Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης: Βίσκον το λευκόν (Viscum album), κοινώς ιξός, μελάς, μελιός

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης
Επίτ. Έφορος Αρχαιοτήτων - Ερασ. Βοτανολόγος

Το Βίσκον το λευκόν (Viscum album), κοινώς ιξός, ιξιός, μέλας, μελάς, μελιάς, μηλιός, γκυ (Γαλλικά Gui, Αγγλικά Mistletoe, Γερμανικά Mistel), είναι ένα φυτό, που ανήκει στο γένος Βίσκον (Viscum), το οποίο περιλαμβάνει περίπου εβδομήντα (70) είδη, τα οποία απαντούν στις εύκρατες και θερμές περιοχές της γης. Στην Ελλάδα απαντά μόνο το είδος Βίσκον το λευκόν (Viscum album).

Η ονομασία Ιξός, ο, εννοιολογικά σημαίνει κόλλα, κολλώδης ή κολλητική ύλη. Στην αρχαία ελληνική γραμματεία ο Ιξός αναφέρεται ως Ιξία, η. Επίσης η ονομασία «ιξόβεργαι, αι», από το ιξός + βέργα (ξόβεργες, οι ή ξόβεργα, τα), σημαίνει βέργες, αλειμμένες με ιξό και οι οποίες παλαιότερα τοποθετούντο στα δένδρα ή σε άλλα μέρη, προκειμένου να έλθουν και να καθήσουν επάνω σε αυτές και να κολλήσουν μικρά, συνήθως ωδικά αποδημητικά πτηνά και οι άνθρωποι να τα συλλάβουν και να τα χρησιμοποιήσουν ως τροφή. Η χρήση ιξόβεργων ή ξόβεργων, προκειμένου κάποιος να συλλάβει άγρια πτηνά, απαγορεύεται από τη νομοθεσία όλων των ευρωπαϊκών χωρών και τιμωρείται πολύ αυστηρά. Με μεταφορική έννοια, π.χ. λέγεται: «τα ξόβεργα του Διαβόλου» και η φράση αυτή σημαίνει τις παγίδες, τις οποίες στήνουν ορισμένοι άνθρωποι, προκειμένου να παρασύρουν και να εξαπατήσουν ποικιλοτρόπως συνανθρώπους τους.

Το Βίσκον το λευκόν (Viscum album) ανήκει στο βασίλειο Φυτά (Plantae), στη συνομοταξία Αγγειόσπερμα (Magnoliophyta), στην ομοταξία Δικοτυλήδονα (Magnoliopsida), στην τάξη Σανδαλιώδη (Scandalales), στην οικογένεια Ιξοειδή (Viscaceae), στο γένος Ιξός (Viscum) και στο είδος Βίσκον το λευκόν (Viscum album).

Πρόκειται για φρύγανο αειθαλές, μικρών διαστάσεων (ύψους 0,30 – 0,60 μ.), το οποίο φύεται κατά πυκνάδες (τούφες) επάνω σε κορμούς ή κλάδους διαφόρων δένδρων, δασικών (ελάτης, λεύκης, καστανιάς, πλατάνου) ή οπωροφόρων (αχλαδιάς, μηλιάς, δαμασκηνιάς) και ζει ημιπαρασιτικώς. Οι βλαστοί αυτού είναι πρασινοκίτρινοι, αποξυλωμένοι, λείοι, με διχοτομική ή τριχοτομική διακλάδωση. Έχει φύλλα αντωοειδή, προμήκη, αμβλέα, λεπτυνόμενα στη βάση, παχέα, δερματώδη, σπανίως κατά σπονδύλους διατεταγμένα, με 5-6 παράλληλες μεταξύ τους νευρώσεις.

