Νίκος Παραγιός: Από τη Ρόδο και την Κάρπαθο στην κορυφή της διεθνούς επιστημονικής έρευνας

Ελευθερία Πελλού

«Δύο βράχοι. Η Κάρπαθος και η Ρόδος». Με αυτές τις λέξεις ο Νίκος Παραγιός συμπυκνώνει μια ολόκληρη διαδρομή ζωής. Μια διαδρομή που ξεκίνησε από τα Δωδεκάνησα, πέρασε από κορυφαία πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών και τον οδήγησε στην πρώτη γραμμή της διεθνούς επιστημονικής έρευνας, εκεί όπου τα μαθηματικά συναντούν την τεχνητή νοημοσύνη και ανοίγουν νέους δρόμους για την ιατρική.

Διακεκριμένος καθηγητής Μαθηματικών στην École CentraleSupélec του Πανεπιστημίου Paris-Saclay και επικεφαλής της TheraPanacea, ο επιστήμονας με τη διεθνή αναγνώριση, τις εκατοντάδες επιστημονικές δημοσιεύσεις, τα δεκάδες διπλώματα ευρεσιτεχνίας και τις σημαντικές διακρίσεις δεν αντιμετωπίζει την τεχνολογία ως μια υπόθεση αποκλειστικά εργαστηριακή. Για εκείνον, το πραγματικό διακύβευμα βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο η επιστημονική πρόοδος μπορεί να αλλάξει τη ζωή των ανθρώπων και κυρίως εκείνων που δεν έχουν πρόσβαση στις ίδιες ευκαιρίες.

«Δεν είμαστε κοντά σε αυτή την επανάσταση. Είμαστε ήδη μέσα της», προειδοποιεί για την τεχνητή νοημοσύνη, επισημαίνοντας ότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον αν θα αλλάξει τον κόσμο, αλλά αν η κοινωνία θα καταφέρει να διαμορφώσει τους όρους αυτής της αλλαγής. Στην ιατρική, μάλιστα, εντοπίζει μια δυνατότητα που ξεπερνά τα στενά όρια της τεχνολογικής καινοτομίας: «Η πιο σημαντική επανάσταση που μπορεί να φέρει η ΤΝ στην ιατρική δεν είναι τεχνολογική. Είναι η δικαιοσύνη». Μια θέση με ιδιαίτερη σημασία για τις νησιωτικές και ακριτικές περιοχές, όπου η πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες υγείας εξακολουθεί να αποτελεί ζητούμενο.

Ο ίδιος δεν παραγνωρίζει τους κινδύνους. Την ανισότητα, την παραπληροφόρηση, τη χειραγώγηση, αλλά και την ανεξέλεγκτη χρήση συστημάτων που μπορούν να επηρεάσουν κρίσιμες αποφάσεις για την υγεία, την εργασία και τα δικαιώματα των πολιτών. «Δεν φοβάμαι την ΤΝ. Φοβάμαι τη χρήση της», τονίζει χαρακτηριστικά και κάνει λόγο για σαφείς κανόνες, λογοδοσία και ένα ισχυρό πλαίσιο προστασίας της κοινωνίας.

Ωστόσο, πίσω από τη διεθνή επιστημονική πορεία και τις διακρίσεις, ο Νίκος Παραγιός επιστρέφει διαρκώς στις ρίζες του. Στην Κάρπαθο, που του έδωσε, όπως λέει, «απλότητα, ειλικρίνεια, αξίες», και στη Ρόδο, που «του άνοιξε τον κόσμο». Μιλά για τις αμφιβολίες της φυγής στο εξωτερικό, τις δύσκολες αποφάσεις, τις αποτυχίες που δεν φαίνονται στις επιτυχίες, αλλά και για την ανάγκη να μπορεί ένας νέος επιστήμονας να φύγει από την Ελλάδα χωρίς να αισθάνεται ότι πρέπει να εγκαταλείψει οριστικά την πατρίδα του.

Στη συνέντευξή του στη «Ροδιακή», ο Νίκος Παραγιός μιλά για την επιστήμη που αλλάζει τον κόσμο, την ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο, τις ευκαιρίες που πρέπει να έχει η νέα γενιά και τους δεσμούς που δεν κόβονται ποτέ, όσο μακριά κι αν φτάσει κανείς. Γιατί, όπως ο ίδιος εξομολογείται, μπορεί να ζήσεις στο Παρίσι, στη Βοστόνη ή οπουδήποτε στον κόσμο, αλλά όταν επιστρέφεις στον τόπο σου, συνειδητοποιείς πως «ένα κομμάτι σου δεν έφυγε ποτέ από εκεί. Έμεινε πίσω. Σε περίμενε».

