Αυτές που επιθυμούν να επιδεικνύουν επαγγελματισμό αναθέτουν σε μεταφραστές να επιμεληθούν τα κείμενα, αφού τα μεταφράσματα της αυτόματης μετάφρασης διακρίνονται από έλλειψη φυσικότητας, είναι μονότονα και χωρίς φαντασία.
Στον αιώνα μας, οι διάφορες τεχνολογίες συνδυάζονται για να δώσουν τη δυνατότητα στον κόσμο της Μετάφρασης να ανταποκριθεί με επιτυχία στις απαιτήσεις των πελατών και να ανταπεξέλθει στις πολλαπλές προκλήσεις: ποιοτικές μεταφράσεις, πιεστικές προθεσμίες, μειωμένοι προϋπολογισμοί, τεράστιος όγκος μεταφραστικής εργασίας, συγκεκριμένα πλαίσια κ.λπ. Πάντως, η ανθρώπινη ειδημοσύνη, η εμπειρία, η δεοντολογία και η συνεχής εκπαίδευση, δεν παύουν να αποτελούν τα τελικά εχέγγυα της ποιότητας.

Ο μεταφραστής ως δημιουργός
Ένα μεγάλο κεφάλαιο για τη Μετάφραση είναι η λογοτεχνία. Ο λογοτέχνης είναι δημιουργός, ο μεταφραστής είναι; Μέχρι πού φτάνουν τα δικαιώματα του μεταφραστή; Πρέπει να υπακούει πιστά το δεύτερο κείμενο στο πρώτο κείμενο ή όχι; Έχει ο μεταφραστής μερίδιο συγγραφικότητας στη μετάφραση;
Αντίθετα με ό,τι πιστεύεται, το μέλημα του μεταφραστή δεν ξεκινάει από τη λέξη για να περάσει έπειτα στη φράση, μετά στα κείμενα και τέλος στα πολιτισμικά σύνολα, αλλά ακολουθεί την ανάστροφη πορεία. Όπως αναφέρει ο φιλόσοφος Πολ Ρικέρ, έχοντας οικειωθεί απειράριθμες ερμηνείες του πνεύματος μιας κουλτούρας, ο μεταφραστής έρχεται και πάλι να σταθεί στο επίπεδο του κειμένου, της φράσης και της λέξης. Η τελευταία λέξη, αν μπορούμε να την ονομάσουμε έτσι, η τελευταία απόφαση που πρέπει να πάρει σχετίζεται με τη σύνταξη ενός γλωσσάριου στο επίπεδο των λέξεων. Η επιλογή αυτού του γλωσσάριου συνιστά την τελευταία δοκιμασία στην οποία αποκρυσταλλώνεται, ας πούμε τελεσίδικα, αυτό που έπρεπε να αντιστέκεται ριζικά στη μετάφραση. «Για τη Μετάφραση», σελ. 83, εκδόσεις Πατάκη)

Η δημιουργία μιας πραγματικής θεωρίας για τη Μετάφραση, που στον εικοστό αιώνα έγινε Mεταφρασεολογία, έχει τις βάσεις της στην εποχή του γερμανικού ρομαντισμού. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι στη γερμανική λογοτεχνία είναι συχνά αδύνατον να διακρίνουμε το προσωπικό έργο από το μεταφραστικό έργο ενός συγγραφέα θεωρώντας το ως πρωτότυπο. Στο γερμανικό λεξικό των αδερφών Γκριμ, που κυκλοφόρησε το 1854 και συμπληρώνεται μέχρι σήμερα, έχουν συμπεριληφθεί σπουδαίες μεταφράσεις των μεγάλων Γερμανών λογοτεχνών όπως του Σίλερ, του Γκαίτε, του Βίλαντ και του Σλέγκελ και μεταφράσεις που έπαιξαν ξεχωριστό ρόλο στη δημιουργία της πνευματικής κληρονομιάς της γερμανικής γλώσσας όπως του Βιργιλίου και του Ομήρου. Στην ελληνική λογοτεχνία, η μετάφραση από τον Γιώργο Σεφέρη της Έρημης Χώρας του Τ.Σ. Έλλιοτ θα μπορούσε να είναι μια τέτοια περίπτωση.

Ένα λογοτεχνικό έργο όταν μεταφραστεί έχει δύο συγγραφείς: το συγγραφέα του κειμένου-πηγή και το μεταφραστή που είναι ο συγγραφέας του κειμένου-στόχος. Σίγουρα, ούτε μια λέξη δεν θα είχε γραφεί χωρίς το πρώτο κείμενο, όμως κάθε μεταφραστής είναι ένας αναγνώστης που έχει το δικό του τρόπο να καταλάβει το κείμενο και με τη δική του υποκειμενικότητα. Όπως παρατηρεί ο Προυστ, ένα βιβλίο περιέχει τόσα διαφορετικά βιβλία όσα είναι οι αναγνώστες του: κανένας δεν βλέπει ακριβώς τα ίδια πράγματα, αν και όλοι διαβάζουν το ίδιο βιβλίο. Και συνεχίζει στον «Ξανακερδισμένο Χρόνο», αναφορικά με τη συγγραφή σαν μετάφραση, ότι δεν υπάρχει δημιουργία εκ του μηδενός: συνειδητοποίησα πως για να εκφράσει αυτές τις εντυπώσεις, για να γράψει αυτό το σημαντικό βιβλίο, το μόνο αληθινό βιβλίο, ένας σπουδαίος συγγραφέας δεν χρειάζεται να το εφεύρει, αφού αυτό υπάρχει ήδη σε καθέναν από εμάς, αλλά να το μεταφράσει. Το καθήκον και η υποχρέωση ενός συγγραφέα είναι ίδια με αυτά ενός μεταφραστή. Η Μετάφραση είναι, λοιπόν, δημιουργία, για την ακρίβεια, μια δεύτερη δημιουργία.

* Η Ελευθερία Μπινίκου είναι μεταφράστρια, ΜΑ στις Πολιτικές, Οικονομικές και Διεθνείς Σχέσεις στη Μεσόγειο.