Το μνημειακό συγκρότημα του Σανατορίου στην Ελεούσα

Rodiaki NewsRoom

Η ομιλία του προέδρου της RICHeS, Χριστόδουλου Μαλιαράκη

Το περασμένο Σάββατο 6 Ιουλίου, στον χώρο του μνημειακού συγκροτήματος του παλιού Σανατορίου στην Ελεούσα έγινε η παρουσίαση του βιβλίου της Ίριδας Μαυράκη «Το Χτικιό».

Ο πρόεδρος της RICHeS κ. Χριστόδουλος Μαλιαράκης, συμμετείχε στην παρουσίαση ως ομιλητής και μάλιστα στην τοποθέτησή του έδωσε σημαντικά και άκρως ενδιαφέροντα στοιχεία για το μνημειακό αυτό συγκρότημα, τα οποία και αποτελούν μέρος της ιστορίας του τόπου μας.

Συγκεκριμένα, ο κ. Μαλιαράκης είπε τα εξής:

«Κυρίες και κύριοι,

Σας ευχαριστούμε που μας τιμήσατε με την παρουσία σας για να γιορτάσουμε την έκδοση ενός βιβλίου που είναι κάτι περισσότερο από μια συγκινητική ιστορία—είναι μια έκκληση για δράση, μια παράκληση για διατήρηση της μνήμης και ένας εγκάρδιος φόρος τιμής στην πλούσια πολιτιστική κληρονομιά της Ρόδου.

Ας δούμε όμως πού βρισκόμαστε, εξετάζοντας το μνημειακό συγκρότημα.

Το 1935 ξεκίνησε η δημιουργία του δασικού χωριού με το όνομα «Κάμποκιάρο – Φωτεινό Χωριό», με αποκλειστικό σκοπό την αύξηση και επέκταση των δασών και των δασικών εκτάσεων που ήταν αναγκαίες στην υλοτομία. Στις αρχές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, το 30% του νησιού είχε δασικό χαρακτήρα.

Το έργο της κατασκευής ανατέθηκε στους αρχιτέκτονες Armando Bernabitti και Rodolfo Petracco. Στη μία άκρη της παραλληλόγραμμης πλατείας υπάρχει μια εκκλησία τότε Maddona Addolorata – η Παναγία των Θλίψεων (όνομα ταιριαστό γι’ αυτό που θα ακολουθήσει) και σήμερα Αγ. Χαράλαμπος ενώ στην άλλη πλευρά το σχολείο και μετέπειτα Σανατόριο.

Η πλατεία έκλεινε με τα δύο κτήρια στα πλάγια, τα οποία είχαν διάφορους σκοπούς. Το βόρειο κτήριο φιλοξενούσε τα γραφεία της διοίκησης, το δημαρχείο, τα γραφεία του φασιστικού κόμματος, την κλινική και το φαρμακείο. Στο νότιο κτήριο στεγάζονταν οι καραμπινιέροι και οι τεχνίτες, όπως οι ξυλουργοί και οι μεταλλουργοί.

Στη γύρω περιοχή υπήρχαν περίπου 50 σπίτια το 1938, κατοικημένα κυρίως με εποίκους από την κοιλάδα του Φιούμε, το Τρέντο και το Μπολζάνο, περιοχές της Βόρειας Ιταλίας.

Αυτή η περίοδος έληξε το 1947 με το τέλος της ξένης κατοχής.
Από το 1947 ξεκινάει μια νέα περίοδος για νησί και γι’ αυτόν το χώρο. Και έτσι ξεκινάει και η ιστορία της Ίριδας Μαυράκη.

Γράφει χαρακτηριστικά:

«Στα ανεμοδαρμένα ύψη, στην πλαγιά του βουνού του Προφήτη Ηλία, εκεί που σχηματιζόταν μια πλατεία ανάμεσα στα δέντρα, βρήκαν καταφύγιο οι κατατρεγμένοι και απομονωμένοι από τον κόσμο φθισικοί, χτυπημένοι από την αρρώστια... Στα 23 χρόνια λειτουργίας του, από το 1947 έως το 1970, νοσηλεύθηκαν 1.581 ασθενείς από τη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα, από τη Βόρεια Ελλάδα και αλλού.»

