Κυρ. Μ. Χονδρός: Οι κρυπτοχριστιανοί Μικρασιάτες, Αρμένιοι, Κύπριοι και Κρητικοί, κατά τους 17ο και 18ο αιώνες

Rodiaki NewsRoom

Γράφει o
Κυριάκος Μ. Χονδρός

ΕΚΕΙΝΟΙ που αναγκάστηκαν, με κάθε τρόπο και κάθε μέσο να καλύψουν την χριστιανική τους πίστη κατά την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Μικρά Ασία, δηλαδή οι Ορθόδοξοι Έλληνες, ονομάστηκαν κρυπτοχριστιανοί. Δήλωναν στους Τούρκους πως ασπάζονται τον ισλαμισμό και πως «ήρξαντο εκτελούντες εξωτερικούς τινας τύπους της μωαμεθανικής θρησκείας», όμως στην πραγματικότητα εξακολουθούσαν κρυφά να πρεσβεύουν τη χριστιανική θρησκεία.

Κι αυτοί οι πληθυσμοί βρισκόντουσαν (και βρίσκονται ακόμα) στην Κωνσταντινούπολη, στον Πόντο, στην Καππαδοκία, στη Λυκία και αλλού.

Για τους κρυπτοχριστιανούς στην Τουρκία έχουν γραφεί πάνω από είκοσι αξιόλογες μελέτες. Κυρίως αφορούν αυτούς του Πόντου. Μία από αυτές είναι του R.M. Dawkins «The Crypto – Christians of Turkey» (Byzantion, VIII, 1933, σ. 247-275), και που είναι από τους πρώτους που χρησιμοποίησαν τον όρο «κρυπτοχριστιανοί».

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης αντιμετωπίζοντας τη λαίλαπα των εξισλαμισμών έβλεπε ότι υπήρχαν δύο δρόμοι προς σωτηρία από την αποστασία τους: το μαρτύριο ή ο κρυπτοχριστιανισμός. Όποιοι είχαν ζέουσα πίστη και εξ αυτής απαράμιλλη γενναιότητα, ώστε να αποκηρύξουν τον μωαμεθανισμό δημόσια, κέρδιζαν τον στέφανο του μαρτυρίου. Οι άλλοι, που φοβούνταν τον θάνατο, θεωρούνταν και πάλι μέλη της Εκκλησίας αν ασκούσαν τον χριστιανισμό μυστικά και όσο καλύτερα μπορούσαν κάτω από απάνθρωπες συνθήκες.

Πέντε μεγάλες κατηγορίες κρυπτοχριστιανών είναι:

1. Οι Οφλήδες (η αρχαία Όφια της Τραπεζούντας και του Πόντου).

2. Οι Κρωμναίοι ( η αρχαία Κρώμνη).

3. Οι Σταυριώτες ( από το όνομα της ιεράς μονής του Τιμίου Σταυρού).

4. Οι Τολιαμήδες και

5. Οι Ματσουκάτες.

Οι Οφλήδες, οι κάτοικοι δηλαδή που κατοικούν γύρω από τον Όφι ποταμό ως και εκείνοι στον Ψυχρό ποταμό (τον Μπαλτατζή), που διέσωσαν την ελληνική γλώσσα, την ελληνική φιλομάθεια και την ελληνική φιλοκαλία. Είναι ο λαός που διακήρυξε τους εαυτούς τους γνήσιους απόγονους Ελλήνων Χριστιανών.

Το 1690 κατεσφάγησαν όλοι σχεδόν γιατί δεν υπέκυψαν.

Τα ήθη και τα έθιμά τους ήταν αγνά ελληνικά, Μιλούσαν όλοι άψογα την ελληνική γλώσσα και με λίγες μόνο τουρκικές λέξεις, τις οποίες μεταχειρίζονταν προσδίδοντας ελληνική κατάληξη.

Οι Οφλήδες, εξισλαμίσθηκαν με τη βία και ομαδικά. Τα χωριά τους αριθμούσαν τα 65 και τα κατοικούσαν πάνω από 12.000 οικογένειες. Τα χωριά αυτά έχουν όλα ελληνικά ονόματα όπως Ξένος, Ερατεινός, Αληθινός, Φωτεινός, Υψηλή κ.λπ.

