Κυριάκος Μιχ. Χονδρός "Σύντομες ιστορικές αναδρομές: H συνεισφορά της Γυναίκας της Ρόδου στα χρόνια της σκλαβιάς και της κατοχής"

Rodiaki NewsRoom

Γράφει o
Κυριάκος Μιχ. Χονδρός
chondros.kyr@gmail.com

Η Ροδίτισσα γυναίκα των παρελθόντων χρόνων, αγνοήθηκε ως σημαντικός συντελεστής διαμόρφωσης της τοπικής ιστορίας και του κοινωνικού της ρόλου. Καταγράφηκε μόνο σε σχέση με την παρουσία της στο σπίτι και στις γεωργικές ασχολίες και στην υπηρεσία του άντρα.

Ποια ήταν η θέση της γυναίκας αλλά και του κοριτσιού της Ρόδου, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και της Ιταλοκρατίας; Είχαν ενεργή ή παθητική στάση στην τοπική κοινωνία; Σ’ αυτό το ζήτημα θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε και να απαντήσουμε, με βάση ιστορικά ντοκουμέντα και με αδημοσίευτες και δημοσιευμένες πηγές.

Πρόκειται για ένα θέμα που βρίσκεται συνεχώς στο κέντρο του ενδιαφέροντος των ιστορικών, των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών, δεδομένου ότι, τόσο η θέση της γυναίκας είναι πολυδιάστατο ζήτημα, όσο και η συγκεκριμένη εποχή μπορεί να παρέχει πλήθος σημαντικών πληροφοριών.

Με μικρή συχνότητα στις ροδιακές εφημερίδες της εποχής («Ροδιακή» και «Νέα Ρόδος») αλλά και σε άλλα έντυπα που ερχόντουσαν από τη Σμύρνη, από την Αλεξάνδρεια και το Κάιρο, εμφανίζονται ειδήσεις, άρθρα και λοιπές δραστηριότητες γυναικών της Ρόδου. Παρουσιάζονται κυρίως γυναίκες που αρθρογραφούν ή γράφουν ομοιοκατάληκτους στίχους.

Σκοπός των διανοουμένων γυναικών ήταν να μορφώσουν και να ενθαρρύνουν της γυναίκες και τα κορίτσια. Άλλα άρθρα τόνιζαν τον ρόλο και τη θέση που θα έπρεπε να έχει η γυναίκα στην οικογένεια και στην κοινωνία.
Τόσο οι γυναίκες που κατοικούσαν στην πόλη της Ρόδου (στα «Μαράσια») όσο και στην ύπαιθρο του νησιού (στα 44 χωριά), ανέπτυξαν ποικίλη δραστηριότητα, κοινωνική, θρησκευτική και εθνική, κατά την Τουρκοκρατία και κατά την Ιταλική κατοχή.

Η Ρόδος ανέδειξε ορισμένες γυναίκες, οι οποίες ευεργέτησαν τον τόπο ή βοήθησαν με ουσιαστικό τρόπο την Παιδεία, την Εκκλησία και τον πολιτισμό. Ανάμεσα σ’ αυτές τις γυναίκες δεσπόζουν τα ονόματα των:
Αμαράντου Δέσποινα,
Βενετοκλή Μαρουλίτσα,
Δρακίδη Μαριέττα,
Καζούλλη Αναστασία,
Καζούλλη Μαρουλίτσα, κ.ά.

Κατά τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, έφταναν στη Ρόδο ημερολόγια, εφημερίδες, βιβλία και περιοδικά από τη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη και από τις πόλεις της Αιγύπτου, Κάιρο και Αλεξάνδρεια. Ανάμεσα στα περιεχόμενά τους υπήρχαν διάφορα άρθρα ή ειδήσεις που αφορούσαν τη γυναίκα, όπως:
Δώδεκα συμβουλαί προς κόρην.
Η μέση εκπαίδευση των κοριστιών.
Παραινέσεις προς νεανίδας.
Περί γυναικός.
Περί κλίσεως της γυναικός.

Σ’ αυτά που δημοσιεύονται και σε εκείνα που μεταφέρονται από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά, συμβουλεύουν τα νέα κορίτσια να μάθουν «καλούς τρόπους», ραπτική, κοπτική, πλεκτική και σε ορισμένες περιπτώσεις αργαλειό. Ήταν καθοριστικός παράγοντας πως οι εργασίες αυτές δεν θα είχαν επαγγελματικό προσανατολισμό, αλλά φροντίδα προς την οικογένεια, προς τα παιδιά ή για τη δημιουργία της προίκας.