Όπως γνωρίζετε, η αγαπητή μας φίλη Ίριδα δεν είναι ιστορικός ή αρχιτέκτονας ή ειδικός πολιτιστικής κληρονομιάς. Είναι τραγουδίστρια, μουσικός, καλλιτέχνιδα, κάτοικος Μάντσεστερ Αγγλίας και, το πιο σημαντικό, υπερήφανο τέκνο της Ρόδου. Ενεργός και ευαισθητοποιημένος πολίτης.

Η αγάπη της για το νησί της και την ιστορία του διαφαίνεται σε κάθε σελίδα αυτού του βιβλίου αλλά και από τους αγώνες της για άλλα μνημεία της πόλης, όπως το Εθνικό Θέατρο, τη Ροδιακή Έπαυλη κ.λπ.

Ο τίτλος του βιβλίου είναι «Το Χτικιό». Η φυματίωση, γνωστή και ως «χτικιό», υπήρξε μια από τις πιο διαδεδομένες και θανατηφόρες ασθένειες του 19ου και αρχών του 20ού αιώνα, αφήνοντας ανεξίτηλο το αποτύπωμά της στην κοινωνία. Τα Σανατόρια, όπως αυτό στην Ελεούσα, αποτέλεσαν καταφύγιο για τους πάσχοντες, αλλά και σύμβολο μιας εποχής αγώνα και απομόνωσης.

Η φυματίωση έχει αποτελέσει συχνό θέμα στη λογοτεχνία, και επηρέαζε τόσο τους φτωχούς όσο και τους πλούσιους, αλλά ο αντίκτυπός της και οι τρόποι με τους οποίους απεικονιζόταν διέφεραν σημαντικά ανάλογα με την κοινωνική τάξη.

Έτσι, η φυματίωση μεταξύ των φτωχών συχνά συμβόλιζε την κοινωνική αδικία και τις σκληρές πραγματικότητες της φτώχειας. Οι ανθυγιεινές συνθήκες διαβίωσης στις αστικές περιοχές έκαναν τη φυματίωση πιο διαδεδομένη μεταξύ της εργατικής τάξης.

Ανάμεσα στους πλούσιους, η φυματίωση μερικές φορές ρομαντικοποιούνταν ως ασθένεια ευαίσθητων και εκλεπτυσμένων ατόμων. Συνδέθηκε με καλλιτεχνικές και λογοτεχνικές μορφές, με πολλούς συγγραφείς, ποιητές και καλλιτέχνες να πάσχουν από αυτήν.

Οι ευκατάστατοι είχαν τη δυνατότητα να αναζητήσουν θεραπεία σε σανατόρια, τα οποία συχνά βρίσκονταν σε ορεινές περιοχές που θεωρούνταν ευεργετικές για την υγεία.

Στη λογοτεχνία, η φυματίωση μεταξύ των ανώτερων τάξεων συχνά λειτουργούσε ως μεταφορά για υπαρξιακά και φιλοσοφικά θέματα. Η απομόνωση και ο στοχασμός της ζωής στο σανατόριο παρείχαν ένα πλαίσιο για την εξερεύνηση βαθύτερων ανθρώπινων εμπειριών και κοινωνικών κριτικών.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα, «οι Άθλιοι» του Βίκτωρος Ουγκό, «Το Μαγικό Βουνό» του Τόμας Μαν, «Η κυρία με τις Καμέλιες» του Αλέξανδρου Δουμά με την ηρωίδα Μαργαρίτα Γκωτιέ να γίνεται και όπερα «Λα Τραβιάτα» και το «Γκάρτντεν Πάρτι» της Κάθριν Μάνσφιλντ η οποία μάλιστα πέθανε και η ίδια από φυματίωση.

