Ο πρίγκιπας της παρατήρησης

Ο Ίππαρχος ο Ρόδιος από νεαρή ηλικία έστρεψε το βλέμμα του στους ουρανούς. Ποτέ, ως το τέλος της ζωής του, δεν σταμάτησε να ερευνά...

Όταν κάποιος κατασκευάζει υδρόγειο σφαίρα προτού ανακαλυφθεί η σφαιρικότητα της γης, όταν χαρτογραφεί με ακρίβεια διάφορα μέρη, όταν δημιουργεί κατάλογο αστέρων και υπολογίζει τη διάμετρο της Σελήνης, καθώς και τη μετάπτωση των Ισημεριών, τότε μιλάμε για έναν άρχοντα της επιστήμης. Αυτός ήταν ο Ίππαρχος ο Ρόδιος. Γεννήθηκε τον 2ο αιώνα π.Χ. στη Νίκαια της Βιθυνίας. Από νεαρή ηλικία έστρεψε το βλέμμα του στους ουρανούς. Ποτέ, ώς το τέλος της ζωής του, δεν σταμάτησε να ερευνά. Γι’ αυτό δικαίως τον ονόμασαν πρίγκιπα της παρατήρησης. Εγκαταστάθηκε στη Ρόδο και ίδρυσε δική του σχολή. Δίδασκε μαθηματικά, αστρονομία, γεωγραφία κλπ. Δυστυχώς, το σύνολο των γραπτών του δεν διασώθηκε, εκτός από μια διατριβή για τα γεωγραφικά. Δεν αποδεχόταν ποτέ τις θεωρίες των άλλων συναδέλφων του, αν δεν επαληθεύονταν με τις παρατηρήσεις και την έρευνα. Ο Πτολεμαίος πήρε αρκετά από τον Ίππαρχο για να συγγράψει τη δική του αστρονομία. Η εξέλιξη του αστρολάβου Η εποχή που έζησε ο Ίππαρχος και ο τόπος, βοήθησαν πολύ τις επιστήμες, μιας και η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είχε δώσει στη Ρόδο το ελεύθερο των επιστημών, καθώς υπήρχαν καλές σχέσεις. Επομένως, η εξέλιξη και η πρόοδος της τεχνολογίας ήταν, υπό τις τότε ευμενείς συνθήκες, ευνοϊκή για τα γράμματα, τη φιλοσοφία και την επιστήμη. Συνέπεια και πρακτικό αποτέλεσμα υπήρξε η τελειοποίηση του αστρολάβου, ενός μηχανισμού που υπολόγιζε την πορεία των άστρων, βοηθώντας έτσι τη ναυσιπλοΐα. Ο Χρήστος Λάζος, στο έργο του «Η περιπέτεια της τεχνολογίας στην αρχαία Ελλάδα» (Εκδ. ΑΙΟΛΟΣ) σημειώνει χαρακτηριστικά: «Με βάση τις έρευνες σχετικά με την καταγωγή και εξέλιξη του αστρολάβου, ενός αστρονομικού οργάνου που μετεβλήθη σε ναυτιλιακό, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η εφεύρεσή του ανήκει στον Εύδοξο, αλλά η πρώτη χρήση του έγινε πιθανότατα από τον Ίππαρχο, στον οποίο τελικά χρεώνεται. Η σεληνική διάμετρος Είναι εκπληκτικό και συνάμα μυστηριακό το γεγονός ότι ο Ίππαρχος, με τα μέσα της εποχής του, κατάφερε να υπολογίσει με ακρίβεια τη διάμετρο της Σελήνης, η οποία χρειάστηκε αιώνες μετά για πλήρη επαλήθευση. Ο αρχαίος Έλληνας αστρονόμος έγραψε τα έργα του βάσει επίμονων παρατηρήσεων και υπήρξε εραστής της αλήθειας και της σχολαστικότητας. Ευτυχώς, μέρος του έργου του διασώθηκε από αντιγραφές νεότερων σοφών. Ο Γεώργιος Ιεροδιάκονος στο βιβλίο του «Αστρονομία μια επιστήμη Ελληνική» (Εκδ. ΦΛΕΘΩΝ) σημειώνει σχετικά: «Ο Ίππαρχος προσδιόρισε τη διάμετρο της Σελήνης ώς το 1/3 της διαμέτρου της Γης, προσεγγίζοντας τις σημερινές μετρήσεις, που ορίζουν ότι η διάμετρος της Σελήνης είναι 3/11 της γήινης αντίστοιχα». Γεωμετρικά μοντέλα ΠΕΡΑ από τις γνώσεις και την έρευνα, ο Ίππαρχος είχε ασχοληθεί και με την αστρολογία, που δυστυχώς δεν διασώθηκε κανένα κείμενό του, αλλά, σύμφωνα με τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, η αστρολογία χρωστά πολλά στον Ίππαρχο, γιατί οι ανθρώπινες ψυχές είναι μέρος του ουρανού όπως τα άστρα. Η Jo Marchant, στο περίφημο έργο της «Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων» (Εκδ. ΤΡΑΥΛΟΣ) καταλήγει μετά τις έρευνές της ότι πιθανότατα ο παράξενος μηχανισμός των Αντικυθήρων να είναι κατασκεύασμα του Ίππαρχου και της σχολής του. Όσο βέβαια για τους αριθμούς και τα ουράνια γεωμετρικά μοντέλα, σχολιάζει: «Ο Ίππαρχος ήταν ένας από τους πρώτους, αν όχι ο πρώτος, που εισήγαγε αριθμούς στα ουράνια γεωμετρικά μοντέλα των Ελλήνων. Μεταξύ άλλων, συνέταξε τον πρώτο αστρικό κατάλογο, ανέπτυξε την τριγωνομετρία, ανακάλυψε τη μετάπτωση των αστερισμών στον ουρανό και ενδέχεται να είχε εφεύρει τον αστρολάβο». Ο Ίππαρχος θεωρείται από τους καλύτερους αστρονόμους όλων των εποχών. Το έργο του βοήθησε τα μέγιστα τους μετέπειτα επιστήμονες όλου του κόσμου, γι’ αυτό το όνομά του παραμένει αθάνατο στη μνήμη της επιστημονικής αλήθειας. **ʼρθρο του Σοφοκλή Κωνσταντίνου από την εφημερίδα της Κύπρου «Σημερινή».