Ακολουθεί η συνέντευξη:

Κύριε καθηγητά, έχετε καταγωγή από την Κάρπαθο και γεννηθήκατε στη Ρόδο. Πόσο πιστεύετε ότι ο τόπος και οι άνθρωποι που σας περιέβαλαν στα πρώτα σας χρόνια επηρέασαν την πορεία σας;

Δύο βράχοι. Η Κάρπαθος και η Ρόδος.

Η Κάρπαθος μου έδωσε τα βασικά — απλότητα, ειλικρίνεια, αξίες. Ένα νησί χωρίς τουρισμό, χωρίς περιττά. Σκληρή ζωή. Οι άνθρωποι ζούσαν με λίγα και ήξεραν τι σημαίνει λόγος, οικογένεια, αλληλεγγύη. Η Ρόδος μου άνοιξε τον κόσμο. Με έμαθε ότι μπορείς να ονειρεύεσαι πράγματα που φαίνονται αδύνατα.

Και τα δύο μου έμαθαν το ίδιο: δεν χρειάζεται να μοιάζεις με τους άλλους για να αξίζεις. Το να αποδέχεσαι αυτό που είσαι δεν είναι αδυναμία — είναι η πρώτη πράξη δύναμης.

Υπάρχει και η θάλασσα. Σε χωρίζει από τον κόσμο, αλλά σου θυμίζει ότι πάντα υπάρχει κάτι πέρα από τον ορίζοντα.

Η ζωή είναι ταξίδι. Αυτό που μας διαμορφώνει δεν είναι ο προορισμός — είναι η διαδρομή. Οι δυσκολίες, οι αποτυχίες, οι άνθρωποι. Και όσο μακριά κι αν φτάσεις, ένα κομμάτι σου μένει πάντα εκεί από όπου ξεκίνησες.

Από ένα σχολείο της Ρόδου βρεθήκατε να εργάζεστε σε κορυφαία πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα του κόσμου. Ποιο ήταν το σημαντικότερο σταυροδρόμι της επιστημονικής σας διαδρομής;

Το 1996 ήταν το πρώτο. Αποφάσισα να φύγω στο εξωτερικό — όχι επαγγελματική κίνηση, απόφαση ζωής. Δεν ήθελα να πάω στην Αμερική, έμοιαζε τόσο μακριά. Διάλεξα τη Γαλλία. Χώρα άγνωστη, γλώσσα άγνωστη, μακριά από οτιδήποτε οικείο. Καμία εγγύηση. Οι αμφιβολίες ήταν καθημερινές — αν είχα κάνει λάθος, αν άξιζα την ευκαιρία, αν είχα αυτό που χρειαζόταν. Η προσαρμογή ήταν αργή και επώδυνη. Υπήρχαν στιγμές που ο πειρασμός της επιστροφής ήταν πολύ συγκεκριμένος. Αλλά έμαθα το βασικό: ο φόβος δεν σε σταματά αν δεν του επιτρέψεις.

Το 2005, δεύτερο σταυροδρόμι: η επιστροφή από την Αμερική στη Γαλλία. Παραδόξως, πιο δύσκολη. Διαφορετική ακαδημαϊκή κουλτούρα, διαφορετικοί κανόνες, ένα σύστημα που αντιμετωπίζει τη διαφορετικότητα ως πρόβλημα. Η ανησυχία αυτή τη φορά δεν ήταν επιβίωση — ήταν αν είχε νόημα να επιμένεις σε ένα περιβάλλον που δεν σε κατανοούσε. Ο πειρασμός της εγκατάλειψης δεν ήταν γεωγραφικός, ήταν εσωτερικός. Αλλά εκεί κατάλαβα ότι δεν αρκεί η προσωπική επιτυχία — το πραγματικό στοίχημα είναι να δημιουργήσεις κάτι που μένει. Η επιστροφή ήταν και επιλογή ισορροπίας — μεταξύ επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. Κάποια πράγματα δεν μπορείς να τα αναβάλλεις για πάντα.

