Κάππαρις η ακανθώδης

Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Δωδεκανήσου.

H Κάππαρις η ακανθώδης (Capparis Spi-nosa) γνωστή ως κάππαρη, καππαριά κ.λπ ανήκει σε γένος φυτών του αθροίσματος των Ροιαδωδών (Rhoeadales), της οικογενείας των Καππαριδών (Capparidaceae) που περιλαμβάνει περί τα διακόσια πενήντα (250) είδη θάμνων, μικρών δέντρων και ερπόντων ή αναρριχόμενων φυτών, τα οποία απαντούν ως αυτοφυή στις περισσότερες θερμές ή εύκρατες περιοχές της γης. Δύο μόνο είδη από τις Καππαρίδες φύονται στην Ευρώπη, μεταξύ των οποίων είναι: α) Η Κάππαρις η ακανθώδης (Capparis spinosa) και β) η Κάππαρις η λεία (Capparis glabtas) ήτοι χωρίς αγκάθια. Η κάππαρις η ακανθώδης, καθώς και εκείνη, η οποία στερείται ακανθών αναπτύσσεται σε αγρούς, σε ερείπια, σε βράχους και σε πετρώδη εδάφη, σε όλη την Ελλάδα και στις παραμεσόγειες χώρες. Είναι ευαίσθητη στο κρύο και χρειάζεται για να ευδοκιμήσει ένα μακρύ και θερμό καλοκαίρι. Αγαπά τον ήλιο και εδάφη πετρώδη, ξηρά, άγονα, που στραγγίζουν καλώς και δεν διατηρούν την υγρασία. Οι βλαστοί του φυτού υπερβαίνουν το ένα μέτρο, είναι λεπτοί, αγκαθωτοί και έχουν φύλλα ωοειδή, υποστρόγγυλα, παχιά και λίγο σαρκώδη. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της κάππαρης της ακανθώδους είναι τα ανά ζεύγη φυόμενα από την βάση των φύλλων αγκάθια, τα οποία συχνά απαντούν μόνο στα νέα φυτά και τους νέους βλαστούς του φυτού. Επίσης τα πολύ αρωματικά άνθη, με ευαίσθητα, λεπτά, χρώματος λευκού, κρεμ ή ροζ πέταλα και μακρύς στήμονες, χαρακτηρίζουν την κάππαρη. Οι ανθοφόροι βλαστοί (μπουμπούκια) είναι μικρού μεγέθους και έχουν σφαιρικό σχήμα. Προτού ανοίξουν συλλέγονται και συντηρούνται σε ξύδι και άλμη, αποτελούν δε άριστο άρτυμα για σαλάτες, σάλτσες κρέατος κ.λπ. Ειδικότερα στη Δωδεκάνησο, εκτός από τα μικρά μπουμπούκια, συλλέγονται και οι νεαροί, τρυφεροί βλαστοί, καθώς και οι καρποί - σαν μικρά αγγούρια - συντηρούνται σε άλμη και ξύδι και καταναλίσκονται ως ορεκτικά ή ως άρτυμα σε σαλάτες. Επάνω στους βράχους και στα βραχώδη παράλια της Λίνδου, της νήσου Ρόδου, απαντά ως αυτοφυής κάππαρη, η οποία στερείται παντελώς ακανθών, κατάλληλη προς βρώση. Στην Παλαιά Διαθήκη και ειδικότερα στον Εκκλησιαστή, αναφέρεται μεταξύ άλλων φυτών και η κάππαρις: “Kαι από ύψους όψονται και θάμβοι εν τη οδώ. Και ανθήση το αμύγδαλον και παχυνθή η ακρίς και διασκεδασθή η κάππαρις, ότι επορεύθη ο άνθρωπος εις οίκον αιώνος αυτού”. (Εκκλησιαστής, ΙΒ’ 5). Πρόκειται για εσχατολογικό κείμενον. Ο Θεόφραστος, σχετικά με την κάππαρη, γράφει: “Αλλ΄ όμως τοιαύτα διαιρετέον... άμα δε και φαίνεται τινα έχει φυσικήν διαφοράν ευθύς επί των αγρίων και των ημέρων, είπερ ένια μη δύναται ζην ώσπερ τα γεωργούμενα, μηδ’ όλως δέχεται θεραπείαν, αλλά χείρω γίνεται, καθάπερ..., ωσαύτως δε και των φρυγανικών και ποιωδών, οίον κάππαρις