Σελίδες Ιστορίας… Δωδεκανησιακή τραγωδία τα Στρατόπεδα Συγκεντρώσεως στο Στάδιο και στην Τάφρο
ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΚΕ 804 ΦΟΡΕΣ
Η ασθένεια του νεαρού δικηγόρου Γ. Χαρίτου
Επιμέλεια και συρραφή
Κώστας Τσαλαχούρης
Είναι ντοκουμέντο. Όπως είχαμε ήδη αναφέρει, γράφουμε για τις παρακολουθήσεις και το ιστορικό του νεαρού δικηγόρου Γαβριήλ Χαρίτου, ο οποίος μετά την Απελευθέρωση, με τις πρώτες δημαρχικές εκλογές εξελέγη πρώτος αιρετός Δήμαρχος Ροδίων, μετά έξι αιώνων δουλείας.
Θα αναφερθούμε τι κατέγραφαν οι Ιταλικές Μυστικές Υπηρεσίες σε όλο το διάστημα του Ελληνοϊταλικού Πολέμου και μετά μέχρι την απελευθέρωσή του, από το στρατόπεδο συγκεντρώσεως των Απολλώνων, στις 10 Απριλίου 1943, και τη μεταφορά του την επομένη 11 Απριλίου στην πόλη της Ρόδου.
Μνημεία Ιστορίας
Αλλά μνημεία γραφής και Ιστορίας, για τα στρατόπεδα του Σταδίου και της Τάφρου είναι τα κείμενα που μας άφησαν οι έγκριτοι δημοσιογράφοι Εμμανουήλ Καλαμπίχης και Βάσος Χατζηπαπάς. Ο πρώτος ανυπόγραφα(1) μας δίδει την Ιστορία, από τις στήλες της «Ροδιακής», από τις 5 Νοεμβρίου 1953 μέχρι τις 7 Δεκεμβρίου του ίδιου χρόνου(2).
Ο Βάσος Χατζηπαπάς, στις 16 Μαΐου 1950, άρχισε από τις στήλες της «Προόδου» τη δημοσίευση του ντοκουμέντου “Concentramento” μέχρι τις 16 Ιουνίου 1950, με αφηγήσεις των μαρτύρων του στρατοπέδου, για τη ζωή που πέρασαν. Ο συγγραφέας, το γεγονός, στον τίτλο, το αποκαλεί «Δωδεκανησιακή τραγωδία». Ναι, ήταν τραγωδία…
Αλλά ας αρχίσουμε τη συρραφή των κειμένων, σημειώνοντας, κατά πρώτον, τα γραφόμενα των Ιταλών για το νεαρό δικηγόρο Γαβριήλ Χαρίτο:
«…Εις το στρατόπεδον ο Χαρίτος ησθένησε και εκλήθη στρατιωτικός ιατρός να τον εξετάση. Γνωμάτευσις ιατρού Στρατιωτικής Υγειονομικής Υπηρεσίας: 31.3.1941, εξετάσας σήμερον τον Χαρίτον εύρον αυτόν πάσχοντα εκ ταχυκαρδίας παροδικής προελεύσεως…προτείνω την επίσκεψιν ειδικού ιατρού προς θεραπείαν επί τριανταήμερον.
Την 17ην Απριλίου 1941 υπέβαλε αίτησιν προς τον Κυβερνήτην με την παράκλησιν όπως του επιτραπή η έξοδος εκ του στρατοπέδου προς θεραπείαν. Την 18ην Απριλίου του εδόθη άδεια απουσίας εκ του στρατοπέδου τριάντα ημερών προς θεραπείαν. Εγκατεστάθη εις το χωρίον Τριάντα με την υποχρέωσιν να μην απομακρύνεται εκ του χωρίου.
