Αναστάσιος Πλατής: Το όραμα της «Πανάκειας» για μια κοινωνία χωρίς το στίγμα της ψυχικής υγείας

Rodiaki NewsRoom

Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, η «Πανάκεια» βρίσκεται δίπλα στους ανθρώπους που χρειάζονται στήριξη, υπηρεσίες ψυχικής υγείας και μια δεύτερη ευκαιρία να σταθούν ξανά στα πόδια τους. Με επίκεντρο την κοινότητα, την οικογένεια και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ο φορέας έχει αναπτύξει δομές και δράσεις που απευθύνονται σε παιδιά, ενήλικες και ηλικιωμένους, επιχειρώντας παράλληλα να σπάσει τα στερεότυπα και το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία.

Από την καθημερινή φροντίδα και την ψυχοκοινωνική αποκατάσταση μέχρι τον κινηματογράφο, την τέχνη και τις δράσεις ενημέρωσης, η «Πανάκεια» επιμένει σε μια διαφορετική προσέγγιση: ο άνθρωπος να παραμένει μέσα στην κοινωνία και να μη βιώνει την ψυχική δυσκολία ως αποκλεισμό.

Με αφορμή τη συμμετοχή της στο 10ο Φεστιβάλ Καλλιτεχνικής Δημιουργίας Ροδίων Δημιουργών, ο Δρ. Αναστάσιος Πλατής, πρόεδρος του Δ.Σ. της «Πανάκειας», μιλά για την πορεία του φορέα από τα πρώτα του βήματα μέχρι σήμερα, τις ανάγκες που εξακολουθούν να υπάρχουν στη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα, αλλά και το όραμα για το μέλλον. Μια συζήτηση για τη φροντίδα, την αποδοχή και τη δύναμη της ανθρώπινης παρουσίας απέναντι στην ψυχική δυσκολία.

Συνομιλία με τον Δρ. Αναστάσιο Πλατή, πρόεδρο του Δ.Σ. της Εταιρείας Ανάπτυξης Κοινωνικών Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Ενηλίκων «Πανάκεια»

Συνέντευξη στον Νίκο Κωνσταντινίδη

Με την ευκαιρία συμμετοχής σας στο 10ο Φεστιβάλ Καλλιτεχνικής Δημιουργίας Ροδίων Δημιουργών, σας καλωσορίζουμε σε αυτή τη συνέντευξη που σκοπό έχει να προβάλει το έργο της Εταιρείας Ανάπτυξης Κοινωνικών Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Ενηλίκων «Πανάκεια» και να φωτίσει πτυχές της δικής σας διαδρομής.

1. Κύριε Πλατή, από την ίδρυση της «Πανάκειας» το 2003 έως σήμερα, ποια ήταν η εσωτερική ανάγκη ή το όραμα που σας οδήγησε να δημιουργήσετε έναν φορέα αφιερωμένο στην κοινοτική ψυχική υγεία και στην υποστήριξη των ευπαθών ομάδων στη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα;

Γεννήθηκα και μεγάλωσα στον Αρχάγγελο Ρόδου, σπούδασα στην Ιταλία και έζησα για περίπου 32 χρόνια στο Λουγκάνο της Ελβετίας, όπου διατηρούσα μια ψυχιατρική κλινική ημέρας για άτομα με ψυχικές δυσκολίες.

Εκεί είχα την ευκαιρία να γνωρίσω από κοντά ένα διαφορετικό μοντέλο ψυχιατρικής φροντίδας, που έδινε ιδιαίτερη έμφαση στη θεραπεία μέσα στην κοινότητα και στην κατ’ οίκον φροντίδα.

Στην επαγγελματική μου πορεία, είχα την τύχη να έρθω σε επαφή με πολλά συστήματα υγείας του εξωτερικού –Σουηδία, Ιταλία, Γαλλία και Ελβετία– και να γνωρίσω από κοντά την ευρωπαϊκή κουλτούρα στην ψυχιατρική μεταρρύθμιση.

Οι συχνές επισκέψεις μου στην Ελλάδα και η επαφή μου με την πραγματικότητα, τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα, αλλά και με τις δυνατότητες και τις αδυναμίες του συστήματος υγείας, με οδήγησαν στην πεποίθηση ότι κανένας άνθρωπος δεν θα έπρεπε να στερείται τη φροντίδα ψυχικής υγείας.