και θέρμος”. (Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορίας 1,3,6). Ο αυτός συγγραφέας αλλού παρατηρεί: “Και ει δή τι άλλο μη προσδέχεται γεωργίαν ή δένδρου ή και τι των ελαττόνων, οίον το σίλφιον και η κάππαρις”. (Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορίας, 3,2,1). Ο ίδιος, αναφερόμενος στην άνθηση των φυτών σημειώνει: “Διηρημένων δε κατά τας ώρας εκάστων προς τε τας βλαστήσεις και κατά τας ανθήσεις και τελειώσεις των καρπών..., ώσπερ και περί των φρυγανικών ελέχθη, περί κονύζης τε και καππάριδος”. (Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορίας, 7,10,1). Ο Διοσκουρίδης αναφέρεται εκτενώς στην κάππαρη, ήτοι: “Κάππαρις, οι δε κυνόσβατον, οι δε καπρίαν, οι δε κόρακος μήλον, οι δε οφιόσκορδον, οι δε οφιοστάφυλον, οι δε θαλλίαν, οι δε πετραίαν, οι δε ολόφυτον, οι δε ιωνίτην, ένιοι δε αείχλωρον, οι δε ιππομανείς, οι δε τριχομανείς καλούσι. Θάμνος έστι ακανθώδης, επί γης γυροειδώς εστρωμένος, ακάνθας αγκιστροειδείς έχων ως βάτος, φύλλα δε στρογγύλα, κυδωνία όμοια, καρπόν δε οίον ελαίας, ός ανοιχθείς λευκόν ποιείται άνθος, ού πεσόντος ευρίσκεται τι οίον βάλανος επίμηκες, όπερ ανοιχθέν έχει κόκκους ώσπερ ρόας μικρούς, ερυθρούς, ρίζας ξυλώδεις και μεγάλας, πλείστας. Φύεται τουπίπαν εν τραχέσι και λεπτογείοις τόποις και νήσοις και οικοπέδοις. Ταριχεύεται δε ο καρπός και ο καυλός εις βρώσιν. Ταράτττει δε κοιλίαν, κακοστόμαχός τε έστι και διψώδης, βρωθείσα δε εφθή ευστομαχωτέρα της ωμής. Ο μεν ούν καρπός αυτής σπλήνα εκτήκει ολκή δυείν δραχμών μετ’ οίνου πινόμενος επί ημέρας τριάκοντα. ʼγει δε και ούρον και αιματώδες διαχώρημα, ισχιάδι τε και παραλύσει βοηθεί πινόμενος και προς ρήγματα και σπάσματα και έμμηνα άγει και αποφλεγματίζει και οδόντος πόνον παύει ο καρπός σύν όξει εψηθείς και διακλυζόμενος. Της δε ρίζης ο φλοιός ξηρός προς τε τα προειρημένα αρμόζει και ανακαθαίρει παν χρόνιον και ρυπαρόν και τετυλωμένον έλκος. Καταπλάσσεται δε και επί των σπληνικών συν ωμή λύσει, δακνομένη τε τω πονούντι οδόντι βοηθεί, αλφούς τε λευκούς αποσμήχει συν όξει λεία. Τα δε φύλλα και η ρίζα λεανθέτα σκληρίας και χοιράδας διαφορεί, σκώληκάς τε τους εν ωσί ο χυλός εγχυματισθείς κτείνει. Η μέντοι Λιβυκή κάππαρις, γεννωμένη δε κατά τους Μαρμαρίδας λεγομένους, εμπνευματοί ισχυρώς, εμετική δε τυγχάνει εν Απουλία. Η μέντοι γε εκ της Ερυθράς Θαλάσσης και Αραβίας δριμυτάτη, φλυκταίνουσα το στόμα και διασήπουσα τα ούλα άχρι γυμνώσεως, όθεν προς βρώσιν εστιν άθετος”. (Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής 2, 173, 1-3). Σήμερα η κάππαρη χρησιμοποιείται κυρίως ως έδεσμα. Οι τρυφεροί βλαστοί, τα μικρά, σφαιρικού σχήματος μπουμπούκια και οι καρποί (αγγούρια μικρά) συντηρούνται σε άλμη και ξύδι και αποτελούν άριστο ορεκτικό. *Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης Έφορος Αρχαιοτήτων ε.τ.