Μαρία Καρίκη: Μήπως σε χειρίζονται συναισθηματικά;

Μαρία Καρίκη

Οι ανθρώπινες σχέσεις είναι αρκετά περίπλοκες. Δεν είναι μόνο οι συμπεριφορές που είναι εμφανείς. Εμπλέκονται σε αυτές, σε έναν λιγότερο ευδιάκριτο βαθμό, προθέσεις, προηγούμενα βιώματα, προβολές, αρχές, αξίες, χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς μας, καθώς και πολλά υποσυνείδητα τραύματα και κατάλοιπα από προηγούμενες περιόδους της ζωής μας.

Πώς μπορούμε να τα αναγνωρίσουμε όλα αυτά και να προστατεύσουμε τον εαυτό μας; Δεν είναι εύκολο. Ωστόσο, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να μπορούμε σιγά-σιγά μέσα από την εμπειρία να αποκωδικοποιούμε τις στάσεις των άλλων ανθρώπων απέναντί μας.

Υπάρχουν φορές που οι άνθρωποι με τους οποίους συναναστρεφόμαστε είναι αυθεντικοί και ειλικρινείς μαζί μας. Άλλες φορές όχι. Πώς καταλαβαίνουμε, όμως αν μας χειρίζεται κάποιος συναισθηματικά; Ένα χαρακτηριστικό σημάδι μιας τέτοιας συμπεριφοράς είναι η τάση αυτού του ανθρώπου να μας προκαλεί με την κάθε ευκαιρία ενοχές για κάτι. Προσπαθεί έντεχνα να μας πείσει ότι εμείς φταίμε συνέχεια, ότι εμείς κάνουμε ή είμαστε λάθος. Καταφέρνει έτσι, να νιώθουμε άσχημα πράγματι. Αρχίζουμε να σκεφτόμαστε ότι εμείς θα φταίμε αν διαλυθεί αυτή η σχέση.

Η αυτοπεποίθησή μας μειώνεται, και αργά και σταδιακά υποχωρούμε συνεχώς, έχοντας την εντύπωση ότι ο άλλος δίπλα μας έχει (πάντα) δίκιο σε αυτά που μας λέει. Αν φτάσουμε σε αυτό το σημείο, φοβόμαστε να εκφράσουμε την άποψή μας και επιτρέπουμε στον άλλο να μας κατευθύνει και να μας χειραγωγεί, είτε το καταλαβαίνουμε είτε όχι.

Ένα άλλο σημάδι μιας χειριστικής σχέσης είναι η συνεχής υποτίμηση και απαξίωση τού πιο «αδύναμου» μέλους. Οι ειρωνείες, η κριτική, οι προσβολές αποτελούν μέρος ενός μεθοδευμένου σχεδίου μείωσης της αίσθησης αυτοαξίας του ή της συντρόφου.

Όταν κάποιος θέλει να «κυριαρχήσει» στη σχέση χρησιμοποιεί αυτή τη «μέθοδο» για να αποδυναμώσει το άλλο μέλος και να τον κάνει να αμφιβάλλει για την εγκυρότητα των όσων σκέφτεται. Η συνεχής αμφισβήτηση μπορεί να κάμψει ακόμα και εκείνον που θεωρεί τον εαυτό του δυναμικό και αποφασιστικό. Δυστυχώς, το συναίσθημα καθιστά τον οποιοδήποτε από εμάς πιο επιρρεπή και πιο ευάλωτο, επιτρέποντας τη σταδιακή αλλοτρίωση, έστω και ερήμην μας.