Έτσι, γεννήθηκε το όραμα να δημιουργηθούν υπηρεσίες ψυχικής υγείας προσβάσιμες σε όλους, μέσα στην κοινότητα, όπου ο άνθρωπος δεν θα αντιμετωπίζεται ως «ασθενής» που πρέπει να απομονωθεί, αλλά ως πρόσωπο που μπορεί να ζήσει, να δημιουργήσει, να επανενταχθεί και να έχει μια θέση μέσα στην κοινότητά του.

Υπηρεσίες που θα προσφέρουν ψυχοκοινωνική αποκατάσταση, θα προλαμβάνουν τις υποτροπές και, κυρίως, θα στέκονται δίπλα στον άνθρωπο με αυξημένη φροντίδα, σεβασμό και ενδιαφέρον.

Μετά το πέρας της επταετίας, κατάφερα να επιστρέψω στην Ελλάδα και να μεταφέρω στον τόπο καταγωγής μου τις εμπειρίες που είχα αποκομίσει από το εξωτερικό.

Το 2000 ιδρύθηκε η Εταιρεία Ανάπτυξης Κοινοτικών Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Ενηλίκων, «Πανάκεια», η οποία αναπτύχθηκε και συνεχίζει να λειτουργεί με την εποπτεία και τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας, δίνοντας το μήνυμα για μια ψυχική υγεία ανοιχτή, κοινοτική και χωρίς στίγμα.

2. Η «Πανάκεια» λειτουργεί πλέον πέντε σημαντικές δομές υπό την εποπτεία του Υπουργείου, ενώ υλοποιεί και πρόγραμμα κατ' οίκον παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας για ασθενείς που δεν μπορούν να μετακινηθούν, αλλά και για τους φροντιστές τους. Πόσο κρίσιμη είναι η εγγύτητα και η φροντίδα μέσα στην ίδια την κοινότητα για αυτούς τους ανθρώπους;

Αυτή τη στιγμή η «Πανάκεια» λειτουργεί μια σειρά από κοινοτικές δομές που καλύπτουν διαφορετικές ανάγκες ψυχικής υγείας και μετρά γύρω στα εβδομήντα άτομα εργαζομένων.

Συγκεκριμένα, λειτουργεί τον Ξενώνα Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης «Μελίτη», τα δύο Προστατευμένα Διαμερίσματα «Αργολίδα» και «Εν Πλώ», Οικοτροφείο για ασθενείς με άνοια τελικού σταδίου «Παναγιά η Κυρά» στον Αρχάγγελο, το Κέντρο Ημέρας για άτομα με Ψυχικές Δυσκολίες «Κορωνίς», το Κέντρο Ημερήσιας Φροντίδας ασθενών με άνοια «Αρσινόη», καθώς και το πρόγραμμα «Πανάκεια κατ’ οίκον» για ανοικούς και ψυχιατρικούς ασθενείς.

Η φιλοσοφία όλων αυτών των δομών είναι κοινή. Η φροντίδα να παρέχεται μέσα στην κοινότητα και, αν είναι δυνατόν, μέσα στο σπίτι του ατόμου μαζί με την οικογένειά του.

Όχι μακριά από τους δικούς του, όχι μέσα σε ένα ίδρυμα. Πάντα, βέβαια, με την προϋπόθεση ότι και η οικογένεια είναι υποστηρικτική ή εκπαιδεύσιμη από εμάς στο να γίνει βοηθητική και υποστηρικτική στο άτομο.

Γενικότερα, η «Πανάκεια» δεν περιορίζεται μόνο στη θεραπεία, αλλά δίνει έμφαση στην υποστήριξη, την ψυχοκοινωνική αποκατάσταση, την πρόληψη των υποτροπών, στη συμβουλευτική οικογενειών και, κυρίως, στην επανένταξη και στη διατήρηση της ποιότητας ζωής των ανθρώπων και των οικογενειών τους εντός του περιβάλλοντός τους, σε όποιες περιπτώσεις είναι αυτό δυνατόν.