Την 6ην Μαΐου 1941, κατόπιν νεωτέρας διαταγής της Κυβερνήσεως, άπαντες οι ευρισκόμενοι εις το στρατόπεδον συγκεντρώσεως περιοχής Σταδίου, αφέθησαν ελεύθεροι, μεταξύ των οποίων και ο Χαρίτος, ευρισκόμενος εν αδεία…
Ο Καλαμπίχης γράφει γι’ αυτή την περίοδο ότι «την 10ην ώραν της επομένης(3), θα έπρεπεν άνευ ουδεμιάς προσκλήσεως να ευρεθώσι και πάλιν προ του Τμήματος.
Ούτω τοποθετημένοι επί τινος φορτηγού και συνοδευόμενοι υπό οργάνων του τμήματος ασφαλείας, μετεφέρθησαν εις το στρατόπεδον συγκεντρώσεως του Σταδίου και παρεδόθησαν δια πρακτικού εις τον διοικητήν του στρατοπέδου τον έφεδρον ανθυπασπιστήν Καμπόλι…».
Η ζωή των προσφύγων
Και πιο κάτω συνεχίζει:
«…ο επισιτισμός των Εβραίων προσφύγων ήτο ανεπαρκής και οι δυστυχείς απεγυμνώνοντο και των κοσμημάτων και των ενδυμάτων των, τα οποία επώλουν εις ευτελείς τιμάς, δια την προμήθειαν ενός μικρού άρτου ή άλλης τινός τροφής.
Ήτο μια ευκαιρία δι’ απιχειρήσεις δια τους επιτηδειοτέρους της φρουράς του πεδίου της συγκεντρώσεως, την οποίαν δεν αφήκαν καθόλου ανεκμετάλλευτην. Κοσμήματα και ωρολόγια και δερμάτινοι σάκκοι και επανωφόρια απετέλεσαν επ’ αρκετόν αντικείμενον της εμπορικής δραστηριότητός των(4)…
»…η απαγόρευσις εξόδου εκ του στρατοπέδου, έγινεν αφορμή μεγάλης δυσφορίας των ατυχών αυτών ανθρώπων, οι οποίοι ησθάνοντο ότι και δια τας ελαχίστας ανάγκας των εγίνοντο αντικείμενον εκμεταλλεύσεως αλλά και μεγάλων σκηνών, αι οποίαι ανεστάτωνον το πεδίον συγκεντρώσεως, οσάκις μερικοί επεχείρουν λαθραίως να υπερπηδήσουν τους τοίχους του «κάμπου».
Εις τα σκηνάς αυτάς έδινεν ιδιαίτερον τόνον ή νευρικότης του Διοικητού Καμπόλι ο οποίος με τας φωνάς του ανεστάτωνε το σύμπαν, συνεκάλει συναγερμούς επικινδύνους, μάλιστα εις μίαν εμπόλεμον κατάστασιν.
Μια τολμηρή Ροδία
» Μίαν τοιαύτην σκηνήν εδημιούργησεν, όταν μία εκ των Εβραίων γυναικών, έχουσα ανάγκην φαρμάκου διά το τέκνον της, έκλεισεν εντός φακέλλου εν δεκάφραγκον με σχετικήν παράκλησιν διά τον ευρόντα, όπως τη προμηθεύση το φάρμακον και το έρριψεν εις την οδόν άνωθεν του τοίχου.
Τον φάκελλον εύρε τυχαίως μια Ροδία, η οποία έσπευσε να εκτελέση την παράκλησιν της πρόσφυγος και να εγχειρίση κατόπιν το φάρμακον και την επιστολήν εις τον φρουρόν διά τα περαιτέρω. Πλήρης αναστάτωσις εις το πεδίον. Έγκλημα καθοσιώσεως(5)! Συναγερμός, φωναί, απειλαί και… αυστηρότερος περιορισμός.
Η απλή αυτή εξυπηρέτησις μιάς φιλανθρώπου Ροδίας προς μίαν πάσχουσαν ανθρωπίνην ύπαρξιν, εθεωρήθη ως ένδειξις υφισταμένου συνδέσμου συνεννοήσεως των εντός προς τους εκτός του πεδίου ευρισκομένους...».