Όταν κοιτάμε πίσω, είναι εύκολο να θυμόμαστε τις στιγμές που όλα πήγαιναν καλά. Αλλά αυτές που μας καθορίζουν είναι εκείνες που δεν ξέραμε αν θα τα καταφέρουμε.

Είστε καθηγητής Εφαρμοσμένων Μαθηματικών, όμως η έρευνά σας βρίσκεται στην αιχμή της τεχνητής νοημοσύνης. Τι μπορούν πραγματικά να προσφέρουν σήμερα τα μαθηματικά και η Τεχνητή Νοημοσύνη στην καθημερινότητα του ανθρώπου;

Δεν είμαστε κοντά σε αυτή την επανάσταση. Είμαστε ήδη μέσα της.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι παντού — στο GPS που μας πλοηγεί, στους αλγορίθμους που καθορίζουν τα επιτόκια των δανείων μας, στις πλατφόρμες που αποφασίζουν ποια νέα θα διαβάσεις πρώτα, στα φίλτρα που ξεχωρίζουν τα spam, στην κάμερα του κινητού που αναγνωρίζει πρόσωπα, στο σύστημα που εντοπίζει απάτες στην πιστωτική σου κάρτα σε δευτερόλεπτα. Δεν το επιλέξαμε συνειδητά. Απλώς συνέβη.

Αυτό είναι ακριβώς το σημείο. Οι μεγάλες τεχνολογικές αλλαγές δεν ανακοινώνονται. Ενσωματώνονται. Γίνονται αόρατες γιατί γίνονται αυτονόητες.

Η ερώτηση δεν είναι αν η Τεχνητή Νοημοσύνη θα αλλάξει τον κόσμο. Τον αλλάζει ήδη. Η ερώτηση είναι αν εμείς θα είμαστε αυτοί που τη διαμορφώνουν — ή αυτοί που απλώς την ακολουθούν.

Ένα από τα σημαντικότερα πεδία της δουλειάς σας είναι η αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην ιατρική. Πόσο κοντά είμαστε σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη θα συμβάλλει καθοριστικά στη διάγνωση και στη θεραπεία;

Η πιο σημαντική επανάσταση που μπορεί να φέρει η Τεχνητή Νοημοσύνη στην ιατρική δεν είναι τεχνολογική. Είναι η δικαιοσύνη.

Σήμερα, η ποιότητα της φροντίδας εξαρτάται από το πού ζεις. Ο ασθενής σε ένα κορυφαίο κέντρο έχει πρόσβαση στους καλύτερους ειδικούς. Αλλά τι γίνεται με τον ασθενή σε ένα ακριτικό νησί, σε μια χώρα χωρίς υποδομές, σε ένα νοσοκομείο χωρίς εξειδικευμένο προσωπικό; Αυτός ο άνθρωπος δεν έχει λιγότερο δικαίωμα σε μια καλή διάγνωση, σε μια σωστή θεραπεία, σε μια δεύτερη ευκαιρία.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αλλάξει αυτή την εξίσωση. Να εντοπίζει ασθένειες νωρίτερα. Να προσαρμόζει τη θεραπεία στη βιολογία του κάθε ασθενούς — γιατί δύο άνθρωποι με τον ίδιο καρκίνο δεν είναι ίδιοι. Να επιταχύνει την ανακάλυψη νέων φαρμάκων. Να φέρει την εμπειρία του κορυφαίου κέντρου εκεί που δεν υπάρχει ειδικός.

Γιατί πίσω από κάθε δεδομένο υπάρχει μια ζωή. Και κάθε ζωή αξίζει την ίδια τύχη.

Η τεχνητή νοημοσύνη προκαλεί ενθουσιασμό αλλά και φόβο. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος που πρέπει να αντιμετωπίσει η κοινωνία;

Η τεχνολογία από μόνη της δεν είναι επικίνδυνη — όπως και η πυρηνική ενέργεια. Μπορεί να φωτίσει πόλεις ή να τις καταστρέψει. Εξαρτάται από το ποιος την κρατά και για ποιον σκοπό.

Δεν φοβάμαι την Τεχνητή Νοημοσύνη. Φοβάμαι τη χρήση της.