Στην τελευταία αυτή κωμόπολη γνωστή από την οικογένεια των Υψηλάντων, είχαν επίθετα όπως Αντώνογλου, Γιαννόγλου, Φώτογλου κλπ.

Οι γυναίκες τους, προσκυνούσαν στους χριστιανικούς ελληνικούς ναούς, όπως τη Μεγαλοβδομάδα. Διέσωσαν με μεγάλη ευλάβεια ιερά σκεύη των προγόνων τους, όπως Ευαγγέλια, Σταυρούς, εκκλησιαστικά βιβλία, άμφια και χειρόγραφα. Για κανένα λόγο και με κανένα αντάλλαγμα δεν εγκατέλειψαν αυτά και απαντούσαν πως είναι « προγονικά κειμήλια».

Οι Οφλήδες, κατά την κατάληψη της Τραπεζούντας από τους Ρώσους, ζήτησαν από τον Μητροπολίτη της περιφέρειάς τους, να επανέλθουν στην «πάτριον θρησκείαν» και να αναγνωριστούν ως Έλληνες Χριστιανοί. Ο χρόνος κρίθηκε τότε ως ακατάλληλος και το ζήτημα αφέθηκε να λυθεί σε μεταγενέστερο χρόνο.

Οι Τονιαλήδες, ήταν Έλληνες χριστιανοί, κάτοικοι των Θοάνων. Τα Θόανα εξισλαμίσθηκαν με τη βία ομαδικά. Μιλούσαν όλοι την ελληνική γλώσσα και στα σπίτια τους και στα χωριά τους. Είχαν ονόματα Ιωάννης, Θεμιστοκλής, Αλέξανδρος κλπ. Ανάμεσα στις εκκλησίες τους τιμούσαν τον Άγιο Στέφανο και τον Άγιο Θωμά. Οι γυναίκες και τα κορίτσια τους μιλούσαν την ελληνική γλώσσα και αγνοούσαν την τουρκική. Τα ονόματα των χωριών τους Μεσοχώρι, Μεσοπλάγι, Κατοχώρι κ.ά.

Οι Τονιαλήδες, είχαν μεγάλα προνόμια, ούτε φορολογούνταν, ούτε στρατεύονταν.

Οι Κρωμναίοι, μιλούσαν κι αυτοί την ελληνική γλώσσα, ενώ φρόντιζαν να μην έχουν ούτε κοινωνική, ούτε επαγγελματική σχέση με τους Τούρκους.

Εξισλαμίσθηκαν βίαια το 1670. Όπως οι Οφλήδες και οι Τονιαλήδες.

Τα χωριά τους έφεραν όλα ελληνικά ονόματα όπως Ημέρα, Λεβάδεια, Κρώμνη, Λιγωστή κ.ά.

Κατά τον V. Cuinet, «οι Κρωμναίοι είναι απόγονοι των μυρίων του Ξενοφώντος, ων τινες παρέμειναν εν τη χώρα ταύτη εξισλαμισθέντες μόνον φαινομενικώς».

Κατά τον Fallmerayer η γλώσσα των Κρωμναίων διέσωσε ευδιάκριτους φθόγγους της αρχαίας ελληνικής γλώσσας».
Ένας άλλος, ο Steker πασάς, Γερμανός ανώτατος αξιωματικός στον τουρκικό στρατό, που κατοικούσε στην περιοχή των Κρωμναίων από το 1865 μέχρι το 1893, τους κατοίκους γνήσιους Έλληνες απόγονους των στρατιωτών του Ξενοφώντα.

Για τον Krause «οι κάτοικοι της περί των Κρώμναν χώραις, φαινομενικώς μόνον απεδέξαντο τον ισλαμισμόν, επί αιώνας δε εξακολουθούσι τελούντες τα της χριστιανικής θρησκείας εν Εκκλησίαις υπογείοις εν ακτακόμβαις».
Τέλος, ο Reclus, γράφει «Οι Μεσοχαλδινοί (Κρωμναίοι, Ματσουκάτοι και Τονιαλήδες), την μεν ημέραν προσεύχονται εις τα τουρκικά τεμένη, την δε νύχτα αποσυρόμενοι προσεύοχνται ως Χριστιανοί».