Ο Καλαμπίχης στην τρίτη συνέχεια του κειμένου(6) του συνεχίζει μεταξύ άλλων:
»…Στους πολιτικούς Ροδίτες, ύποπτους υπήκοους, διετέθη μία σκηνή, εντός της οποίας μόλις κατώρθωσαν να στριμωχθούν τα κρεββάτια των κρατουμένων και οι στυλίσκοι της οποίας με δυσκολίαν ήτο δυνατόν να στηριχθούν.
»Ο εγερθείς μάλιστα την νύκτα άνεμος και η βροχή, μέρος της οποίας εδέχθησαν επί της κεφαλής των οι κοιμώμενοι, επέτειναν την ανησυχίαν των κρατουμένων δια την περαιτέρω διαμονήν των εν τω πεδίω της συγκεντρώσεως, εις το οποίον δεν εγνώριζον ακόμη δια ποίον λόγον εκρατούντο. ΄Ησαν όμηροι; Προωρισμένοι να πληρώσουν αυτοί οιανδήποτε ταραχήν των έξω; Ήσαν υπόδικοι;..
…»Οπωσδήποτε όλοι εκράτησαν υψηλά το ηθικόν και ήσαν έτοιμοι εις πάσαν θυσίαν. Δι’ αυτό και δεν εμεμψιμοίρησαν και δεν εζήτησαν τίποτε από τους Ιταλούς. Ηρνήθησαν και την διανομήν εις αυτούς τροφής, διά την οποίαν εφρόντιζον αι οικογένειαί των, μεταφέρουσαι αυτήν τρις της ημέρας εις τον «κάμπον».
Ό,τι απετέλει την μεγαλυτέραν στενοχωρίαν των ήτο η απαγόρευσις πάσης επικοινωνίας μετά των οικείων των, τους οποίους και μακρόθεν ακόμη δεν επέτρεπον να βλέπουν εκ φόβου συνεννοήσεως διά νευμάτων, Τούτο, όμως, δεν εκράτησε πολύ.
Ένα μικρό φιλοδώρημα εις τους εξοικιωθέντας, κατόπιν, φρουρούς, διευκόλυνε παντός είδους συνεννόησιν, παρά τα δοθείσας εις αυτούς συστάσεις.
»Αλλ’ η διαμονή εις την σκηνήν με όλην μάλιστα την υγρασίαν των νοεμβριανών ημερών, επέδρασε πολύ επί της υγείας των κρατουμένων.
Στέργος Φώκιαλης
»Και πρώτο ο γέρων Στέργος Φώκιαλης υπέστη σοβαρωτάτην κρίσιν, η οποία ηνάγκασε τους φρουρούς να τον μεταφέρουν εις την οικίαν του, κατόπιν τηλεφωνικής συνεννοήσεως μετά των αρχών, εκ φόβου περαιτέρω συνεπειών.
Η μεταφορά αυτή του Φώκιαλη έδωκε αφορμήν να τον αντικαταστήσουν εις το πεδίον συγκεντρώσεως με τους δύο υιούς του, τους Νίκον και Ευάγγελον Φώκιαλην, οι οποίοι ήσαν η ψυχή της επιχειρήσεως Φώκιαλη, πράγμα που επέδειξεν ότι εις την περίπτωσιν Φώκιαλη ο περιορισμός δεν είχεν πολιτικά ελατήρια εναντίον ενός προσώπου, αλλά μάλλον ήτο ευκαιρία διά να παταχθή μια επιχείρησις η οποία εν καιρώ πολέμου, μάλιστα, θα ηδύνατο να καρπωθή μεγάλα οφέλη(7).
