Ιωάννης Βολανάκης: Χρόνος Α- Έννοια και σημασία

Rodiaki NewsRoom

Γράφει o Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης
Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

Με την ευκαιρία της προσεχούς αλλαγής του έτους θεωρήθηκε σκόπιμη η αναφορά στο θέμα «Χρόνος: έννοια και σημασία». Το θέμα είναι τεράστιο σε έκταση και δεν πρόκειται φυσικά για μία πλήρη εξέταση αυτού, απλά θα θιγούν ορισμένες ενδιαφέρουσες και επίκαιρες πλευρές αυτού.

Ο «έμφρων άνθρωπος» (Homo sapiens) από την εμφάνιση αυτού στη γη μέχρι σήμερα ζει και δραστηριοποιείται μέσα στον χρόνο και στον χώρο και δεν έχει παύσει ποτέ του να προσπαθεί, να συλλάβει τη βαθύτερη ουσία και τη σημασία του χρόνου, η οποία συνδέεται άμεσα με την ύπαρξη αυτού.

Οι ΄Ελληνες προσωκρατικοί φιλόσοφοι της Ιωνίας ή φυσικοί φιλόσοφοι είναι από τους πρώτους που έστρεψαν το ενδιαφέρον των προς την έρευνα της φύσεως, καθώς και του χώρου και του χρόνου.

Σημαντικό είναι ότι συνέλαβαν την έννοια της ενότητας του σύμπαντος, αν και αυτό που εκείνοι εθεώρησαν ως πρώτο στοιχείο, από το οποίο υπέθεσαν ότι προήλθαν τα πάντα (νερό, πυρ, αέρας, αιθέρας κ.λπ.), δεν ήταν ορθό. Ορισμένοι απ’ αυτούς εθεώρησαν ως σημαντικότερο παράγοντα τον χώρο (Θαλής) κι άλλοι τον χρόνο.

Καθόσον γνωρίζουμε, απ’ όλα τα έμβια όντα, ο άνθρωπος είναι το μόνο ον, το οποίο έχει τη δυνατότητα και το προνόμιο, του να μπορεί να συλλάβει και να κατανοήσει «την έννοια της ύπαρξης» και αυτό αποτελεί και το πραγματικό αντικείμενο της φιλοσοφίας.

Ο μεγάλος εκπρόσωπος του Γερμανικού υπαρξισμού Μαρτίνος Χάιντεγκερ (Martin Heidegger, * 1889 - + 1976), στο σημαντικότερο από τα έργα αυτού, υπό τον τίτλο : «Είναι και Χρόνος» (Sein und Zeit, 1927), ερευνά και αναλύει επισταμένως το θέμα αυτό και εκθέτει τις διάφορες πλευρές του, τεκμηριώνοντας επαρκώς τις απόψεις του.

Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία ο Χρόνος ήταν μία θεότητα, η οποία εκπροσωπούσε την αιωνιότητα. Ο Χρόνος είναι αιώνιος, απόλυτος και ακατάλυτος και μέσα σε αυτόν ζουν, κινούνται και συμβαίνουν τα πάντα, χωρίς όμως αυτά να ταυτίζονται με τον χρόνο.

Πρώτος ο φιλόσοφος και ποιητής Φερεκύδης (* Σύρος, περίπου 480 - + 400 π. Χ.), αναφέρει τον Χρόνο ως θεότητα «αεί υπάρχουσα», μαζί με τον Ζα (Ζεύς, Δίας) και την Χθονίη (Γη), που αποτελούν την αρχέγονη Ιερή Τριάδα. Ο Φερεκύδης εμέτρησε τον ήλιο και θεωρείται ότι είναι ο εφευρέτης και πρώτος κατασκευαστής του Ηλιακού Ωρολογίου.

Ο Έλληνας φιλόσοφος Καρνεάδης (*Κυρήνη, 214 – + Αθήνα 129 π. Χ), διατύπωσε ως εξής τον ορισμό του χρόνου: «Νόημα και μέτρον τον χρόνον είναι, ου πράγμα», ήτοι: «Ο χρόνος είναι μία έννοια, την οποία μπορούμε να συλλάβουμε και να μετρήσουμε, όμως δεν έχει υλική υπόσταση και δεν αποτελεί ένα πράγμα εξ αντικειμένου».

Ο άνθρωπος αρχικά συνέλαβε την έννοια του χρόνου, παρατηρώντας διάφορα φυσικά φαινόμενα, όπως είναι : η εναλλαγή της ημέρας και τα νύκτας, η εναλλαγή των φάσεων της σελήνης, η εναλλαγή των εποχών του έτους, η φυλλόρροια (τα δένδρα αποβάλλουν τα φύλλα των και αποκτούν νέα), ο περιοδικός πολλαπλασιασμός των ζώων και των φυτών κ.λπ.

Ο άνθρωπος συνέδεσε και εθεώρησε παράλληλες τις κύριες ηλικιακές περιόδους αυτού με τις τέσσερεις εποχές του έτους : παιδική ηλικία και νεότητα – άνοιξη, ενηλικίωση – θέρος, ωριμότητα – φθινόπωρο, γεροντική ηλικία – χειμώνας.