Τα άνθη του είναι μονογενή και σε διαφορετικά άτομα τα αρσενικά από τα θηλυκά (φυτό δίοικο), λευκοκίτρινα ή κιτρινωπά, ανά 3 κατά μικρά, μασχαλιαία ή επάκρια, επιφυή κεφάλια. Στις άρρενες ταξιανθίες τα δύο πλάγια άνθη έχουν περιάνθιο απλούν, σεπαλοειδές, τετρασχιδές και 4 στήμονες, επιφυείς, επί της εσωτερικής επιφανείας των λοβών του περιανθίου, με ανθήρες πολυπληθείς, ανοίγοντας με ισαρίθμους πόρους. Το μεσαίο άνθος έχει 5-6 σέπαλα. Στις θήλειες ταξιανθίες και τα 3 άνθη έχουν περιάνθιον τετράλοβον, με λοβούς σαρκώδεις, λεπιοειδείς, επαλλάσσοντες, με 4 οδόντες του περιβάλλοντος την ωοθήκη κοίλου ανθικού άξονα.

Ο καρπός αυτού είναι ράγα, σφαιρική, επιφυής, λευκή, στίλβουσα, με σάρκα ιξώδη, ωριμάζουσα κατά το τέλος του φθινοπώρου ή κατά τις αρχές του χειμώνα, μονόσπερμος, με 2 ή περισσότερα έμβρυα κατά σπέρμα. Τα σπέρματα του φυτού αυτού μεταφέρονται από δένδρο σε δένδρο με τα κόπρανα των πτηνών.

Ο Ιξός χαρακτηρίζεται ως φυτό ημιπαράσιτο, διότι, αν και έχει την ικανότητα να φωτοσυνθέτει, αφού έχει πράσινα φύλλα και μπορεί να κάνει μακρομοριακές οργανικές ενώσεις, όμως προτιμά να απορροφά από το δένδρο – ξενιστή υγρασία και ορισμένα ανόργανα στοιχεία. Αυτό επιτυγχάνεται με τις απομυζητικές ρίζες, τις οποίες αναπτύσσει και οι οποίες εισδύουν μέσα στους βλαστούς του ξενιστή. Συγχρόνως δίδει και στο δένδρο ξενιστή ορισμένες ουσίες, τις οποίες παράγει.

Φαρμακευτικές ιδιότητες και χρήσεις

Από αρχαιοτάτων χρόνων το Βίσκον το λευκόν (Viscum album) εθεωρείτο φαρμακευτικό φυτό, ιδίως στους Γαλάτες και στους Κέλτες, οι οποίοι του απέδιδαν και μαγικές ιδιότητες. Εκείνοι το εχρησιμοποιούσαν προς θεραπεία περισσοτέρων νοσημάτων, συγχρόνως δε επίστευαν ότι αυτό φέρει ευτυχία. Ιδίως το ύδωρ, το οποίον ευλογούσε ο Αρχιερεύς των Δρυϊδών, εμβαπτίζοντας σε αυτό αποκοπέντες διά χρυσού μαχαιριδίου ή δρεπάνου κλάδους ιξού, και το οποίον ύδωρ επιστεύετο ότι είχε τη δύναμη να θεραπεύει πάσαν νόσο, ακόμη και τη στειρότητα των γυναικών, οι οποίες καθίσταντο δι’ αυτού ικανές να τεκνοποιήσουν.

Οι καρποί του Ιξού περιέχουν μίαν ουσία, η οποία ονομάζεται Βισκίνη και η οποία κέκτηται φαρμακευτικές ιδιότητες και χρησιμοποιείται για τη θεραπεία διαφόρων παθήσεων. Ο Θεόφραστος ο Ερέσιος, ο Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, ο Παράκελσος και άλλοι εθεώρουν τον Ιξόν ως ασφαλές φάρμακο κατά της επιληψίας. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια ο Ιξός εχρησιμοποιείτο εσωτερικά υπό τη μορφή κόνεως, καταποτίων και αφεψήματος, προς καταπολέμηση περισσότερων ασθενειών, ιδίως κατά του κοκκύτη και της αρτηριακής πιέσεως. Εξωτερικά δε εχρησιμοποιείτο υπό μορφή καταπλασμάτων προς μετριασμό των αρθριτικών και ρευματικών πόνων. Όλα τα μέρη του φυτού αυτού και ιδίως ο φλοιός, ο οποίος θεωρείται ως δραστικότερος, περιέχουν αλκαλοειδή ουσία, τη Βισκίνη ή Ιξίνη.