Ο πρώτος κίνδυνος είναι η ανισότητα — και έχει δύο πρόσωπα. Συστήματα σχεδιασμένα για αυτούς που μπορούν να πληρώσουν θα λειτουργούν καλά μόνο γι' αυτούς. Και η ίδια τεχνολογία που μπορεί να σώσει ζωές μπορεί εξίσου να χρησιμοποιηθεί από ασφαλιστικές εταιρείες για να αρνηθούν κάλυψη, από εργοδότες για να αποκλείσουν υποψηφίους, από κυβερνήσεις για να ελέγξουν πολίτες. Ο αλγόριθμος δεν έχει ηθική — εξαρτάται από το ποιο συμφέρον εξυπηρετεί.

Ο δεύτερος κίνδυνος είναι η παραπληροφόρηση και η χειραγώγηση. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να παράγει ψεύτικες εικόνες, φωνές, βίντεο — με αδιανόητη ευκολία και κλίμακα. Να επηρεάσει εκλογές, να διαλύσει εμπιστοσύνη, να τροφοδοτήσει πόλωση. Και πέρα από αυτό, να χρησιμοποιηθεί σε αυτόνομα στρατιωτικά συστήματα που αποφασίζουν χωρίς ανθρώπινη κρίση. Αυτό δεν είναι επιστημονική φαντασία. Συμβαίνει ήδη.

Ο τρίτος κίνδυνος είναι η ταχύτητα χωρίς ευθύνη. Δεν μπορούμε να απαιτούμε αυστηρές δοκιμές για ένα φάρμακο ή ένα αεροπλάνο και να αντιμετωπίζουμε με λιγότερη σοβαρότητα έναν αλγόριθμο που επηρεάζει κρίσιμες αποφάσεις — για την υγεία μας, τα οικονομικά μας, τα δικαιώματά μας.

Η ελεύθερη αγορά έχει έναν κύριο σκοπό: το κέρδος. Δεν είναι κατ' ανάγκην κακό — αλλά δεν αρκεί. Μόνο ένα ισχυρό ρυθμιστικό πλαίσιο μπορεί να θέσει όρια εκεί που το κέρδος δεν το κάνει.

Γιατί πίσω από κάθε λάθος δεν βρίσκεται ένας αριθμός. Βρίσκεται ένας άνθρωπος και το περιβάλλον του.

 Πιστεύετε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα αντικαταστήσει ανθρώπους στην εργασία τους ή θα δημιουργήσει ένα νέο μοντέλο συνεργασίας;

Πιστεύω στη συνεργασία. Αλλά πρέπει να είμαστε ειλικρινείς.

Υπάρχουν πράγματα που οι μηχανές ήδη κάνουν καλύτερα από εμάς. Ένας ακτινολόγος κουράζεται, ένας λογιστής κάνει λάθη, ένας οδηγός αποσπάται. Ένας αλγόριθμος όχι. Αυτό δεν μειώνει την αξία του ανθρώπου — μπορεί να την ενισχύσει.

Γιατί υπάρχει κάτι που η μηχανή δεν μπορεί να αντικαταστήσει: την ανθρώπινη κρίση, την ευθύνη, τη σχέση. Αυτή η διαφορά είναι θεμελιώδης.

Αλλά δεν πρέπει να κλείνουμε τα μάτια. Πολλά επαγγέλματα θα γίνουν λιγότερο ελκυστικά. Κάποια θα εξαφανιστούν. Θα υπάρξουν νέα κύματα ανεργίας — όπως συνέβη με κάθε μεγάλη τεχνολογική αλλαγή. Και ναι, θα δημιουργηθούν νέες ευκαιρίες που σήμερα δεν φανταζόμαστε. Αλλά η μετάβαση δεν είναι αυτόματη και δεν είναι ανώδυνη.

Γι' αυτό ο ρόλος του κράτους είναι κρίσιμος. Η ελεύθερη αγορά ακολουθεί το κέρδος — δεν έχει υποχρέωση να προστατεύσει τον εργαζόμενο, να επανεκπαιδεύσει τον άνεργο, να διασφαλίσει ότι η μετάβαση θα είναι δίκαιη. Αυτό είναι δουλειά του κράτους. Και αν το κράτος απουσιάζει, η τεχνολογία δεν θα μοιραστεί — θα συγκεντρωθεί.