Στην Ελλάδα έχουμε την «Κερένια κούκλα» του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου, την «Αστροφεγγιά» του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου αλλά και στα ρεμπέτικα τραγούδια στα οποία η φυματίωση ορίζεται ως «νόσος του έρωτα και του ανεκπλήρωτου πόθου».

Το βιβλίο της Ίριδας, που διαδραματίζεται στο όμορφο αλλά πλήρως απαξιωμένο και εγκαταλελειμμένο (πρώην) Σανατόριο της Ρόδου, υφαίνει μια ιστορία που υπερβαίνει τον χρόνο.

Ζωντανεύει τους ψιθύρους του παρελθόντος και τις ηχώ των πολλών ψυχών που κάποτε περπάτησαν στους διαδρόμους του. Με τη ζωντανή αφήγησή της η Ίριδα, καταφέρνει να αποτυπώσει την ουσία ενός κτηρίου που, παρά την τρέχουσα κατάστασή του, κατέχει μεγάλη ιστορική και πολιτιστική σημασία.

Το Σανατόριο δεν είναι απλά ένα σκηνικό στο βιβλίο της· είναι ένας χαρακτήρας από μόνο του. Στέκεται ως σύμβολο της κοινής μας κληρονομιάς και ως μαρτυρία για την αντοχή των ανθρώπων που το βίωσαν.

Ωστόσο, σήμερα, αυτό το μεγαλοπρεπές κτίριο έχει άμεση ανάγκη αποκατάστασης. Οι καταρρέοντες τοίχοι του και η αποσυντιθέμενη δομή του είναι μια σιωπηλή κραυγή για βοήθεια, μια παράκληση σε όλους μας να δράσουμε πριν να είναι πολύ αργά.

Στην έρευνά της γι’ αυτό το βιβλίο, η Ίριδα ανακάλυψε επίσης ένα άλλο σημαντικό κομμάτι της ιστορίας του Σανατορίου—το παλιό κοιμητήριο των ασθενών της φυματίωσης.

Αυτό το κοιμητήριο, ξεχασμένο, παραμελημένο για χρόνια και μακριά κρυμμένο μέσα στο δάσος, κρατά τα λείψανα αυτών που πάλεψαν και υπέκυψαν στη φυματίωση μέσα στους τοίχους του σανατορίου.

Η ανακάλυψή του προσθέτει ένα βαθύτερο επίπεδο ιστορικής και συναισθηματικής σημασίας στην ιστορία. Μας θυμίζει τις πολλές ζωές που άγγιξε αυτός ο τόπος, ζωές που αξίζουν να θυμόμαστε και να τιμούμε.

Πρόσφατα, σύλλογοι και εθελοντικές ομάδες της περιοχής το καθάρισαν από την άγρια βλάστηση και έτσι, πριν από μερικές βδομάδες, με την καθοδήγησή της το εντοπίσαμε κι εμείς ως RICHeS. Αμηχανία αλλά και σεβασμός για ανθρώπους που ο τάφος τους, στη συντριπτική πλειοψηφία, είναι απλά ένα τσιμεντένιο τετράγωνο χωρίς ονόματα, σταυρό ή άλλα στοιχεία.

Προφανώς ήταν τέτοιο το στίγμα της φυματίωσης και του φυματικού που έπρεπε να μείνουν ανώνυμοι και άγνωστοι στους υπόλοιπους, γνωστοί όμως μόνο στον Θεό.

Πέρα από τις ιστορίες των ασθενών, το βιβλίο αναδεικνύει και τις ηρωικές προσπάθειες των γιατρών, των νοσοκόμων και των ανθρώπων από τα γύρω χωριά που δούλευαν ακούραστα στο Σανατόριο.

Αυτοί οι αφοσιωμένοι επαγγελματίες, εργαζόμενοι και εθελοντές με πρωτεργάτη τον γιατρό – φυματιολόγο Εμμανουήλ Κωσταρίδη προσέφεραν ανεκτίμητη φροντίδα και υποστήριξη στους πάσχοντες από τη φυματίωση, πολλές φορές με κίνδυνο της δικής τους υγείας. Η ευγνωμοσύνη μας προς αυτούς είναι μεγάλη, καθώς η συνεισφορά τους έσωσε ζωές και απάλυνε τον πόνο αμέτρητων ανθρώπων.

