Ανατολική Μεσόγειος: Η επόμενη μέρα του τουρκολιβυκού μνημονίου και τα δύσκολα μέτωπα για την Αθήνα

Rodiaki NewsRoom

Η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης ανοίγει έναν νέο κύκλο διπλωματικής αντιπαράθεσης στην Ανατολική Μεσόγειο, με την Ελλάδα να καλείται να αντιμετωπίσει μια δυσμενέστερη πολιτική πραγματικότητα. Η απόφαση της Τρίτης 20 Οκτωβρίου δεν μεταβάλλει την ελληνική θέση για την ακυρότητα της συμφωνίας του 2019. Περιορίζει, όμως, τις προσδοκίες ότι οι εσωτερικές διαφωνίες στη Λιβύη θα μπορούσαν να εμποδίσουν την περαιτέρω προώθησή της. Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι πώς θα επιχειρήσουν Άγκυρα και λιβυκές αρχές να αξιοποιήσουν αυτή τη σύγκλιση.

Για την Αθήνα, η επόμενη μέρα δεν εξαντλείται στην απόρριψη μιας συμφωνίας που παραγνωρίζει τα ελληνικά νησιά. Το ζητούμενο είναι να αποτραπεί η μετατροπή της πολιτικής υποστήριξης προς το μνημόνιο σε συγκεκριμένες ενέργειες στη θάλασσα. Ενδεχόμενες ανακοινώσεις ερευνών, παραχωρήσεις περιοχών ή άλλες πρωτοβουλίες με επίκληση των προβλέψεών του θα δημιουργούσαν διαφορετικές απαιτήσεις αντίδρασης. Πρόκειται για πιθανά επόμενα βήματα και όχι για τετελεσμένες εξελίξεις. Αυτή η διάκριση έχει σημασία, καθώς η κοινοβουλευτική έγκριση αποτελεί σοβαρό πολιτικό γεγονός, χωρίς να σημαίνει από μόνη της ότι έχει ήδη ξεκινήσει κάποια νέα θαλάσσια δραστηριότητα.

Η σημαντικότερη αλλαγή βρίσκεται στο εσωτερικό της Λιβύης. Το Κοινοβούλιο που επί χρόνια απέρριπτε τη συμφωνία της κυβέρνησης της Τρίπολης με την Τουρκία προχώρησε τώρα στην έγκρισή της. Σύμφωνα με το λιβυκό πρακτορείο LANA, η απόφαση ήταν ομόφωνη και συνοδεύτηκε από την κατάργηση προηγούμενων αποφάσεων του 2020, οι οποίες αφορούσαν την απόρριψη των μνημονίων με την Άγκυρα και τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων μαζί της. Η ανατροπή αυτή προσφέρει στην τουρκική πλευρά ένα ευρύτερο πολιτικό έρεισμα μέσα σε μια χώρα που εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από θεσμικές και πολιτικές διαιρέσεις.

Η σύγκλιση δεν σημαίνει ότι λύθηκαν οι διαφορές ανάμεσα στα λιβυκά στρατόπεδα. Δείχνει, ωστόσο, ότι στο συγκεκριμένο ζήτημα η Άγκυρα μπορεί πλέον να επικαλείται υποστήριξη πέρα από τον αρχικό συνομιλητή της. Το υπουργείο Εξωτερικών της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας στην Τρίπολη χαιρέτισε την απόφαση, παρουσιάζοντάς την ως θετική εξέλιξη για τις διμερείς σχέσεις. Η Τουρκία, από την πλευρά της, υποστήριξε ότι το μνημόνιο προστατεύει τα αμοιβαία συμφέροντα των δύο χωρών. Οι τοποθετήσεις αυτές αποτυπώνουν την προσπάθεια να παρουσιαστεί η συμφωνία ως κανονικό πλαίσιο συνεργασίας, παρά τις αντιρρήσεις της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η αντίδραση της χώρας μας

Η ελληνική αντίδραση υπήρξε σαφής. Το υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την απόφαση, τονίζοντας ότι δεν αλλάζει τον παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο χαρακτήρα που αποδίδει στο μνημόνιο. Υπογράμμισε επίσης ότι η συμφωνία παραγνωρίζει τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους σε θαλάσσιες ζώνες. Η Αθήνα γνωστοποίησε ότι έχει ήδη ενημερώσει εταίρους και συμμάχους και ότι θα προχωρήσει στις ενδεδειγμένες ενέργειες για την προστασία των κυριαρχικών της δικαιωμάτων. Από αυτή τη διατύπωση δεν προκύπτει, πάντως, συγκεκριμένο δημοσιοποιημένο χρονοδιάγραμμα νέων μέτρων.