»Τούτ’ αυτό επίσης, επιστεύετο και διά τον εκ των κρατουμένων Κωνσταντίνον Παπαδόπουλον, ο οποίος είχε μέγα κατάστημα σιδηρικών και οικοδομησίμων υλών και ως τοιούτος συνηγωνίζετο σοβαρώς την Ιταλικήν Εμπορικήν Εταιρίαν απετέλουν ισχυρούς παράγοντας και ήσαν εις θέσιν να εξουδετερώσωσι κατά τοιούτον τρόπον τον υφιστάμενον συναγωνισμόν…
…»Σιγά, σιγά, όμως, και με την επερχομένην βαθμηδόν, χάρις εις μερικάς φιάλας οίνου, τον οποίον οι συγκρατούμενοι αδελφοί Φώκιαλη, διέθετον εις τους φρουρούς, χαλάρωσιν της αυστηρότητος της επιβλέψεως, ωργανώθη τακτική συνεννόησις μετά των έξω, οι οποίοι με μικρά σημειώματα, μας εγνώριζον τρις της ημέρας όλας τας τελευταίας ειδήσεις του μετώπου, αι οποίαι φυσικά ευχάριστοι όπως ήσαν, εσκόρπιζαν, όχι μόνον την χαράν και τον ενθουσιασμόν εις τους κρατουμένους, αλλά και την δύναμιν να υποφέρουν τας ανιαράς ώρας της κρατήσεώς των…».
Αλλά αυτό που θορύβησε τους φασίστες ήταν η ασθένεια του Γαβριήλ Χαρίτου.
Μεθαύριο το τέλος.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Γνωρίζουμε τον τρόπο γραφής του, γιατί στα τέλη της δεκαετίας του 1950 μαθητεύσαμε στα πρώτα δημοσιογραφικά μας χρόνια.
2. Επίσης ο Εμμανουήλ Καλαμπίχης σε επιφυλλίδα της «Ροδιακής», στις 6 Νοεμβρίου 1960 δημοσιεύει κείμενο, με τίτλο «Εις το Στρατόπεδο του Σταδίου» και υπότιτλο «Μαζύ με τους 500 Εβραίους ναυαγούς», το οποίο υπογράφει και τα αρχικά του Ε.Σ.Κ. (Εμμανουήλ Σάββα Καλαμπίχης).
3. 6 Νοεμβρίου 1940.
4.Στη συνέχεια αφαιρούνται 44 λέξεις…
5.Έγκλημα καθοσιώσεως= Έγκλημα εσχάτης προδοσίας.
6. Πέμπτη 12 Νοεμβρίου 1953, εφημερίδα «Ροδιακή».
7.Aπό το εργοστάσιο οι Iταλοί αφαίρεσαν τον αποστακτήρα και προκάλεσαν ζημιές στις εγκαταστάσεις. Eπίσης αφαίρεσαν τα εμπορεύματα από το πρατήριο του εργοστασίου. Eπειδή υπήρχαν στο εργοστάσιο αρκετές ποσότητες οίνου για να μην αλλοιωθούν και ξινίσουν, η οικογένεια ζήτησε με αίτησή της, να αφεθεί ελεύθερος ο γιός Eυάγγελος ως χημικός, για να επιμεληθεί της συντηρήσεως.
Πριν απολυθεί οι Iταλοί διέταξαν να γίνει πραγματογνωμοσύνη, όπου διαπιστώθηκε ότι έγινε αλλοίωση σε 7.200 χιλιόγραμμα λευκού οίνου, σε 11.000 χιλιόγραμμα ερυθρού και σε 5.000 χιλιόγραμμα τύπου Kιάντι. Oι Iταλοί επίσης επίταξαν όλη την ποσότητα βερμούτ που βρήκαν στο εργοστάσιο. Με λίγα λόγια το αφαίρεσαν. Βλέπε Κ. Τσαλαχούρης «Η Οικονομική πολιτική της Ιταλίας στα Δωδεκάνησα», σελΕκδόσεις «Τροχαλίας», Απρίλιος 2000.
Ακολουθήστε τη Ροδιακή στο Google News
