Στέφανος Φευγαλάς: Η φιλαρμονική του «Διαγόρα» Ρόδου από το 1915 ως το 1929

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Στέφανος Φευγαλάς

Συγγραφέας, υποψήφιος διδάκτορας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Από το 1915 ως το 1929 ο σύλλογος «Διαγόρας» ανέπτυξε έντονη πολιτιστική δραστηριότητα. Το πρώτο μουσικό σύνολο που λειτούργησε ήταν η μαντολινάτα. Τον Σεπτέμβριο του 1915 αναφέρεται για πρώτη φορά η ίδρυση «μουσικού παραρτήματος διά του καταρτισμού φιλαρμονικής». Στον σχεδιασμό, μάλιστα, επισημάνθηκε ότι η ίδρυση της μαντολινάτας θα «χρησιμεύση ως πυρήν […] διά την ίδρυσιν της Φιλαρμονικής».

Στη Γ.Σ. του Μαΐου του 1916 συζητήθηκε η λειτουργία του «Μουσικού Τμήματος» και η ίδρυση της «Μουσικής Σχολής», καθώς και σκέψεις περί της «καταρτιζομένης Φιλαρμονικής». Το καλοκαίρι του 1916 καταγράφεται η προσπάθεια για προμήθεια χάλκινων μουσικών οργάνων μέσω της «Δημαρχίας Ρόδου». Μέχρι το τέλος του χρόνου, καταγράφονται συνεχείς προσπάθειες για την ίδρυση της φιλαρμονικής. Το 1918, η φιλαρμονική χαρακτηρίστηκε πάλι ως «καταρτιζόμενη» και δεχόταν δωρεές οργάνων (π.χ. φλάουτο) ή χρήματα για την αγορά τους. Η «συστηματοποίηση» της φιλαρμονικής απασχόλησε το σωματείο τον Ιανουάριο του 1920.

Το 1921 δημοσιεύτηκε πρόσκληση για εγγραφή στη φιλαρμονική, η οποία φαίνεται ότι ξεκίνησε με 33 όργανα. Σύμφωνα με αυτή, προϋπόθεση για την εγγραφή ήταν η αίτηση «συνυπογεγραμμένην υπό του πατρός ή κηδεμόνος», ενώ συγκεκριμένες ιατρικές και τεχνικές εξετάσεις καθόριζαν την κατάταξη των υποψηφίων («η κατάταξις των μαθητών εις την Φιλαρμονικήν θα γίνεται κατόπιν ιατρικής εξετάσεως και τεχνικής εξετάσεως των χειλέων, τα οποία δέον να ώσι κατάλληλα δια τα πνευστά όργανα»). Παρά το γεγονός ότι η πρόσκληση είχε διάρκεια ενός μήνα, οι εγγραφές συνεχίζονταν τουλάχιστον μέχρι το τέλος Ιουλίου. Ωστόσο, τα μαθήματα είχαν ξεκινήσει ήδη από τις 21-6-1921 και γίνονταν τρεις φορές την εβδομάδα στον χώρο της Λέσχης, με ευθύνη του Γιώργου Μπαλή. Το καλοκαίρι του 1922, η φιλαρμονική παρουσίασε πρόγραμμα με τριάντα τρία όργανα. Σύμφωνα με τον Παπαϊωάννου (2005), τα όργανα ήταν αρχικά 60 χάλκινα πνευστά, τα οποία φαίνεται ότι ήρθαν από το Παρίσι. Στη συνέχεια, τον Ιούλιο του 1923 καταγράφεται η προσπάθεια να αποπληρωθεί νέα παραγγελία μουσικών οργάνων για τη φιλαρμονική μέσω λαχειοφόρου. Σε επίπεδο ορολογίας αξίζει να σημειωθεί ότι συχνά το σύνολο αναφέρεται και ως «φαμφάρα» του «Διαγόρα», ή απλώς «Μουσική», ενώ τα μέλη της παρουσιάζονται με στολή.