Με τις παραδόσεις αυτές, γυναίκες και κορίτσια, δεν ξέφευγαν από την κοινωνική και οικογενειακή δομή και μάλιστα κάτω από αυστηρό έλεγχο συγγενών και γειτόνων ακόμα!
Οι γυναίκες και τα κορίτσια της αγροτικής ζωής, ήταν αρκετά περιορισμένες, χωρίς ευκαιρία μόρφωσης.
Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, ο σκοταδισμός και η δεισιδαιμονία, οδηγούσαν σε ακρότητες.

Θα περάσουν πολλά χρόνια για να εκπαιδευτούν και να εργαστούν τα κορίτσια και με τη χρηματική αμοιβή να βοηθήσουν τον εαυτό τους και την οικογένειά τους.
Έχουμε ως παράδειγμα, την ταπητουργία. Όσες νέες κοπέλες αλλά και γυναίκες παντρεμένες εκπαιδεύτηκαν και εργάστηκαν στα χαλιά, ένιωθαν διπλή ικανοποίηση. Συμπλήρωναν τα οικονομικά της οικογένειας και συγχρόνως ένιωθαν τον αέρα της ελευθερίας, ξεφεύγοντας από τους παλιούς τρόπους και τις δεσμεύσεις του παρελθόντος.

Παρ’ όλα αυτά, υπήρχε ανδροκρατία σχεδόν παντού.
Όλες οι δραστηριότητες ανήκαν στη διαχείριση των αντρών.
Ο τοπικός Τύπος πολύ σπάνια ανέφερε δραστηριότητες γυναικών.
Ο Τρύφων Ευαγγελίδης, θα γράψει στην εφημερίδα «Ροδιακή» το 1915 για την Καλλιπάτειρα, κόρη της Φερενίκης και του Διαγόρα.

Την ίδια χρονιά, η Παρασκευή Σακκάρη, διευθύντρια του Παρθεναγωγείου, θα δημοσιεύσει άρθρο με τίτλο «Περί μορφώσεως των Ελληνίδων Μητέρων» και η Ουρανία Καζακοπούλου, χρονογράφημα με τίτλο «Η μουσική και αι γυναίκες», την ίδια χρονιά στην ίδια εφημερίδα. Επίσης, η Αλκινόη Μανδραγού, πραγματοποίησε διάλεξη στο Βενετόκλειο με θέμα «Δεν υπάρχει αρετή άνευ ιδρώτος».

Εξαίρεση αποτελούν τα κοινωνικά γεγονότα, όπως αρραβώνες και γάμοι, όπου καταχωρούνται ως ευχετήρια, μέσα στα οποία υπάρχουν, εκτός από τα ονόματα των νέων γυναικών, χαρακτηρισμοί όπως:
«...μετά της ευειδούς καλλιμόρφου και δια πολλών χαρίτων κεκοσμημένης δεσποινίδος...».
Ερίτιμος.
Σεμνοτάτη.
Χαριτόβρυτος κ.ά.

Κι ενώ επικρατούσε απόλυτη φτώχεια, υπήρχε συγχρόνως η ευεργεσία.
Το «Ευ ποιείν» του Αριστοτέλη. Γυναίκες της Ρόδου πρόσφεραν διάφορα χρηματικά ποσά τόσο στην «Εργάνη Αθηνά» όσο και στη «Φιλόπτωχη Αδελφότητα». Σταχυολογώ ονόματα γυναικών. Ακολουθεί ένας ενδεικτικός κατάλογος:
Αβαράκη Βαρβαρή, Αγιακάτσικα Ειρ., Βομβύλα Σμαράγδη, Γεωργαλλή Ευστ., Δημητράκη Δ., Διάκου Ασπασία, Ευτυχιάδου Αθηνά, Κινδυλίδου Βικ., Ξυλινά Παρθ., Παπανδρέου Δέσποινα, Παρασσού Μαρουκλή, Πιννή Παρασκευή, Πολεμικού Ζωή, Σούρη Μαριέττα, Σταλιού Δικαία, Σταματίου Χρυσάνθη, Στεφάνου Αφροδίτη, Τσουβαλά Νικ., Χ’’Παρασκευά Βαλασία.