Ο χρόνος είναι μία έννοια, η οποία εκφράζει τη διαδοχή και τη διάρκεια των γεγονότων. Οι έννοιες παρελθόν, παρόν και μέλλον δίδουν μεταξύ άλλων την έννοια του χρόνου.

Στην κλασσική μηχανική, ο χρόνος θεωρείται ως να ρέει ανεξάρτητα από οποιοδήποτε φαινόμενο, το οποίο συμβαίνει στη φύση και από οποιοδήποτε σύστημα αναφοράς (απόλυτος χρόνος).

Κατά τον Ισαάκ Νεύτωνα (Isaak Νewton, * 1642 - + 1727 μ.X.): «Ο αληθινός, απόλυτος και μαθηματικός χρόνος, από την φύση και την ουσία του, ρέει ομοιόμορφα, χωρίς αναφορά σε τίποτα το εξωτερικό».

Διακρίνονται διάφορα είδη χρόνου, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται και τα επόμενα:
1) Ουράνιος χρόνος
Στη μέτρηση του ουρανίου χρόνου αναφερόμαστε στην περιστροφή της Γης γύρω από ένα σταθερό αστέρα, όμως δεν παίρνουμε την περιστροφή γύρω από τον δικό μας κεντρικό αστέρα, τον ΄Ηλιο, διότι αυτός έχει ακανόνιστη φαινομενική κίνηση.

2) Ηλιακός χρόνος
Για την καθημερινή ζωή του ανθρώπου επάνω στη Γη, μεγαλύτερη σημασία έχει η σύνδεση του χρόνου με τη φαινομενική κίνηση του Ηλίου. Η πραγματική ηλιακή ημέρα είναι ο χρόνος που περνά ανάμεσα από δύο αποκορυφώσεις του Ηλίου (αληθινή μεσημβρία).

Τροπικό έτος είναι η περίοδος εκείνη του χρόνου, που χρειάζεται η Γη ανάμεσα σε δύο περάσματα από την εαρινή Ισημερία.

Ο μήνας, όπως χρησιμοποιείται σήμερα, είναι μία συμβατική και όχι ομοιόμορφη υποδιαίρεση του έτους. Ο μήνας, αρχικά σεληνιακός, αποτελούμενος από εικοσιοκτώ (28) ημέρες, διαιρούμενος διά του αριθμού τέσσερα (4) μας έδωσε την εβδομάδα, η οποία θεσπίσθηκε ενωρίτατα και η σημασία αυτής για τον εργαζόμενο άνθρωπο ήταν και εξακολουθεί να είναι πολύ σημαντική.

Επειδή ένα έτος, ως γνωστόν, έχει διάρκεια τριακόσιες εξήντα πέντε (365) ημέρες και περίπου ¼ της ημέρας, ανά τέσσερα έτη προστίθεται στο τέλος του Φεβρουαρίου μία ημέρα και τότε το έτος διαρκεί 366 ημέρες και αυτό ονομάζεται «Δίσεκτον». Αυτό γίνεται για να υπάρχει αντιστοιχία μεταξύ Ημερολογίου και εποχών του έτους.

3) Πολιτικός χρόνος
Ο πολιτικός χρόνος διαφέρει από τον ηλιακό, κυρίως για πρακτικούς λόγους: αρχίζει από τα μεσάνυκτα, αντί από τη μεσημβρία, επιπλέον ο ηλιακός χρόνος σε σχέση με τον πολιτικό, διαφέρει από τόπο σε τόπο.

4) Γεωργικός χρόνος
Η ενασχόληση του ανθρώπου με τη γεωργία για μεγάλο χρονικό διάστημα της ζωής του επάνω στη γη και εν μέρει μέχρι σήμερα για μεγάλο αριθμόν ανθρώπων, συνέδεσε τον χρόνο με τις διάφορες φάσεις της καλλιέργειας της γης, της παραγωγής των προϊόντων και της συγκομιδής αυτών. Ο γεωργικός χρόνος αρχίζει τον Σεπτέμβριο και τελειώνει τον Αύγουστο. Για τους Βυζαντινούς, το έτος άρχιζε την 1η Σεπτεμβρίου και περατωνόταν στις 31 Αυγούστου.

5) Θρησκευτικός χρόνος
Πρόκειται για τον ετήσιο κύκλο των θρησκευτικών εορτών, που ενέχει μεγάλη σημασία για τη ζωή του ανθρώπου. Σύμφωνα με αρχαίο ελληνικό απόφθεγμα: «Βίος ανεόρταστος, μακρά οδός απανδόχευτος», ήτοι: «Ζωή χωρίς εορτές και πανηγύρεις, μοιάζει με μία μακρά οδοιπορία, χωρίς στάσεις ανάπαυλας, αναψυχής και ανανέωσης των δυνάμεων του ανθρώπου», συνεπώς οι εορτές, εκτός του θρησκευτικού και ηθικού περιεχομένου των, είναι πολύ σημαντικές και από κοινωνικής πλευράς.

