Θάνος Ζέλκας: Η διαφθορά δεν έχει πατρίδα

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Θάνος Ζέλκας

Υπάρχει μια παράξενη ευκολία με την οποία αποδίδουμε τη διαφθορά σε ολόκληρους λαούς. Μιλάμε για ελληνική διαφθορά, για βαλκανικές νοοτροπίες, για κοινωνίες που δεν έμαθαν να σέβονται τους κανόνες. Σαν να πρόκειται για κάποιο κληρονομικό ελάττωμα που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά, μαζί με τη γλώσσα, τις παραδόσεις και την ιστορία.

Η δημόσια συζήτηση γύρω από την πρόσφατα εξοστρακισμένη πρέσβη των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ελλάδα, Κίμπερλι Γκίλφοϊλ, προσφέρει μια πρώτης τάξης αφορμή να αναρωτηθούμε αν η διαφθορά έχει πράγματι εθνικότητα. Ή τελικά αν απλώς έχουμε συνηθίσει να αναζητούμε γεωγραφικές εξηγήσεις σε συμπεριφορές που είναι βαθιά ανθρώπινες.

Γιατί πίσω από τη διαφθορά δεν βρίσκεται πάντοτε η ανάγκη για χρήμα. Μπορεί να βρίσκεται η ματαιοδοξία, η επιθυμία για αναγνώριση, η ανάγκη να αισθάνεται κάποιος σημαντικός. Να τον υπολογίζουν, να τον χρειάζονται, να μπορεί με ένα τηλεφώνημα να ανοίγει πόρτες που για τους υπόλοιπους παραμένουν κλειστές.

Η εξουσία έχει αυτή την ιδιαιτερότητα. Δεν προσφέρει μόνο τη δυνατότητα να αποφασίζει κάποιος για τους άλλους. Μπορεί σταδιακά να μεταβάλει και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται εκείνος τον εαυτό του. Η θέση γίνεται ταυτότητα. Το αξίωμα γίνεται προσωπικό επίτευγμα και η επιρροή φυσικό δικαίωμα.

Και κάπου εκεί, αρχίζει να χάνεται η διάκριση ανάμεσα στο δημόσιο και το προσωπικό. Η αρχομανία, άλλωστε, δεν αφορά αποκλειστικά εκείνους που ονειρεύονται να κυβερνήσουν χώρες. Τη συναντάμε επίσης σε μικρότερες κλίμακες. Σε οργανισμούς, επιχειρήσεις, συλλόγους, ακόμη και στις καθημερινές μας σχέσεις. Εκεί όπου η ανάγκη να έχει κάποιος τον τελευταίο λόγο γίνεται σημαντικότερη από το ίδιο το αντικείμενο της ευθύνης του.

Αυτός είναι και λόγος που η διαφθορά δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο με οικονομικούς όρους. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν περισσότερα από όσα θα μπορούσαν να καταναλώσουν σε μια ζωή και εξακολουθούν να επιδιώκουν περισσότερα. Δεν είναι το γεγονός ότι απαραίτητα χρειάζονται κάτι, όσο επειδή η συσσώρευση πλούτου, προνομίων ή επιρροής μπορεί να μετατραπεί σε αυτοσκοπό.

Από την άλλη, θα ήταν εξίσου απλουστευτικό να θεωρήσουμε ότι η ανθρώπινη φύση εξηγεί τα πάντα. Αν τα πάθη είναι κοινά, γιατί η διαφθορά εμφανίζεται με διαφορετική ένταση από κοινωνία σε κοινωνία; Γιατί σε ορισμένα περιβάλλοντα η κατάχρηση εξουσίας αποκαλύπτεται και τιμωρείται, ενώ σε άλλα ενσωματώνεται σχεδόν αθόρυβα στην καθημερινότητα; Μήπως η διαφορά δεν βρίσκεται τόσο στους ανθρώπους όσο στα όρια που τους επιβάλλονται; Στους θεσμούς, στους ελέγχους, αλλά και στην ανοχή μιας κοινωνίας απέναντι στα προνόμια των ισχυρών;

Υπάρχει, ωστόσο, μια ακόμη πιο άβολη διάσταση. Καταδικάζουμε τη διαφθορά όταν τη συναντάμε στα υψηλά κλιμάκια της εξουσίας, αλλά συχνά την αντιμετωπίζουμε με μεγαλύτερη επιείκεια όταν εξυπηρετεί τις δικές μας ανάγκες. Μια γνωριμία που παρακάμπτει μια διαδικασία, ένα τηλεφώνημα που επισπεύδει μια απόφαση, μια μικρή εξαίρεση από τους κανόνες. Όσα καταγγέλλουμε ως προνόμια των άλλων, όταν μας αφορούν αποκτούν διαφορετικά ονόματα. Γίνονται εξυπηρετήσεις, διευκολύνσεις, ανθρώπινες σχέσεις.

Εκεί η απόσταση ανάμεσα στη διαφθορά που καταδικάζουμε και στις μικρές εξαιρέσεις που διεκδικούμε για τον εαυτό μας φαίνεται μικρότερη απ' όσο θέλουμε να πιστεύουμε. Η ίδια πράξη μπορεί να μας εξοργίζει όταν ωφελεί κάποιον άλλον και να μοιάζει απολύτως δικαιολογημένη όταν εξυπηρετεί εμάς.

Η εξουσία, βέβαια, αλλάζει την κλίμακα. Εκεί που ο ένας μπορεί να παρακάμψει μια ουρά, ο άλλος μπορεί να παρακάμψει έναν ολόκληρο θεσμό. Δεν είναι το ίδιο. Αλλά έχει ενδιαφέρον να αναρωτηθεί κανείς αν οι μηχανισμοί που οδηγούν σε αυτές τις συμπεριφορές είναι τόσο διαφορετικοί.

Συνηθίζουμε να λέμε ότι η εξουσία διαφθείρει. Όμως ορισμένες φορές κάνει κάτι λιγότερο θεαματικό και πιο αποκαλυπτικό. Δίνει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να εκφράσει επιθυμίες που μέχρι τότε δεν είχε την ευκαιρία να πραγματοποιήσει. Άλλωστε, αυτή η σκέψη δεν είναι καινούρια. Το αρχαίο «ἀρχὴ ἄνδρα δείκνυσι» συμπυκνώνει μια διαχρονική παρατήρηση: η άσκηση της εξουσίας δεν διαμορφώνει μόνο τον χαρακτήρα, αλλά μπορεί και να αποκαλύπτει πλευρές του που παρέμεναν αθέατες.