Το 1919, ο Γεράσιμος Δρακίδης, δημοσιεύει στην εφημερίδα «Ροδιακή» το δημοτικό τραγούδι «Αρμενοπούλα» και στην ίδια εφημερίδα, η Μαρία Κωνσταντάρα γράφει ποίημα για τον θάνατο της μητέρας του Μητροπολίτη Ρόδου Αποστόλου Παρασκευής Τρύφωνος και το 1938 άλλο ποίημα για έναν θάνατο μικρού παιδιού.

Υπήρχαν στη Ρόδο, κατά τα πρότυπα των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, αλλά και πόλεων της ελεύθερης Ελλάδας, σωματεία, σύλλογοι, διάφορες επιτροπές, μέσα στις οποίες οι γυναίκες έπαιζαν καθοριστικό ρόλο.
Να αναφέρουμε, σημαντικά σωματεία, τα οποία αποτελούν σταθμό στη νεώτερη ιστορία της Ρόδου:
Παρροδιακή Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα.
Φιλόπτωχος Αδελφότης Ρόδου Κυριών και Δεσποινίδων.
Εργάνη Αθηνά.

Η «Φιλόπτωχος Αδελφότης», ανάμεσα στις δραστηριότητες που ανέπτυσσε ήταν το ανθύλλιον της Μεγάλης Παρασκευής. Κυρίες και δεσποινίδες, πραγματοποιούσαν έρανο στους περιβόλους των ναών, συγκεντρώνοντας σημαντικά ποσά για τους ενδεείς συμπολίτες. Ήταν ένα έθιμο που διήρκησε για πολλά χρόνια από τις γυναίκες της Ρόδου.

Επίσης, οι γυναίκες ήταν αυτές που διατήρησαν τα ήθη και τα έθιμα, τις λαϊκές παραδόσεις, τους χορούς, τα τραγούδια, τα νανουρίσματα, τα παραμύθια, και τόσα άλλα.
Μια σπουδαία γυναίκα που άφησε ανεξίτηλα τη σφραγίδα της προσφοράς και της καλοσύνης της, ήταν η Ζωή Πολεμικού (το γένος Βλαχοπούλου).

Αξιοσημείωτο είναι ακόμα η συνεισφορά τους στη χριστιανική πίστη. Αυτές φρόντιζαν τους ναούς, τα μοναστήρια, αυτές βοηθήσουν τον ιερέα και τους επιτρόπους να είναι οι εκκλησίες καθαρές. Γι’ αυτό πρέπει να σημειώσουμε τις:
Εκκλησιαστικές επιτροπές σε κάθε Ενορία.
Τα πανηγύρια.
και τα Σχολεία.

Στη Ρόδο λειτούργησε το Ανώτατο Παρθεναγωγείο. (Εκτός από το Βενετόκλειο, την Αμαράντειο και άλλα σχολεία), όπου τα κορίτσια μάθαιναν γράμματα και διάφορες χειροτεχνικές κατασκευές. Δασκάλες στην Αμαράντειο δίδαξαν (1919) οι Καλλ. Καλμούκου, Δέσποινα Αντωνιάδου, Αριάδνη Σιβρή και πολλές άλλες ακόμη.

Στο Ανώτατο αυτό Παρθεναγωγείο δίδαξαν την πιο πάνω σχολική χρονιά, οι δεσποινίδες:
Εμ. Χριστοδούλου και Χαρ. Ηρακλείδου, απόφοιτες της Αρσακείου Σχολής.
Η Εφορεία των Σχολών της πρωτεύουσας, ανακοίνωσε μεταξύ άλλων ότι οι μαθήτριες του Παρθεναγωγείου «θα ακροώνται τα μη κοινά μαθήματα του προγράμματος, οία επί παραδείγματι η κοπτική, οικιακή οικονομία, διδακτική, υγιεινή» κ.λπ.

Οφείλουμε να προσθέσουμε τη συμβολή της Ιερής Μητρόπολης Ρόδου, η οποία με δικές της δαπάνες κατέβαλλε τους μισθούς στο εκπαιδευτικό προσωπικό, ανάμεσα στο οποίο δασκάλες που σπούδασαν στην Αθήνα, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Γιάννενα κ.λπ..