Το 1839, μετά από την πίεση της Βρετανίας εξεδόθη το «Χάτι Σερίφ» από τον Σουλτάνο Αβδούλ Μετζήτ, με το οποίο καθιέρωνε τη θρησκευτική ελευθερία στην Τουρκία. Όμως το «Χάτι Σερίφ», παρέμεινε νεκρό γράμμα γιατί οι κρυπτοχριστιανοί συνέχιζαν να φοβούνται να εκδηλώσουν την αληθινή τους θρησκεία.

Το 1856, κατά τον Κριμαϊκό πόλεμο, εξεδόθη από τον ίδιο τον Σουλτάνο το περίφημο «Χάτι Χουμαζιούν» με βάση το οποίο η Υψηλή Πύλη, υποσχόταν ότι θα εφαρμοστεί αυστηρά η θρησκευτική ελευθερία. Η επίσημη αυτή Συνθήκη του Παρισιού, με την οποία οι λεγόμενες Μεγάλες Δυνάμεις «επιστοποίησαν την υψηλήν ακίαν της ανακοινώσεως ταύτης».

Όταν εξεδόθη το «Tanzimat», η εφαρμογή των διατάξεων του Χάτι Σερίφ οι χριστιανοί έσπευσαν να αποκαλύψουν την ιδιότητά τους και να ζητήσουν την αναγνώριση ότι είναι χριστιανοί. Η Τουρκική Κυβέρνηση συμμορφούμενη με τις υποδείξεις των Μεγ. Δυνάμεων συνέστησε Επιτροπεία στην Τραπεζούντα, ενώπιον της οποίας όφειλαν να προσέλθουν οι κρυπτοχριστιανοί και να δηλώσουν τη χριστιανική τους πίστη και να μεταγραφούν με τα ελληνικά τους ονόματα.

Οι Τούρκοι κατάπληκτοι μπροστά στην αθρόα προσέλευση κρυπτοχριστιανών, αριθμό που ποτέ τους δεν φανταζόντουσαν, επεδίωξαν να ματαιώσουν αυτήν, παρεμποδίζοντας τους κατοίκους με κάθε μέσο και τρόπο. Περιόρισαν στο ελάχιστο την προθεσμία προσέλευσης και μόλις 20.000 πρόφτασαν να μετεγγραφούν. Οι υπόλοιποι παρέμειναν Τούρκοι.

Οι Σταυριώτες, κρυπροχριστιανοί, το 1899 στη περιοχή Ακ Δαγ Μαδέν του Νομού Άγκυρας, με καταγωγή από την κωμόπολη Σταυρί του Πόντου, εξεγέρθηκαν κατά των Τούρκων, αρνήθηκαν να καταγραφούν τα νεογέννητα μωρά τους στα τουρκικά ληξιαρχικά βιβλία, και έστειλαν τα μεγάλα τους παιδιά σε ελληνικά σχολεία, ενώ διακήρυξαν ευθαρσώς και με πείσμα ότι είναι χριστιανοί. Έκπληκτοι και «μένεα πνέοντας» οι Τούρκοι γι’ αυτό το «θράσος των απίστων», συνέλαβαν όλους τους πρόκριτους καθώς και τον Αρχιεραρτικό Επίτροπο Κύριλλο Καρατζιά και τους φυλάκισαν στις φυλακές Άγκυρας, Τσορούμ και Κίρσεχηρ.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο διαμαρτυρήθηκε εντονότατα και κατ’ επανάληψη. Ζήτησε μάλιστα και την επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων, αλλά χωρίς κανένα αποτέλεσμα. Το κωμικό σ’ αυτή την τραγική υπόθεση που κράτησε από το 1899 μέχρι το 1902, είναι πως στα ληξιαρχικά βιβλία οι Σταυριώτες αναγράφηκαν με διπλά ονόματα π.χ. Μεχμέτ Πέτρος, Μουσταφά – Δημήτρης, Αλής Γιώργος κλπ.