Σε αυτή τη φάση, οι εκδηλώσεις στις οποίες καταγράφεται η παρουσία της φιλαρμονικής είναι πολλές. Από το 1922 ως το 1924 η φιλαρμονική συμμετείχε σε αρκετές θρησκευτικές εκδηλώσεις στην πόλη της Ρόδου (π.χ. στις 6-12-1922 στη γιορτή του Αγίου Νικολάου στον ομώνυμο ναό, τον Δεκέμβριο του 1923 στον Μητροπολιτικό Ναό μετά τη λειτουργία και το απόγευμα στην αυλή, στη γιορτή των Τριών Ιεραρχών το 1924 στον αυλόγυρο του Μητροπολιτικού Ναού). Η φιλαρμονική, όμως, συμμετείχε και σε αρκετές θρησκευτικές εκδηλώσεις και πανηγύρια στα χωριά (π.χ. στο Πανηγύρι της Παναγίας στις 15-8-1922 στα Τριάντα, στις 25-8-1922 στην Κρεμαστή, καθώς και στις 22 και 23-8-1923 στην Κρεμαστή, στις 7-1-1923 στον ναό του Αγίου Προδρόμου, στην παραλία στα Τριάντα -δίπλα στα καφενεία- στις 6-8-1923 στη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος). Ταυτόχρονα, ήδη από το 1922 παρουσίαζε πρόγραμμα σε κοσμικές εκδηλώσεις, όπως στο εξοχικό καφενείο «Κουφά» στη Βιλανόβα (Παραδείσι).

Παράλληλα, η φιλαρμονική παρουσίασε πρόγραμμα κατά την κλήρωση «υπέρ της ίδρυσης σχολικών βιβλιοθηκών» του Διδασκαλικού Συλλόγου «Κλεόβουλος». Την Κυριακή 5-8-1923 η φιλαρμονική έπαιξε στην πλατεία στο Μανδράκι, όπου παρουσίασε πρόγραμμα στο «συγκεντρωθέν εκεί διεθνές πλήθος», ενώ συμμετείχε και στις 2-9-1923 στη «Γιορτή των Ξένων», στην ειδικά φωταγωγημένη πλατεία στο Μανδράκι. Τον Οκτώβριο συνόδευσε διάλεξη στο χώρο της λέσχης του σωματείου. Τον Απρίλιο του 1924 έπαιξε στην κλήρωση της λαχειοφόρου του σωματείου, ενώ τον Ιούνιο του 1924 η φιλαρμονική καταγράφεται να παίζει σε καφενείο στην περιοχή Κόβα της Ρόδου, η οποία αναφέρεται ως η «πρώτη αυτή εφετινή εμφάνισις», γεγονός που υποδηλώνει τακτική παρουσία στον συγκεκριμένο χώρο. Τον Ιούνιο του 1924 η φιλαρμονική έπαιξε στην αυλή του ξενοδοχείου «Σαβόια», μπροστά σε («διεθνές») κοινό.

Αυτή την περίοδο είναι έντονη η παρουσία του συνόλου στις εκδηλώσεις του Πάσχα. Η φιλαρμονική, έχοντας εξασφαλίσει την ειδική άδεια της ιταλικής «Σεβαστής Διοικήσεως», συμμετείχε στις εκδηλώσεις το Πάσχα του 1922 (Επιτάφιος στους ναούς των Αγίων Αναργύρων και του Νιοχωρίου, Α΄ Ανάσταση στον ναό της Αγίας Αναστασίας, Β΄ Ανάσταση στον ναό της Μητρόπολης και του Νιοχωρίου), το Πάσχα του 1923 (Επιτάφιος στο Νιοχώρι, Ανάσταση στην Αγία Αναστασία και Β΄ Ανάσταση στη Μητρόπολη) και το Πάσχα του 1924 (Επιτάφιος στην εκκλησία του Νιοχωρίου, το Πάσχα στην Εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, την Τρίτη του Πάσχα στην Εκκλησία της Διγενής). Σύμφωνα με τον Παπαϊωάννου, η φιλαρμονική του «Διαγόρα» αντιμετωπίζεται εκείνη την περίοδο (1923) ως ισάξια με τις άλλες δύο «ιταλικές» φιλαρμονικές, δηλαδή τη Δημοτική και τη Στρατιωτική.