Αλλά και νεαρά κορίτσια ανέπτυξαν υποκριτική δράση. Το 1935, ανέβασαν το έργο του Γ. Ξενόπουλου «Ποπολάρος», από μαθήτριες του Βενετοκλείου Γυμνασίου και του Καζουλείου Παρθεναγωγείου, μαζί με συμμαθητές τους.
Κατά τη διάρκεια της Ιταλικής κατοχής, ένας αριθμός γυναικών αντιστάθηκε και βοήθησε τον ανδρικό πληθυσμό, για να απαλλαχθεί η Ρόδος και τα Δωδεκάνησα από τους κατακτητές. Εξέχον όνομα ηρωίδας είναι της Μαρίας Μαλανδρή, μια απλή γυναίκα από το χωριό Μονόλιθος.

Ο γυναικείος ροδιακός πληθυσμός θα βοηθήσει με πολλούς τρόπους τους Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 – 1924, όταν έφτασαν στην πόλη της Ρόδου και στα χωριά του νησιού.
Στην πόλη της Ρόδου, οι γυναίκες στήριξαν τα γυναικόπαιδα, που έφυγαν πρόσφυγες από τη Σμύρνη και από άλλες παραλιακές πόλεις και χωριά της Μικράς Ασίας. Πρόσφεραν τροφή, περίθαλψη, βοήθησαν να ανοίξουν αίθουσες σχολικές (Αστική και Παρθεναγωγείο) ακόμα και εκκλησίες για προσωρινή στέγαση.

Ανάμεσα στις γυναίκες που βοήθησαν ουσιαστικά ήταν:
H Σωσάννη Π. Γενηδουνιά (μητέρα του φαρμακοποιού Διονύση Γενηδουνιά) καθώς και οι Αλεξάνδρα Γενηδουνιά, Αριστέα Κούρτη και Μαρία Πίκουλα.

Μετά την απελευθέρωση της Δωδεκανήσου, μεγάλος αριθμός γυναικών της Ρόδου, σπούδασε σε Σχολή Αδελφών Νοσοκόμων και βοήθησε ανθρώπους που είχαν μεγάλη ανάγκη μετά από μια τριπλή κατοχή (Ιταλική, Γερμανική και Βρετανική κυριαρχία).
Να μνημονεύσουμε την πρακτική μαμή, όταν στα χωριά δεν υπήρχαν γυναικολόγοι. Πρόκειται για τις γυναίκες που έτρεχαν με τα πόδια ή με γαϊδουράκια και όποια ώρα της ημέρας στα χωριά για να βοηθήσουν τις ετοιμόγεννες.

Να συμπληρώσω ακόμα γυναίκες που διέπρεψαν στην καλλιτεχνική ζωή της Ρόδου:
Κικίτσα Αγιακάτσικα,
Κλικλή Λαμπαδαρίου
Ξένη Έμνερ Παπαχαλκίτου.

Το 1952, οι γυναίκες όλης της χώρας κέρδισαν το νόμιμο δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι.
Κλείνοντας, θα πρέπει να τονίσουμε, πως γίνονται αναφορές στη γυναίκα της Ρόδου, μέσα στα Δημοτικά Τραγούδια του νησιού αυτού. Ένα μεγάλο κεφάλαιο που χρειάζεται εμπεριστατωμένη και χρονοβόρα έρευνα.

1ο Υστερόγραφο: Πηγές για την αναδρομή και το παρελθόν της Ρόδου, αντλήσαμε μέσα από την έγκριτο εφημερίδα «Ροδιακή» (1915-1938) και από προσωπική έρευνα – αναζήτηση προσώπων και γεγονότων.

2ο Υστερόγραφο: Με άλλο μας άρθρο, θα μπορούσαμε να ερευνήσουμε και να καταγράψουμε τα νεότερα σωματεία στα οποία την πρωτοβουλία και την προεδρία κατέχουν οι σύγχρονες γυναίκες της Ρόδου, ή συμμετέχουν σ’ αυτά, συνεχίζοντας την παράδοση με δυναμική προσφορά στον τόπο.

3ο Υστερόγραφο: Διάβασα πτυχιακή εργασία φοιτήτριας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών –Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, με θέμα «τη θέση της γυναίκας μέσα από τα ήθη και έθιμα του Καστελλορίζου», μετά «από συνεννόηση με τον επιβλέποντα καθηγητή της» και διαπίστωσα σωρεία λαθών, παραλείψεων και αντιγραφών. Κρίμα!