Αρχαία Γραμματεία

Α) Προφήτης Αμώς

1. «Ει πεσούται όρνεον… άνευ ιξευτού». (Αμώς Γ΄, 5).
2. «Ιδού άγγος ιξευτού». (Αμώς Η΄, 1).
3. «Και είπα άγγος ιξευτού». (Αμώς Η΄, 2).

Β) Θεόφραστος ο Ερέσιος

1. «Η μεν ουν δρυς τοσαύτα φέρει παρά τον καρπόν. Οι γαρ μύκητες από των ριζών και παρά τας ρίζας φυόμενοι κοινοί και ετέρων εισίν. Ωσαύτως δε και η ιξία. Και γαρ αύτη φύεται και εν άλλοις, αλλ’ ουδέν ήττον, ώσπερ ελέχθη, πλειστοφόρον εστίν. Ει δε γε καθ’ Ησίοδον φέρει μέλι και μέλιττας, έτι μάλλον. Φαίνεται δ’ επί ταύτη μάλιστα προσίζειν. Φασί δε και όταν κατακαυθή γίνεσθαι λίτρον εξ αυτής. Ταύτα μεν ίδια της δρυός». (Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορία 3, 7, 6).
2. «Ο δε πρίνος φύλλον μεν έχει δρυώδες, έλαττον δε και επακανθίζον, τον δε φλοιόν λειότερον δρυός. Αυτό δε το δένδρον μέγα, καθάπερ η δρυς, εάν έχη τόπον και έδαφος… Ίσχει δε και ιξίαν και υφέαρ. Ώστε ενίοτε συμβαίνει τέτταρας άμα καρπούς έχειν αυτόν, δύο μεν τους εαυτού, δύο δ’ άλλους, τον τε της ιξίας και τον του υφέαρος. Και την μεν ιξίαν φέρει εκ των προς βορράν, το δε υφέαρ εκ των προς μεσημβρίαν». (Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορία 3, 16, 1).

Γ) Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος ή ο Αναζαρβεύς

1. «89.1. Ιξός. Έστι καλός ο λείος, πρασίζων τω χρώματι κατά το εντός, εκτός δε υπόξανθος, μηδέν έχων τραχύ ή πιτυρώδες. Συνάγεται δε εκ τινος καρπού περιφερούς, γεννωμένου εν ιξία τη έχουση τα φύλλα όμοια πύξω. Κόπτεται δε ο καρπός, είτα πλύνεται, είτα έψεται εν ύδατι. Ένιοι δε μασώμενοι αυτόν εργάζονται. Γίνεται δε και εκ μηλέας και απίου και εξ άλλων δένδρων. Ευρίσκεται δε και προς ρίζαις θάμνων τινών.
2. Δύναται δε διαφορείν, μαλάσσειν, επισπάσθαι, συμπέσσειν φύματα, παρωτίδας και τας άλλας αποστάσεις, μιγείς ρητίνη και κηρώ ίσοις, επινυκτίδας τε εν σπληνίω ιάται. Συν λιβανωτίδα δε έλκη παλαιά και κακοήθεις αποστάσεις μαλάσσει και σπλήνα τήκει συν ασβέστω και λίθω γαγάτη ή ασσίω εψηθείς και επιτεθείς. Έλκει δε και όνυχας συν αρσενικώ ή σανδαράκη επιπλασθείς, μιγείς δε ασβέστω και τρυγί επιτείνει την δύναμιν αυτών». (Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής ΙΙΙ, 89).
3. «Χαμαιλέων λευκός, ον ένιοι ιξίαν καλούσι διά το εν τισι τόποις ιξίαν ευρίσκεσθαι παρά ταις ρίζαις αυτού, ω και αντί μαστίχης αυτώ αι γυναίκες χρώνται». (Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής ΙΙΙ, 8).

Δ) Πλίνιος ο Πρεσβύτερος
Αναφέρεται στην χρησιμότητα του φυτού αυτού, το οποίο συνιστάται ιδιαιτέρως προς καταπολέμηση της επιληψίας.

