Στέφανος Φευγαλάς: Ένα βιολί μιλάει: Δημόσια συζήτηση στη Ρόδο για την ταυτότητα της μουσικής των Δωδεκανήσων το 1954

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Στέφανος Φευγαλάς

Συγγραφέας, υποψήφιος διδάκτορας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Στις ηχογραφήσεις που έγιναν από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 για το παράρτημα του τοπικού κρατικού ραδιοφώνου στη Ρόδο συμμετείχαν αρκετοί Δωδεκανήσιοι μουσικοί, ανάμεσά τους και βιολιστής Γιάννης Κουλιανός. Πρόκειται για υλικό που συστηματοποιήθηκε σε μισάωρες εκπομπές, στις οποίες αποτυπώνονται σε μεγάλο βαθμό οι αισθητικοί προσανατολισμοί της εποχής εκείνης, καθώς και οι αντιφάσεις στην πολιτική της καταγραφής των τοπικών μουσικών παραδόσεων. Ορισμένες από αυτές τις ηχογραφήσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία, αφού αποτελούν σπάνιες ή πρώιμες καταγραφές ορισμένων οργανοπαιχτών-τραγουδιστών και μουσικών τεκμηρίων.

Από τις μέχρι τώρα έρευνες φαίνεται ότι ο Γιάννης Κουλιανός αναδεικνύεται ένας από τους σημαντικότερους βιολιστές που δραστηριοποιήθηκαν στη Ρόδο τον περασμένο αιώνα. Το βιολιστικό του ύφος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της τοπικής ταυτότητας και αξίζει να σημειωθεί ότι μέχρι σήμερα, οι ηχογραφήσεις που παρέδωσε είναι εκείνες που κυριαρχούν στη μουσική φιλολογία της Ρόδου. Ο ίδιος, σε μία από τις σπάνιες γραπτές δημόσιες παρεμβάσεις του, σε μία 450 λέξεων επιστολή του στην εφημερίδα «Πρόοδος» τον Νοέμβριο του 1954 (εφ. Πρόοδος Δωδεκανήσου, 10/11/1954, σ.1), σε έντονο ύφος, αναφέρεται στον τρόπο που παρουσιάστηκε το ηχογραφημένο υλικό από τα Δωδεκάνησα στο κρατικό ραδιόφωνο στις 7/11/1954.

Σε αυτή την επιστολή δηλώνεται αφετηριακά ότι η γνώμη του για τις μουσικές πρακτικές των Δωδεκανήσων είναι έγκυρη, ενώ διαφαίνεται ότι το κύρος του στα μουσικά πράγματα είναι μεγάλο («ξέρω πολύ περισσότερο από κάθε άλλον την Δωδεκανησιακή μας δημοτική μουσική», «[…] θα τους παρακαλέσω όλους και τους αρμόδιους του Ραδ. Σταθ. Ρόδου όπως προτού τυπώνουν κάτι να το κοσκινίζουν με το ψιλό κόσκινο και ας ερωτούν το πολύ-πολύ κανένα που να γνωρίζει». Επισημαίνει ότι δεν είναι Ρόδιος, αλλά «Κώτης και Καλύμνιος», οπότε δεν μπορεί να κατηγορηθεί ότι «γράφει τοπικιστικά», δηλαδή υπέρ της Ρόδου, ενώ καταλογίζει ορισμένες αστοχίες τόσο στους υπεύθυνους του σταθμού, όσο και σε μουσικούς.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το στοιχείο ότι αποδίδει ευθύνες σε μουσικούς που ενώ φαίνεται ότι έχουν κατάρτιση δυτικής μουσικής, δεν γνωρίζουν επαρκώς τα τοπικά μουσικά πράγματα: «Οι δε μουσικοί μας καλά θα κάνουν εάν δεν γνωρίζουν από θεμέλια το κάθε κομμάτι του κάθε νησιού να μη μπαινοβγαίνουν από τις αίθουσες του Σταθμού για μόνο ΟΝΟΡΕ και για ψιλά παρά να κάθωνται στα σπιτάκια τους και να καταγίνουνται με την μουσική την Ευρωπαϊκή που είναι καλώς καταρτισμένοι». Επιπλέον, κατακρίνει ηχογράφηση άλλου μουσικού ο οποίος συμπεριέλαβε στη «Σούστα Συμιακιά» μουσικό υλικό από τις «κονδυλιές Σητειακιάς σούστας» του κρητικού Στρατή Καλογερίδη.