Ο Kar. Dietrich, βεβαιώνει ότι «ο αριθμός των Ελλήνων της Καππαδοκίας και του Πόντου δυσχερώς δύναται να καθοριστεί, διότι υπάρχουσι πολυάριθμοι κοινότητες, αίτινες αποκρύπτουσι την θρησκείαν αυτών, διά
λόγους δε πολιτικούς εμφανίζονται ως Μωαμεθανοί».

Στην Κωνστανινούπολη, υπήρχαν και ακόμα υπάρχουν κρυπτοχριστιανοί. Τον προηγούμενο αιώνα υπήρχαν πάνω από 3.000 που κατέφευγαν σε μυστικά κέντρα συνάθροισης και προσευχής.

Στην περιοχή της Λυκίας, και στον ιερό ναό τον απογυμνωμένο από τοιχογραφίες και εικόνες αγίων, Αγίου Νικολάου, κάθε φορά που ταξιδιώτες – προσκυνητές τελούσαν θεία λειτουργία, συμμετείχαν γυναίκες με καλυμμένα τα πρόσωπά τους με μαντήλια.

Ήταν κρυπτοχριστιανές στα πρόσωπα των οποίων διέκρινε κανείς την πίστη και την ευλάβεια.

Οι Κρυπτο-Αρμένιοι πιστεύεται ότι αποτελούν τουλάχιστον δύο ομάδες Αρμενίων που ζουν στη σύγχρονη Τουρκία. Η μία ομάδα έχει εξισλαμιστεί υπό την απειλή της φυσικής εξόντωσης ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια των πογκρόμ του 1896 και τη Γενοκτονία των Αρμενίων του 1915. Μια πολύ μικρότερη κρυπτο-αρμενική ομάδα ζει σε ξεχωριστά χωριά που κατοικούνται από Τούρκους και Κούρδους στην ανατολική Τουρκία (σε εδάφη της ιστορικής Αρμενίας). Η ομάδα αυτή διαφέρει από την προαναφερθείσα ως προς τη διαδικασία και το βάθος του εξισλαμισμού.

Οι Κύπριοι κρυπτοχριστιανοί τελούσαν κρυφά τις τελετές του βαπτίσματος, του γάμου, τις νηστείες και τη Θεία Κοινωνία, ενώ έδιναν στα παιδιά τους κρυφά χριστιανικά ονόματα παράλληλα με τα μουσουλμανικά. Ονομάζονταν κοινώς "Λινοβάμβακοι", ονομασία που υπονοεί τη "διπλή ύφανση", χριστιανική και μουσουλμανική. Επίσης ονομάζονταν "Λαρδοκοφτήδες" (επειδή έτρωγαν χοιρινό), "Μεσοκηρτήδες", "Μέσοι" ή "Παράμεσοι", κ.ά. Οι Κύπριοι κρυπτοχριστιανοί άρχισαν να εμφανίζουν την πραγματική τους πίστη κυρίως μετά την προσάρτηση της Κύπρου στη Βρετανία (1878).

Στην Κρήτη υπήρξαν πολλοί κρυπτοχριστιανοί. Αμέσως μετά την κατάκτηση της Κρήτης από τους οθωμανούς το έτος 1667, πιθανώς στα τέλη του 1670-80, ζήτησαν τη γνώμη του Οικουμενικού Πατριάρχη για το αν επιτρέπεται να γίνουν επιφανειακά μουσουλμάνοι και κρυφά να παραμείνουν χριστιανοί. Ο Πατριάρχης - πιθανώς φοβούμενος ότι έτσι θα γίνουν όλοι μουσουλμάνοι, όπως είχε συμβεί και αλλού - απάντησε με το απόσπασμα του Ευαγγελίου: "όστις δε με αρνηθή ενώπιον των ανθρώπων, και ο Υιός του ανθρώπου θέλει αρνηθή αυτόν ενώπιον των αγγέλων του Θεού." (Λ. 12:9).

Σημείωση:
Το ταπεινό μου άρθρο, αφιερώνεται με σεβασμό και ειλικρινή εκτίμηση στον Μητροπολίτη Ρόδου και Υπέρτιμο και Έξαρχο πασών των Κυκλάδων κ.κ. Κύριλλο Β΄, με την ευκαιρία συμπλήρωσης 20ετούς ποιμαντορίας στη Ρόδο.