Η ευρωπαϊκή αντίδραση δίνει στην Ελλάδα ένα ουσιαστικό διπλωματικό στήριγμα. Σε κοινή δήλωσή τους, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν εξέφρασαν τη λύπη τους για τη λιβυκή απόφαση και επανέλαβαν ότι η ευρωπαϊκή θέση παραμένει αμετάβλητη. Ανέφεραν ότι η συμφωνία παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν συμμορφώνεται με το Δίκαιο της Θάλασσας, επιβεβαιώνοντας την αλληλεγγύη προς την Ελλάδα και την Κύπρο. Η διατύπωση έχει βαρύτητα, αλλά το επόμενο ζητούμενο για την Αθήνα είναι η πρακτική αξιοποίησή της στις ευρωλιβυκές και ευρωτουρκικές σχέσεις.

Σε αυτό το πεδίο θα κριθεί σε σημαντικό βαθμό η αποτελεσματικότητα της ελληνικής διπλωματίας. Η επανάληψη των ευρωπαϊκών θέσεων διατηρεί το θέμα στη διεθνή ατζέντα, δεν υποκαθιστά όμως τη διαρκή πολιτική εργασία. Η ελληνική πλευρά χρειάζεται να εξηγεί με συγκεκριμένα στοιχεία ποιες περιοχές επηρεάζονται από τις τουρκολιβυκές αξιώσεις και ποιες συνέπειες θα είχε μια απόπειρα εφαρμογής τους. Το πολιτικό επιχείρημα είναι ευρύτερο: η αποδοχή διμερών ρυθμίσεων που αγνοούν δικαιώματα άλλων κρατών θα επιβάρυνε την ασφάλεια και την προβλεψιμότητα σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Πρόκειται για το πεδίο στο οποίο η ελληνική αντίδραση μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερο διεθνές ακροατήριο.

Παράλληλα, η νέα κατάσταση θέτει υπό πίεση την προσέγγιση με τη Λιβύη. Οι επαφές για τις θαλάσσιες ζώνες είχαν αποκτήσει συγκεκριμένη τεχνική διάσταση: το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών είχε ανακοινώσει τρίτο γύρο τεχνικών συνομιλιών στην Αθήνα για τις 27 Ιουλίου 2026. Επομένως, υπήρχε ήδη δίαυλος συζήτησης για ένα ζήτημα που αφορά άμεσα τις δύο χώρες. Η πρόσφατη απόφαση δημιουργεί δυσκολότερο περιβάλλον για αυτή τη διαδικασία. Δεν τεκμηριώνει, ωστόσο, από μόνη της ότι οι συνομιλίες έχουν τερματιστεί, ούτε επιτρέπει να θεωρηθεί δεδομένη η μελλοντική τους πορεία.

Για την Ελλάδα, η διατήρηση διαύλων με τις λιβυκές πλευρές αποτελεί δύσκολη αλλά αναγκαία επιλογή. Η γεωγραφική γειτνίαση δεν εξαφανίζεται εξαιτίας μιας δυσμενούς απόφασης. Ούτε η διπλωματική επικοινωνία συνεπάγεται αποδοχή του μνημονίου. Αντίθετα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αποσαφηνιστεί ότι οποιαδήποτε βιώσιμη συνεννόηση χρειάζεται να λάβει υπόψη τα ελληνικά δικαιώματα. Η εξέλιξη αναδεικνύει και μια αδυναμία των προσδοκιών που επενδύονται στις εσωτερικές αντιπαλότητες άλλων χωρών: οι συμμαχίες μεταβάλλονται και οι συνομιλητές αναπροσαρμόζουν τις θέσεις τους ανάλογα με τα συμφέροντά τους. Η ελληνική πολιτική οφείλει να υπολογίζει αυτή τη δυνατότητα μετατόπισης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η σωστή παρουσίαση του ζητήματος των νησιών. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει, στο άρθρο 121, ότι τα νησιά διαθέτουν καταρχήν θαλάσσιες ζώνες όπως και οι άλλες χερσαίες περιοχές, με ειδική εξαίρεση για ορισμένους βράχους. Η ύπαρξη δικαιώματος, όμως, χρειάζεται να διακρίνεται από την τελική χάραξη μιας οριοθέτησης. Για την υφαλοκρηπίδα, το άρθρο 83 προβλέπει συμφωνία βάσει του διεθνούς δικαίου με στόχο δίκαιη λύση. Αυτή η διάκριση επιτρέπει στην ελληνική επιχειρηματολογία να είναι ακριβής, χωρίς να διολισθαίνει σε απλουστεύσεις.