Η χειραγώγηση προς κάποιον συντελείται και μέσω του ελέγχου που του ασκεί. Αρχικά, παρουσιάζεται σαν ενδιαφέρον, σαν νοιάξιμο, σαν ανάγκη προκειμένου να εδραιωθεί η εμπιστοσύνη. Ωστόσο, αυτό είναι μόνο η πρόφαση. Στην πραγματικότητα, ο έλεγχος ασκείται για να απομονώσει το άτομο από τον περίγυρό του σιγά-σιγά, προκειμένου να μη δέχεται επιρροές από εκείνους ή να μη βρεθεί κάποιος να «κακολογήσει» τη σχέση τους. Η αποκοπή και η απομόνωση, δυστυχώς, είναι ο καλύτερος δυνατός έλεγχος που επιθυμούν να επιτύχουν οι τοξικοί αυτοί άνθρωποι.

Ένα άλλο σχετικό φαινόμενο πολύ γνωστό είναι και το φαινόμενο του “gaslighting”. Το “gaslighting” είναι μια πράξη ψυχικής βίας, μια στρατηγική χειραγώγησης, όπου ο θύτης έχει ως σκοπό να κάνει το άλλο άτομο να αμφισβητεί τον τρόπο που κατανόησε ή βίωσε ένα γεγονός ή μια κατάσταση.

Μπορεί π.χ. να ξεκινήσει ο θύτης να προσβάλλει και να φέρει τον/τη σύντροφό του στα άκρα κι όταν εν τέλει βγει αυτό το άτομο εκτός εαυτού, τότε το κατηγορεί ότι οι αντιδράσεις του είναι υπερβολικές ή τοξικές ή κακοποιητικές ή αλλοπρόσαλλες, χωρίς φυσικά να λαμβάνει υπόψη του ότι εκείνος το ξεκίνησε όλο αυτό. Ρίχνει όλο το φταίξιμο και την ευθύνη ενός τσακωμού στο άλλο άτομο, μην αναγνωρίζοντας τη δική του συμμετοχή – πυροδότηση σε αυτό που συνέβη και κατέληξε με τον τρόπο που κατέληξε. Συχνές είναι οι φράσεις «εσύ είσαι πολύ ευαίσθητος/η και παρεξηγείς αυτά που λέω...», «Πλάκα έκανα. Μην τα παίρνεις όλα στα σοβαρά...», «Είσαι υπερβολικός/ή στις αντιδράσεις σου...», «Δεν το είπα έτσι όπως το κατάλαβες...».

Τέλος, οι επαναλαμβανόμενες συγκρίσεις με άλλους, η συνεχής επίκληση στο συναίσθημα είναι κάποια ακόμα «εργαλεία» που χρησιμοποιούν οι χειριστικοί άνθρωποι, προκειμένου να «πλάσουν», όπως θέλουν το άτομο δίπλα τους. Χαρακτηριστικό, επίσης, είναι ότι οι συγκεκριμένοι άνθρωποι σχεδόν ποτέ δεν ζητούν συγγνώμη για τίποτα και συνήθως έχουν να πουν κάτι αρνητικό για τον οποιονδήποτε, ακόμα και για εκείνους που γνωρίζουν ελάχιστα. Χρειάζεται να έχουμε τον νου μας, όταν κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά, τα αναγνωρίζουμε στους ανθρώπους που έχουμε γύρω μας. Ας είμαστε υποψιασμένοι για να μην επιτρέψουμε να μας κατευθύνουν και να μας χειραγωγούν.

Η μόνη προστασία απέναντι σε τέτοιες περιπτώσεις είναι να διατηρήσουμε και να υπερασπιστούμε την άποψή μας, την οπτική μας, την ταυτότητά μας. Πριν αφήσουμε κάποιον να μας πείθει συνεχώς ότι είμαστε λάθος, ότι φταίμε για τα πάντα, ότι δεν είμαστε ικανοί ή ότι είμαστε υπερβολικοί, ας σκεφτούμε πρώτα μήπως όλα αυτά είναι τεχνικές χειρισμού και μεθοδευμένης απαξίωσης. Ας εκπαιδεύσουμε τον εαυτό μας να αντιλαμβάνεται τέτοιες συμπεριφορές και «σημάδια». Μόνο έτσι θα καταφέρουμε να γλιτώσουμε από τους τοξικούς ανθρώπους που συναντάμε στη διαδρομή μας...