Η Ίρις Μαυράκη έβαλε την καρδιά και την ψυχή της σε αυτή την ιστορία, ελπίζοντας να εμπνεύσει ένα κίνημα για να σωθεί το Σανατόριο. Πιστεύει ότι μέσω αυτού του βιβλίου μπορεί να ευαισθητοποιήσει και να κινητοποιήσει υποστήριξη για την αποκατάσταση αυτού του τόπου.

Ελπίζει ότι η ιστορία που έχει υφάνει θα αγγίξει τις καρδιές των αναγνωστών και των υπευθύνων, ανάβοντας μια φλόγα για τη διατήρηση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

Καθώς διαβάζετε το βιβλίο της, αφήστε την ιστορία να σας μεταφέρει στη Ρόδο του παρελθόντος. Αφήστε την να σας θυμίσει τη σημασία της ιστορίας μας και την ανάγκη να την προστατεύσουμε για τις επόμενες γενιές.

Το Σανατόριο, με την πλούσια ιστορία του, αξίζει και πρέπει να αποκατασταθεί στην παλιά του δόξα, όχι μόνο ως μνημείο του παρελθόντος, αλλά ως φάρος της πολιτιστικής μας ταυτότητας – να ξαναγίνει πάλι ένα Φωτεινό χωριό όπως το αρχικό όνομά του.

Θα ήθελα να ευχαριστήσω την Ίριδα για την αδιάκοπη αφοσίωσή της στο νησί μας και την ιστορία του. Το βιβλίο της είναι ένα δώρο για όλους μας, μια υπενθύμιση της ομορφιάς που κρύβεται στην κληρονομιά μας και μια δυνατή έκκληση για δράση.

Ας ενωθούμε όλοι μαζί στην αποστολή της να αποκαταστήσουμε το παλιό Σανατόριο, διασφαλίζοντας ότι η ιστορία του θα συνεχίσει να εμπνέει και να διδάσκει για πολλά χρόνια ακόμη.

Η Ίριδα, στο πλαίσιο της έρευνας και της προσπάθειάς της να συγκεντρώσει υλικό για μια έκθεση ή και ένα μελλοντικό μουσείο της ιστορίας του μνημειακού συγκροτήματος, μου έδειξε αποκόμματα εφημερίδων της εποχής που αναφέρονται στο Σανατόριο.

Επρόκειτο για θεατρικές εκδηλώσεις, μουσικές παραστάσεις, εράνους, ή προσφορά χρημάτων από διάφορες δραστηριότητες όπως ποδοσφαιρικούς αγώνες ή εκδρομές στον Πανορμίτη, δωρεές από Δωδεκανησίους και Ροδίτες ακόμα και από την Αμερική ή την Αυστραλία προς υποστήριξη των απόρων ασθενών του Σανατορίου. Το βρήκα πολύ συγκινητικό αλλά και εξαιρετικά σημαντικό ότι η κοινωνία μας, το νησί μας, στάθηκε – στο μέτρο του δυνατού και των συνθηκών της εποχής - στο πλευρό των φυματικών.

Και βιώνοντας και εμείς πρόσφατα μια περίοδο πανδημίας με κοινωνική απομόνωση, στίγμα και αποκλεισμό αντιλαμβανόμαστε πόσο σημαντικό είναι να δείχνουμε ενσυναίσθηση, αλληλεγγύη και ανθρωπιά.

Όπως γράφει και η Ίριδα «...Ο κόσμος προχωρά με σύμμαχο την επιστήμη, τον άνθρωπο, την κατανόηση, την δύναμη της ψυχής και την αγάπη».
Άλλωστε και το όνομα αυτού του τόπου είναι Ελεούσα δηλαδή ευσπλαχνία.

Σας ευχαριστώ
Χρίστος Μαλιαράκης
Πρόεδρος RICHeS».