Το πιο σημαντικό όμως ζήτημα που πραγματεύεται η επιστολή του Κουλιανού έχει να κάνει με τους τοπικούς προσδιορισμούς που συνοδεύουν το μουσικό υλικό. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που συναντάται πολύ συχνά στην προσπάθεια διαχείρισης του μουσικού υλικού της υπαίθρου, τόσο στη νησιωτική όσο και στην ηπειρωτική Ελλάδα. Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά μόνο ονομασίες νησιών, αλλά και χωριά, αστικές περιοχές, εθνοτικές ομάδες και ολόκληρες γεωγραφικές περιοχές. Γράφει, λοιπόν, ο Κουλιανός για τον Ίσσο: «Τελειώνει με τον Καλύμνικο. Προς Θεού γιατί αυτός ο χαρακτηρισμός Καλύμνικος; Η Τήλος, η Νίσυρος, η Κως, η Κάλυμνος, η Λέρος κ.λ.π. έχουμε τον ίδιο χορό. Γι΄ αυτό και εγώ τελειώνω με τον ίδιο, ας πούμε χορό ως Χορός Ίσιος. Σκεφθήτε νάρθουν όμιλοι από την Κω, Κάλυμνο κ.λπ. και ο κάθε ένας να τυπώνη το ίδιο κομμάτι και να το λέει χορό του τόπου του. Τότε θάμαστε για κλάματα.»

Όντως, σε προνεοτερικές περιόδους, οι εν λόγω χαρακτηρισμοί μπορούσαν να δηλώνουν και την τοπική καταγωγή, την προέλευση ενός μουσικού τεκμηρίου. Ωστόσο, με την επέκταση της μουσικής δισκογραφίας, του ραδιοφώνου, με τη μεγάλη διάδοση και την εμπορική εκμετάλλευση του σχετικού μουσικού υλικού, οι προσδιορισμοί αυτοί απέκτησαν άλλο χαρακτήρα που σχετίζεται με την ανάγκη καταχώρισης με τίτλους, τη διαφοροποίηση μέσω της αναγωγής περιγραφικών μεταδεδομένων (π.χ. τόπο ηχογράφησης, τόπο καταγωγής μουσικών) ως κύριων δεδομένων, την κατοχύρωση κ.λπ.

Ταυτόχρονα, ο Κουλιανός αναδεικνύει και μία άλλη διάσταση, εκείνη των τραγουδιών με πιο ξεκάθαρο, κατά τη γνώμη του, τοπικό προσδιορισμό. Για το τραγούδι «Μελαχρινό» γράφει: «Σκεφθήτε τώρα κύριοι τι θα λεν και τι γνώμη θα έχουν σχηματίση οι ξένοι μας που περιμένουν με λαχτάρα να ακούσουν τραγούδι του τόπου τους και να του διαμορφώνουμε και τον τρόπον τραγουδιού και την καταγωγή». Έτσι, ο Κουλιανός γράφοντας για τον «τρόπο» απόδοσης ενός μουσικού τεκμηρίου, κατανοεί τη δύναμη του ραδιοφώνου σε εκείνη τη φάση και εκφράζει (δικαίως) την αγωνία του για την καθοριστική επίδραση αυτών των ηχογραφήσεων στα μουσικά πράγματα των επόμενων δεκαετιών.

Μετά από αρκετές δεκαετίες, η συζήτηση για την ταυτότητα της δωδεκανησιακής μουσικής παράδοσης παραμένει ένα επίκαιρο και ιδιαίτερα ενδιαφέρον ζήτημα για την επιστημονική κοινότητα. Η μελέτη του έργου του Γιάννη Κουλιανού και όλων των μεγάλων και μικρότερων μουσικών που έδρασαν στη Ρόδο τον περασμένο αιώνα αποτελεί μία πρόκληση και προβάλει ως ο μόνος δρόμος για την οποιαδήποτε έγκυρη αναφορά στη μουσική παράδοση της Ρόδου.

*Φωτογραφία από το οικογενειακό αρχείου του Γιάννη Κουλιανού. Θερμές ευχαριστίες στην εγγονή του, Σοφία Κουτσάκη.