3. Μέσα από θεσμούς όπως το Φεστιβάλ Ταινιών Ψυχικής Υγείας (που μετρά ήδη 16 διοργανώσεις), το Παιδικό Φεστιβάλ Κινηματογράφου, καθώς και τις δράσεις πρόληψης στα σχολεία, αποδεικνύετε ότι η τέχνη και ο πολιτισμός αποτελούν ισχυρά εργαλεία θεραπείας και αφύπνισης. Πώς συναντώνται η ψυχική υγεία με την καλλιτεχνική δημιουργία;

Η τέχνη και ο πολιτισμός μπορούν να λειτουργήσουν ως ισχυρά εργαλεία έκφρασης και θεραπείας.

Η καλλιτεχνική δημιουργία δίνει στον άνθρωπο έναν ασφαλή τρόπο να εκφράσει συναισθήματα και σκέψεις που συχνά δύσκολα γίνεται με λόγια.

Η τέχνη μιλά με διαφορετικό τρόπο στον καθένα μας και ο καθένας από εμάς αντιλαμβάνεται με διαφορετικό τρόπο την τέχνη.

Έτσι, ενεργοποιεί μέσα μας μηχανισμούς που ξεπερνούν τη νόηση και τη συμπεριφορά. Μηχανισμούς που καλλιεργούν το όραμα και τη φαντασία μας.

Και επιπλέον, μας δίνει έναυσμα όλα όσα ανακαλύπτουμε μέσα μας να τα μοιραζόμαστε.

4. Οι δράσεις σας επεκτείνονται δυναμικά και σε άλλες κοινωνικές ομάδες και ηλικίες –από τα προγράμματα για την τρίτη ηλικία (όπως το «Ο παππούς και η γιαγιά γίνονται ξανά παιδιά!») μέχρι τη συμμετοχή στο Alzheimer Festival και τις παρεμβάσεις για το άγχος στη δημόσια σφαίρα. Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις που συναντάτε καθημερινά στην επαφή σας με την τοπική κοινωνία;

Είναι σημαντικό για την τοπική κοινωνία, όχι μόνο να ενημερώνεται και να ευαισθητοποιείται, αλλά και να λαμβάνει το μήνυμα ότι υπάρχουν επαγγελματίες υγείας και φορείς που μπορούν να βοηθήσουν.

Είναι άξιο απορίας που ακόμη και σήμερα, το 2026, υπάρχουν άτομα με κάποια ψυχική νόσο σε απομακρυσμένα χωριά του νησιού που ζουν κλειδωμένοι στα σπίτια τους και δεν έχουν ζητήσει οι ίδιοι ή η οικογένειά τους βοήθεια.

Το αφήγημα του «τρελού του χωριού» ή του «ηλικιωμένου που τα χάνει» δυστυχώς το συναντάμε ακόμα και προσπαθούμε να το ανατρέψουμε με τις δράσεις του προγράμματος «Πανάκεια κατ’ οίκον».

Οι υπηρεσίες μας φτάνουν σε κάθε κάτοικο του νησιού σε όποιο μέρος και αν βρίσκεται.

5. Η ψυχική υγεία και η στήριξη των παιδιών, των ενηλίκων και των οικογενειών τους αποτελούν ζητήματα που συχνά περιβάλλονται από σιωπή ή στερεότυπα. Πόσο έχει αλλάξει η στάση του κόσμου στα Δωδεκάνησα απέναντι στα ζητήματα αυτά μέσα από τα χρόνια λειτουργίας της «Πανάκειας»;

Η τάση του κόσμου, των οικογενειών και ιδιαίτερα των γονέων απέναντι στην προστασία της ψυχικής υγείας έχει αλλάξει πολύ και, κυρίως, έχει αλλάξει θετικά.

Υπάρχει πλέον αρτιότερη ενημέρωση, περισσότερη συνεργασία και μεγαλύτερη διάθεση των οικογενειών να ζητήσουν βοήθεια. Αυτό προσπαθούμε να καλλιεργούμε κι εμείς στην Πανάκεια: τη σχέση και την επικοινωνία ανάμεσα στα παιδιά και τους γονείς τους.

Μια πολύ σημαντική αλλαγή είναι και ο ρόλος του πατέρα.

Παλαιότερα ο πατέρας συχνά παρουσιαζόταν ως τιμωρία: «συνέχισε έτσι και θα έρθει ο πατέρας σου να σε κανονίσει». Σήμερα βλέπουμε όλο και περισσότερους πατέρες να συμμετέχουν ενεργά στη διαδικασία της ηρεμίας, της επικοινωνίας και της στήριξης της οικογένειας. Αυτό είναι μια πολύ σημαντική κοινωνική αλλαγή.