Τι πρέπει να αλλάξει στην Ελλάδα ώστε να μη χάνει ταλαντούχους νέους επιστήμονες;

Οι νέοι δεν φεύγουν μόνο για τα χρήματα. Φεύγουν γιατί θέλουν μια πραγματική ευκαιρία — να αναγνωριστούν για αυτό που αξίζουν, όχι για το ποιον γνωρίζουν.

Όταν βρέθηκα στο εξωτερικό, κανείς δεν ενδιαφερόταν από πού προερχόμουν. Έπρεπε να αποδείξω τι μπορούσα να κάνω. Αυτό είναι δύσκολο — αλλά και βαθιά απελευθερωτικό.

Στην Ελλάδα δεν μας λείπει το ταλέντο. Μας λείπει το περιβάλλον. Και εδώ πρέπει να είμαστε ειλικρινείς — η ευθύνη δεν είναι μόνο των πολιτικών. Είναι και δική μας. Έχουμε μάθει να ζούμε σε ένα σύστημα χωρίς διαφάνεια, χωρίς αξιοκρατία, χωρίς ευθύνη — και πολλοί το εκμεταλλευόμαστε όταν μας συμφέρει. Ο πολιτικός που αδιαφορεί και ο πολίτης που ζητά την εξαίρεση για τον εαυτό του είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Χρειαζόμαστε αξιοκρατία, διαφάνεια, χρηματοδότηση στην έρευνα — όχι όταν περισσεύουν χρήματα, αλλά ως επένδυση στο μέλλον. Και κουλτούρα ευθύνης. Συλλογική.

Θα ήθελα ένα νέο παιδί από την Ελλάδα να μπορεί να φύγει αν το επιθυμεί — αλλά και να ξέρει ότι μπορεί να επιστρέψει. Και ότι στην πατρίδα του θα έχει πραγματική ευκαιρία να δημιουργήσει κάτι σημαντικό.

Εάν ένα παιδί από τη Ρόδο ή την Κάρπαθο έχει σήμερα ένα μεγάλο όνειρο, αλλά θεωρεί ότι ξεκινά από μειονεκτική θέση, τι θα του λέγατε;

Πρώτα απ’ όλα να μη νιώθει μειονεκτικά.

Ξέρω τι σημαίνει να μεγαλώνεις σε ένα νησί και να βλέπεις τον κόσμο να μοιάζει μακρινός. Και πολλές φορές αυτό είναι αλήθεια — δεν ξεκινάμε όλοι από το ίδιο σημείο. Η Κάρπαθος και η Ρόδος δεν είναι πολιτιστικά κέντρα. Γεννήθηκα με συγγενή μυοτονία. Δεν ξεκίνησα με πλεονεκτήματα.

Αλλά έμαθα νωρίς ότι δεν αφήνεις τις συνθήκες να αποφασίζουν ποιος θα γίνεις.

Η επιτυχία δεν είναι μυστήριο. Είναι ταλέντο που το αναπτύσσεις, σκληρή δουλειά που δεν σταματά, επιμονή στις δύσκολες στιγμές, υπομονή όταν τα αποτελέσματα αργούν — και κυρίως υψηλοί στόχοι. Έβαλα στόχους, δούλεψα, επέμεινα. Αυτό κάνει τη διαφορά. Γιατί ακόμα κι αν δεν φτάσεις στα άστρα, θα φτάσεις στον ουρανό.

Και να κρατήσει τις ρίζες του. Γιατί το πραγματικό μειονέκτημα δεν είναι ο τόπος από τον οποίο ξεκινάς. Είναι να πιστέψεις ότι αυτός ο τόπος καθορίζει μέχρι πού μπορείς να φτάσεις.

Μετά από τόσα χρόνια στο εξωτερικό, ποια είναι η σχέση σας σήμερα με την Κάρπαθο και τη Ρόδο;

Η σχέση μου δεν άλλαξε ποτέ. Αυτό που άλλαξε είναι ότι σήμερα καταλαβαίνω καλύτερα πόσα μου έδωσαν αυτοί οι δύο τόποι.

Όταν είσαι νέος, θέλεις να φύγεις. Αυτό είναι φυσικό. Όσο μεγαλώνεις όμως, αρχίζεις να καταλαβαίνεις ότι μερικά από τα πιο σημαντικά πράγματα βρίσκονταν ήδη εκεί, πριν ξεκινήσεις το ταξίδι.