Όργανα μετρήσεως χρόνου
Ο άνθρωπος από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα χρησιμοποίησε και συνεχίζει να χρησιμοποιεί διάφορα όργανα μετρήσεως του χρόνου, ήτοι:
1) Κλεψύδρα: με νερό ή άμμο, η οποία δεν είναι απόλυτα ακριβής.
2) Ηλιακό ωρολόγιο: επίσης όχι σχετικά ακριβές και το οποίο παύει να λειτουργεί, όταν για διάφορους λόγους δεν φωτίζει ο ήλιος.

3) Ωρολόγιο εκκρεμές: το εκκρεμές παρουσιάζει μεγαλύτερη ακρίβεια από τα προαναφερθέντα όργανα, στηριζόμενο στις ταλαντώσεις του κυρίως μηχανισμού αυτού.
4) Ωρολόγια, τα οποία λειτουργούν, είτε με τη χρήση ελατηρίων, είτε με τον ηλεκτρισμό.

Ι. Ιστορικές πηγές
Α )Σουμέριοι – Ακκάδιοι- Βαβυλώνιοι:
Ως γνωστόν, οι αρχαιότεροι πολιτισμοί ανεπτύχθησαν εκεί, όπου υπήρχαν ευνοϊκές συνθήκες (νερό, εύφορο έδαφος, ευνοϊκές θερμοκρασίες περιβάλλοντος, ισχυρή κεντρική εξουσία, ικανή να εξασφαλίσει την ειρήνη και την ασφάλεια ανθρώπων και αγαθών κ.λπ.).

Στις περιοχές της Μεσοποταμίας και της Αιγύπτου ανεπτύχθησαν οι πρώτοι υψηλοί πολιτισμοί στη Μέση Ανατολή, οι οποίοι επηρέασαν τον Ελληνικό, εκείνος τον Ρωμαϊκό και αμφότεροι τον Ευρωπαϊκό και κατά ένα μεγάλο μέρος τον σημερινό Παγκόσμιο Πολιτισμό.

Βηρωσσός: Πρόκειται για εξελληνισμένη μορφή του περσικού ονόματος Περούξ (περίπου * 350 π. Χ. – +270 π. Χ.)

Αστρονόμος, αστρολόγος, ιστορικός και ιερεύς του θεού Βήλου (Bel) στην Βαβυλώνα. Συνέγραψε στα Ελληνικά ιστορικό έργο με τον τίτλο : «Βαβυλωνιακά», στο οποίο εκθέτει την Ιστορία της Βαβυλωνίας από την απωτάτη αρχαιότητα μέχρι την εποχή του. Αναφέρει δυναστείες και ονόματα βασιλέων και τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα.

Β) Αίγυπτος
Στην αρχαία Αίγυπτο ανεπτύχθη ένας από τους αρχαιότερους υψηλούς πολιτισμούς. Λόγω της ευρείας χρήσεως της γραφής (ιερογλυφικά-ιερατικά-δημοτικά) και της διασώσεως μεγάλου αριθμού αρχαίων κειμένων σε λίθους, επιτοίχιες επιγραφές, σε πάπυρο κλπ., είμεθα πολύ καλά πληροφορημένοι για την ιστορία της αρχαίας Αιγύπτου, τις διάφορες Δυναστείες, τα ονόματα των Φαραώ κ.λπ.

Μανέθων (περίπου 310-240π.Χ.)

Ιστορικός και ιερεύς στη Διόπολη και Ηλιούπολη της Αιγύπτου, ο οποίος φρόντισε ιδιαίτερα για τη διάδοση της λατρείας του θεού Σεράπιδος. Συνέγραψε στα Ελληνικά το έργο: «Αιγυπτιακά», στο οποίο εκθέτει την Ιστορία της Αιγύπτου από τις αρχές της έως την εποχή του. Σε αυτό αναφέρεται μεταξύ άλλων στις διάφορες δυναστείες και περιέχει κατάλογο των Φαραώ, που αποτελούν τη βάση της αιγυπτιακής χρονολογίας.

Γ) Ελλάδα
Ο Ηρόδοτος ο Αλικαρνασσεύς (*484 - + 425/410 π. Χ.), ο θεωρούμενος παγκοσμίως ως ο πατέρας της Ιστορίας, στο έργο του «Ιστορίαι», αποτελούμενο από εννέα βιβλία, τα οποία φέρουν τα ονόματα των εννέα Μουσών (Κλειώ, Ευτέρπη, Θάλεια, Μελπομένη, Τερψιχόρη, Ερατώ, Πολύμνια, Ουρανία, Καλλιόπη), διέσωσε παλαιότατες παραδόσεις και ιστορικά και πολιτιστικά στοιχεία των σπουδαιοτέρων αρχαίων λαών και πολιτισμών, σχετικών επίσης προς τη μέτρηση του χρόνου και τα Ημερολόγια.