Και βέβαια, βλέπουμε μια αυξανόμενη ζήτηση για υπηρεσίες ψυχικής υγείας.

Οι άνθρωποι αρχίζουν να καταλαβαίνουν ότι η ψυχολογική βοήθεια δεν είναι ταμπού ούτε ένδειξη αδυναμίας. Είναι φροντίδα.

Γιατί πλέον γνωρίζουμε κάτι πολύ σημαντικό, το ότι δεν υπάρχει υγεία χωρίς ψυχική υγεία.

6. Με δεδομένη την καθιερωμένη και αγαπημένη πλέον παρουσία του Φεστιβάλ Ταινιών Ψυχικής Υγείας για τους ενήλικες, αλλά και των φετινών ειδικών κινηματογραφικών προβολών για παιδιά στο Κινηματοθέατρο «Ρόδον», πώς λειτουργεί η έβδομη τέχνη ως μέσο διαπαιδαγώγησης, αποστιγματισμού και ενσυναίσθησης για τις νεότερες γενιές και την ευρύτερη κοινωνία;

Η βασική ιδέα για τη δημιουργία του φεστιβάλ ταινιών ψυχικής υγείας και του παιδικού φεστιβάλ ήταν ακριβώς η άρση του στίγματος, η προσβασιμότητα σε όλους τους πολίτες –καθώς η είσοδος στα φεστιβάλ είναι δωρεάν– και η διαπαιδαγώγηση με έμμεσο τρόπο.

Η δύναμη της έβδομης τέχνης έγκειται στο ότι δεν μεταδίδει απλώς πληροφορίες, αλλά επιτρέπει στον θεατή να αισθανθεί, να βιώσει συμβολικά την εμπειρία του άλλου, να ταυτιστεί με τον ήρωα, να αναγνωρίσει συμπτώματα ή δυσκολίες, να κατανοήσει ότι δεν είναι ο μόνος που περνάει δυσκολίες, να αισιοδοξεί κατανοώντας ότι οι δυσκολίες ξεπερνιούνται με σωστούς χειρισμούς.

Από κάποιες ταινίες μάλιστα έχουμε παρατηρήσει ότι οι θεατές που ταυτίζονται παρακινούνται να ζητήσουν βοήθεια για τους ίδιους ή για δικά τους φιλικά και συγγενικά πρόσωπα.

Όσον αφορά τα παιδιά, ο κινηματογράφος στοχεύει περισσότερο στην ψυχαγωγία, στη χαρά, στη θετική εμπειρία και στη μετάδοση απλών μηνυμάτων ή αξιών.

Και παράλληλα, η ίδια ταινία θα προβληματίσει τους γονείς και θα θίξει ζητήματα ηθικής και αξιών.

7. Κλείνοντας, ποιο είναι το πιο φωτεινό μήνυμα ή η πιο δυνατή ανάμνηση που κρατάτε όλα αυτά τα χρόνια από την πορεία της «Πανάκειας», και ποια είναι τα επόμενα βήματα ή τα όνειρά σας για το μέλλον των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στον τόπο μας;

Αφουγκραζόμενος τις ανάγκες του τόπου και με την ελπίδα να εξυπηρετηθούν όσο γίνεται περισσότεροι συνάνθρωποί μας, θεωρώ βασικό να μπορέσουμε να δημιουργήσουμε μια στέγη υποστηριζόμενης διαβίωσης ενηλίκων που πάσχουν από διάχυτες νευροαναπτυξιακές διαταραχές.

Πρόκειται για άτομα που κάποια στιγμή μένουν χωρίς φροντιστές, που αδυνατούν να έχουν αυτόνομη διαβίωση και το μέλλον τους είναι συχνά αβέβαιο.

Η όλη φιλοσοφία της «Πανάκεια» συνοψίζεται στη φράση «Δεν ανθίζει ένα λουλούδι, αν δεν φυτευτεί με φροντίδα και αν δεν ποτιστεί σωστά».

Κι όπως λέω συχνά, ο στόχος κάθε άτομο με δυσκολίες να λαμβάνει την φροντίδα που του αξίζει αποτελεί για μένα ένα όνειρο από το οποίο επιλέγω να μην ξυπνήσω ποτέ!