Όταν επιστρέφω στην Κάρπαθο, νιώθω γαλήνη. Μια αξιοπρέπεια που δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτα. Όσο κι αν το νησί έχει αλλάξει, όσο κι αν είναι διαφορετικό από την εικόνα που κρατώ μέσα μου, είναι πάντα ο βράχος μου. Και στα δύο νησιά μπορώ απλώς να είμαι ο εαυτός μου — χωρίς τίτλους, χωρίς ιδιότητες. Το παιδί που μεγάλωσε εκεί και ξέρει τον καθένα.

Μπορείς να ζήσεις χρόνια στο Παρίσι, στη Βοστόνη, οπουδήποτε στον κόσμο. Να ταξιδέψεις παντού. Να γνωρίσεις σπουδαίους ανθρώπους, να εργαστείς σε σημαντικά ιδρύματα, να ζήσεις εμπειρίες που κάποτε ούτε φανταζόσουν. Κι όμως, υπάρχει ένα συναίσθημα που δύσκολα βρίσκεις αλλού. Εκείνη η στιγμή που επιστρέφεις στον τόπο σου και συνειδητοποιείς πως, όσο μακριά κι αν έφτασες, ένα κομμάτι σου δεν έφυγε ποτέ από εκεί. Έμεινε πίσω. Σε περίμενε.

Και ίσως το πιο όμορφο είναι πως, όσο κι αν προχώρησες στη ζωή σου, καταλαβαίνεις ότι εξακολουθείς να το έχεις ανάγκη.

Όταν κοιτάζετε πίσω, από τα παιδικά σας χρόνια μέχρι τη σημερινή διεθνή σας πορεία, τι είναι αυτό για το οποίο αισθάνεστε μεγαλύτερη υπερηφάνεια;

Όταν κοιτάζω πίσω, σκέφτομαι πρώτα τους γονείς μου. Ανθρώπους που δεν είχαν ευκαιρίες, που δεν γνώριζαν τον κόσμο των πανεπιστημίων — αλλά μου έδωσαν κάτι πολύ πιο σημαντικό: εργατικότητα, αξιοπρέπεια, επιμονή, σεβασμό. Χωρίς τις θυσίες τους, τίποτα από όσα ακολούθησαν δεν θα ήταν εφικτό.

Σκέφτομαι τους 75 και πλέον διδακτορικούς φοιτητές που πέρασαν από την ομάδα μας και σήμερα έχουν λαμπρές καριέρες σε όλο τον κόσμο. Αυτό με κάνει πιο περήφανο από οποιοδήποτε βραβείο.

Και υπάρχουν κάποιες στιγμές που μένουν. Το βραβείο Μποδοσάκη από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας — με τα μάτια των γονιών μου να με κοιτούν. Η συμμετοχή δίπλα στην Πρόεδρο της Γαλλίας στο Νταβός. Στιγμές που δεν τις περίμενες και γι’ αυτό ακριβώς σε συγκινούν.

Αλλά αυτό που δίνει πραγματικό νόημα είναι η σκέψη ότι κάπου υπάρχουν ασθενείς που δεν γνωρίζω, που ίσως έλαβαν καλύτερη θεραπεία επειδή κάποιος χρησιμοποίησε μια τεχνολογία που αναπτύξαμε. Κάτι που ξεκίνησε ως ιδέα σε ένα εργαστήριο και έγινε εργαλείο που βοηθά έναν άνθρωπο σε μια από τις δυσκολότερες στιγμές της ζωής του. Αυτό δίνει νόημα σε όλα.

Και βέβαια, για κάθε τέτοια στιγμή υπάρχουν δέκα αποτυχίες για τις οποίες ποτέ δεν μιλάμε. Έργα που δεν προχώρησαν, ιδέες που δεν λειτούργησαν, δρόμοι που οδήγησαν σε αδιέξοδο. Ίσως όμως αυτές οι αποτυχίες να είναι το πραγματικό εναρκτήριο λάκτισμα για τις μεγάλες στιγμές. Γιατί χωρίς αυτές, δεν θα ήξερες ποτέ πού να στρίψεις.

Στο τέλος, εκείνο που μένει δεν είναι οι τίτλοι. Είναι οι άνθρωποι που αγάπησες, εκείνοι που σε βοήθησαν και εκείνοι που μπόρεσες κι εσύ να βοηθήσεις. Αυτό είναι το πραγματικό νόημα του ταξιδιού.