Ε) Λουκιανός ο Σαμοσατεύς
Ο Λουκιανός παρομοιάζει την πενία ως ιξώδη και ευκόλως πιαστή, η οποία μετά μεγάλης δυσκολίας απομακρύνεται από κάποιον, ο οποίος την έχει.

«Η πενία δ’ έμπαλιν ιξώδης τε και ευλαβής (η οποία πιάνεται εύκολα) και μύρια τα άγκιστρα εκπεφυκότα εξ άπαντος του σώματος έχουσα, ως πλησιάσαντας ευθύς έχεσθαι και μη έχει ραδίως απολυθήσαι». (Λουκιανός, Τίμων ο Αθηναίος 29).

ΣΤ) Παράκελσος
Αναφέρει τη χρήση του Ιξού ως αποτελεσματικού φαρμάκου κατά της επιληψίας.

Στις Αγγλοσαξωνικές χώρες συνηθίζουν με κλάδους Ιξού να στολίζουν τις οικίες κατά τις εορτές των Χριστουγέννων και του Νέου Έτους. Ο Ιξός γενικά θεωρείται φυτό καλότυχο και είναι σύμβολο της αγάπης, της ειρήνης και της ευημερίας. Στην Ελλάδα συνήθως κλάδοι Ιξού κρεμάνε στις εισόδους των οικιών κατά τις εορτές των Χριστουγέννων και του Νέου Έτους, για να φέρουν καλοτυχία και να διώξουν τη γρουσουζιά και κάθε κακό (αποτροπαϊκός χαρακτήρας).

ΣΗΜΕΙΩΣΗ
Στην Ελλάδα και στην κοινή ομιλουμένη ονομάζεται επίσης Ιξός και το δένδρο Κορδία η μύξη (Cordia myxa), ο χυμός του οποίου είναι ιξώδης (κολλώδης) και από τα κλαδιά του οποίου παλαιότερα συνηθίζετο να κατασκευάζουν επίσης ιξόβεργες ή ξόβεργες, για να συλλαμβάνουν τα μικρά πτηνά. Όμως η Κορδία η μύξη (Cordia myxa) δεν έχει καμία σχέση με το παρασιτικό φυτό Βίσκον το λευκόν (Viscum album), πέραν του ότι αμφότερα φέρουν κολλώδη ουσία και παλαιότερα εχρησιμοποιούντο για την κατασκευή ιξόβεργων ή ξόβεργων για τη σύλληψη μικρών αγρίων πτηνών, πράγμα το οποίο, όπως ήδη ανεφέρθη, απαγορεύεται αυστηρώς και τιμωρείται.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Π. Γ. Γενναδίου, Λεξικόν Φυτολογικόν, Εκδοτικός Οίκος ΔΑΜΙΑΝΟΣ (Αθήναι 1915-1916), σ. 432-433.
Δ. Σ. Καββάδα, Εικονογραφημένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν, Εκδόσεις ΠΗΓΑΣΟΣ, τ. 2 (Αθήνα 1956-1963), σ. 891-893.
Μυρσ. Λαμπράκη, Τα Χόρτα (Αθήνα 2000).
Εγκυκλοπαιδεία ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 12 (Αθήνα, αν. χρ. εκδ.), σ. 38.
Γ. Κ. Γεωργαλάς, Βίσκον το λευκόν, ΜΕΕ, τ. ΚΑ΄ (Αθήναι, αν. χρ. εκδ.), σ. 358-359.
Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).
Ευ. Κ. Φραγκάκη, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).
Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήναι 1990), σ. 116-117.
Η. Baumann, Die Griechische Pflanzenwelt (München 1999).
Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Köln 1997).
R. Scheppelmann, Flora Graeca Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition Kentavros (Hamburg 2017).
Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά υπό Δρ. Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου (Αθήναι 2022).
J. Pitton de Tournefort, Ταξίδι στην Κρήτη και τις νήσους του Αρχιπελάγους 1700-1702, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο 2003).