Για τα Δωδεκάνησα, η συζήτηση έχει ιδιαίτερο βάρος. Η Ρόδος, η Κάρπαθος, η Κάσος και το Καστελλόριζο αποτελούν μέρος του γεωγραφικού και πολιτικού πλαισίου μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η αντιπαράθεση. Το ενδιαφέρον των νησιωτικών κοινωνιών είναι εύλογο, αλλά χρειάζεται προσοχή στον τρόπο με τον οποίο περιγράφεται η απειλή. Η διεκδίκηση θαλάσσιων ζωνών δεν πρέπει να συγχέεται αυτόματα με μεταβολή της κυριαρχίας επί των νησιών. Η σαφής ενημέρωση βοηθά να αναδεικνύεται η σοβαρότητα της υπόθεσης, χωρίς να δημιουργείται η εντύπωση ότι μια ξένη κοινοβουλευτική απόφαση μετακινεί από μόνη της σύνορα ή αφαιρεί ελληνικό έδαφος.

Σημαντικό μέρος της επόμενης περιόδου αφορά και την ενέργεια. Η Ελλάδα έχει ήδη προχωρήσει σε συμφωνίες με την κοινοπραξία Chevron–HELLENiQ ENERGY για τέσσερις θαλάσσιες περιοχές, μεταξύ των οποίων οι περιοχές «Νότια της Κρήτης 1» και «Νότια της Κρήτης 2». Σύμφωνα με την ΕΔΕΥΕΠ, οι σχετικές συμβάσεις παρουσιάστηκαν τον Φεβρουάριο του 2026. Η παρουσία μεγάλων εταιρειών προσθέτει οικονομικό ενδιαφέρον στην περιοχή και ενισχύει τη σημασία της σταθερότητας. Δεν αποτελεί, ωστόσο, από μόνη της οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών ούτε εγγύηση ότι θα εντοπιστούν εκμεταλλεύσιμα κοιτάσματα.

Στο ίδιο περιβάλλον επανέρχεται η συζήτηση για την επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων έως τα δώδεκα ναυτικά μίλια. Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης είχε δηλώσει τον Σεπτέμβριο ότι πρόκειται για δικαίωμα της Ελλάδας, του οποίου ο χρόνος και ο τρόπος άσκησης θα καθοριστούν από την ίδια. Η θέση αυτή καταγράφει μια διαθέσιμη επιλογή της ελληνικής πολιτείας. Δεν συνιστά ανακοίνωση ότι επίκειται συγκεκριμένη απόφαση νότια της Κρήτης. Άλλωστε, η αιγιαλίτιδα ζώνη και η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας ή ΑΟΖ είναι διαφορετικά ζητήματα, τα οποία απαιτούν ξεχωριστή νομική και πολιτική αντιμετώπιση.

Η Αθήνα διαθέτει επίσης το προηγούμενο των συμφωνιών της με την Ιταλία και την Αίγυπτο, τις οποίες επικαλέστηκε στην επίσημη αντίδρασή της ως απόδειξη προσήλωσης στη συνεννόηση βάσει του Δικαίου της Θάλασσας. Η αξία αυτών των συμφωνιών βρίσκεται και στη δυνατότητα να παρουσιάζεται μια εφαρμόσιμη διπλωματική μέθοδος. Δεν σημαίνει ότι έχει επιλυθεί κάθε εκκρεμότητα στην ευρύτερη περιοχή. Η ελληνική πλευρά καλείται να διατηρήσει τις υφιστάμενες συνεργασίες και να διερευνήσει πού υπάρχει περιθώριο νέας συνεννόησης, αποφεύγοντας την προσδοκία ότι μια μόνο κίνηση μπορεί να εξουδετερώσει όλες τις συνέπειες της τουρκολιβυκής προσέγγισης.

Το αμέσως επόμενο διάστημα, η προσοχή θα στραφεί στο περιεχόμενο τυχόν νέων ανακοινώσεων της Άγκυρας και των λιβυκών αρχών. Ιδιαίτερη σημασία θα έχουν οι συγκεκριμένες συντεταγμένες οποιασδήποτε προτεινόμενης δραστηριότητας, η φύση της και η σχέση της με ελληνικά δικαιώματα. Αν υπάρξουν τέτοιες κινήσεις, η αντίδραση θα χρειαστεί να βασιστεί σε αυτά τα δεδομένα. Μέχρι τότε, το πολιτικό βάρος παραμένει στην ευρωπαϊκή συνέχεια, στην ενημέρωση των συμμάχων και στις δυνατότητες επικοινωνίας με τη Λιβύη. Εκεί θα φανεί αν η κοινοβουλευτική απόφαση θα παραμείνει μια πράξη πολιτικής στήριξης ή θα χρησιμοποιηθεί ως αφετηρία νέων ενεργειών στη Μεσόγειο.