Στις 6-3-1926 η φιλαρμονική συμμετείχε σε αποκριάτικη χοροεσπερίδα για την «επιδιόρθωση της ρομαντικής μονής των Τριών». Στις 11-4-1926 η φιλαρμονική έπαιξε σε κινηματογραφική παράσταση στον κινηματογράφο «Ιδεάλ», ενώ τον Οκτώβριο συνόδευσε την εκδρομή του Διαγόρα στο «καφενείο Κουφά» (υπό τη δ/νση Μπαλή), και μάλιστα παρέλασε και στη Βιλανόβα. Πάντως, ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1926, ο Διαγόρας φαίνεται ότι βρίσκεται σε φάση αναδιοργάνωσης. Τον Δεκέμβριο βρίσκεται σε εξέλιξη διαδικασία ανακαταγραφής των μελών του και από την αρχή του 1927 παρουσιάζεται σε διαδικασία επανόδου. Τον Φεβρουάριο του 1927 φαίνεται ότι είχε σταματήσει προσωρινά η λειτουργία της φιλαρμονικής λόγω του προβλήματος του χώρου αλλά και γενικότερης δράσης του συλλόγου. Τον Μάρτιο του 1927 δημοσιεύτηκε πρόσκληση για νέες εγγραφές στο πλαίσιο της ανασύστασης της φιλαρμονικής. Η αναδιοργάνωση του συνόλου φαίνεται ότι είχε ολοκληρωθεί μέσα στο 1928.

Τον Μάιο του 1927 η παρουσία της φιλαρμονικής του «Διαγόρα» καταγράφεται στη μεγάλη τελετή υποδοχής του ιταλού διοικητή Μάριο Λάγκο. Στις 22-5-1927 συμμετείχε στα διαλείμματα της θεατρικής παράστασης «Η νυξ της ελεημοσύνης» στο Βενετόκλειο. Στις 21-6-1927 η φιλαρμονική έπαιξε πένθιμα εμβατήρια στην κηδεία της συζύγου του Αναπληρωτή του Έλληνα Πρόξενου, στις 16-6-1929 στην κηδεία του Παναγή Κ. Παρασκευά και στην κηδεία του Αλέξανδρου Λουιζίδη στις 9-3-1928. Στις 23-3-1929 η φιλαρμονική έπαιξε (υπό τη δ/νση Μπαλή) στη θεατρική παράσταση του μουσικοθεατρικού συλλόγου Σορωνής «Ευκλής», που ανέβασε τη «Γκόλφω» του Περεσιάδη. Το Πάσχα του 1929 έπαιξε στον Επιτάφιο στη Μητρόπολη και στο Νιοχώρι. Τον Μάιο του 1929, η φιλαρμονική έπαιξε κατά την υποδοχή του βασιλικού ζεύγους της Ιταλίας στο Βενετόκλειο, γεγονός που καταδεικνύει ότι κατά την περίοδο αυτή ήταν ένα από τα μεγαλύτερα (αν όχι το μεγαλύτερο) και σημαντικότερα σύνολα στο νησί εκείνη την περίοδο. Η τελευταία, ενδεχομένως, καταγεγραμμένη παρουσία της φιλαρμονικής συνδέεται με το Πανηγύρι της Αγίας Μαρίνας στη Βιλανόβα.

Πηγές

Αρχείο εφημερίδας «Ροδιακή» 1915-1928

Παπαϊωάννου (2005). Διαγόρας Ολυμπιονίκης ο Ρόδιος. Γυμναστικός Σύλλογος «Διαγόρας» (2η έκδ.). Αθήνα: Ζαχαρόπουλος.

Φευγαλάς, Σ. (2022). Η Μουσική Σχολή του Συλλόγου «Διαγόρας» Ρόδου από το 1915 ως το 1929. Στο: 7ο Πανελλήνιο Συνέδριο «Πολιτισμός και εκπαίδευση στον 21ο αιώνα», Πρακτικά Συνεδρίου, Τόμος Δ΄, Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης του ΕΚΕΔΙΣΥ, Παιδαγωγική Εταιρεία Ελλάδος, 15-17 Απριλίου 2022, 430-441.