Περιβάλλον και τουρισμός σε νέα μορφή

Toυ Δημήτρη Προκοπίου 1. ΒΙΩΣΙΜΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Πριν μερικά χρόνια οι μελετητές του τουριστικού φαινόμενου ήταν υποχρεωμένοι να αποδείξουν ότι υπάρχουν δεσμοί ανάμεσα στον τουρισμό και το περιβάλλον. Σήμερα ύστερα από τη Διακήρυξη της Μανίλας για τον Παγκόσμιο Τουρισμό (1980), τη Διάσκεψή του Ρίο για το Περιβάλλον (1992), την Agenda 21, που ενσωματώθηκε στη Συνθήκη του Μάαστριχτ και πρόσφατα τον Παγκόσμιο Κώδικα Δεοντολογίας για τον Τουρισμό (1999), όπου σε όλα αυτά τα κείμενα, τα οποία δεσμεύουν και την Ελλάδα, θεσπίζονται οι αρχές της ‘βιώσιμης ανάπτυξης’ και ταυτόχρονα η υποχρέωση της παγκόσμιας κοινότητας που εμπλέκεται με την τουριστική ανάπτυξη να προστατεύει το περιβάλλον, οι ασχολούμενοι με τον τουρισμό πολιτικοί και επιχειρηματίες του κλάδου αναγνωρίζουν ότι μια υγιής τουριστική βιομηχανία εξαρτάται από ένα υγιές περιβάλλον και συζητούν για τουριστική ανάπτυξη, που προωθεί μορφές «περιβαλλοντικά συνετού τουρισμού». Έτσι κυβερνήσεις και επιχειρηματίες, προωθούν την ανάπτυξη νέων μορφών τουρισμού ή εναλλακτικών, συμβατών με το περιβάλλον, όπως είναι ο συνεδριακός, ο πολιτιστικός ο αθλητικός, ο οικολογικός, ο θρησκευτικός και άλλες μορφές σε μια προσπάθεια να αμβλύνουν τις επιπτώσεις του μαζικού τουρισμού, να διευρύνουν την τουριστική περίοδο και να δημιουργήσουν νέα τουριστικά προϊόντα, που ανταποκρίνονται στην τουριστική ζήτηση και επηρεάζονται λιγότερο από τις διεθνείς συγκυρίες Τουρισμός και περιβάλλον τελευταία χρόνια γίνεται πλέον μεγάλη συζήτηση για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις του τουρισμού αλλά και για τη σχέση τους με τη βιώσιμη ανάπτυξη. Στο συνέδριο για το περιβάλλον και την ανάπτυξη το 1987, αναφέρεται ο παρακάτω ορισμός της βιώσιμης ανάπτυξης ως την ανάπτυξη που θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες του τώρα, χωρίς να αποκόπτει τους μελλοντικούς κατοίκους από τις ανάγκες του αλλά και τη χρήση των φυσικών πόρων. Ο πράσινος τουρισμός ή οικοτουρισμός ή βιώσιμος τουρισμός αναφέρεται ως η μορφή τουρισμού που δεν αλλάζει οξυμένα το περιβάλλον και την κοινωνία που παρέχουν τις απαραίτητες βάσεις στον τουρισμό1 Οι εμπλεκόμενοι στον τουρισμό πολιτικοί και επιχειρηματίες αναγνωρίζουν ότι μια υγιής τουριστική βιομηχανία εξαρτάται από την περιβαλλοντική κατάσταση ενός προορισμού και συζητούν για την τουριστική ανάπτυξη αλλά και για περιβαλλοντικά φιλικούς προορισμούς. Παράλληλα στο ίδιο στίγμα οι επιχειρηματίες δρουν σε περιβαλλοντικά φιλικές δραστηριότητες του τουρισμού, τον εναλλακτικό τουρισμό. 2. ΝΕΑ ΜΑΤΙΑ ΣΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ Αριστερή ματιά στον τουρισμό σημαίνει σύνδεση τουρισμού με περιβάλλον, παροχή υπηρεσιών από υγιή επιχειρηματικότητα και υγιές εργασιακό περιβάλλον. Οι υπηρεσίες να είναι ποιοτικές σε όλα τα επίπεδα και οι τουρίστες όταν φεύγουν να είναι πρεσβευτές των ελληνικών προορισμών. •Σύνδεση τουρισμού με τοπική παραγωγή •Σύνδεση τουρισμού με τον πολιτισμό και τις τέχνες •Σύνδεση με εναλλακτικές μορφές τουρισμού •Προστασία περιβάλλοντος και ανάδειξη του φυσικού και δομημένου •Επιδοτήσεις ελληνικών αεροπορικών εταιρειών και όχι ξένων •Εκπαίδευση εμπλεκομένων στον τουρισμό για τουριστική συνείδηση, προστασία του περιβάλλοντος και ξενοδοχειακές τέχνες και ποιότητα •Εφαρμογή κοινωνικών δομών οικονομίας στην επιχειρηματικότητα του τουρισμού •Ένωση τουριστικών επιχειρήσεων με κοινούς στόχους τουριστική προβολή και οργάνωση •Διατήρηση τελών αεροδρομίων σε χαμηλά επίπεδα, όχι πώληση αεροδρομίων •Σύνδεση κρατικών δομών τουρισμού με δράσεις για το τουριστικό προϊόν Το περιβάλλον, φυσικό, πολιτιστικό δομημένο, αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο του τουρισμού, αφού συνδέεται άμεσα με τη διαμόρφωση των ποιοτικών προδιαγραφών και επομένως με την ανταγωνιστικότητα του. Με την έννοια αυτή η σχέση τουρισμού και περιβάλλοντός πρέπει να βρίσκεται σε ισορροπία ώστε και η τουριστική ανάπτυξη να προωθείται και το περιβάλλον να διατηρείται και να προστατεύεται, όχι μόνο για τις ανάγκες του παρόντος αλλά και του μέλλοντός 2 Συνάφεια τουρισμού και περιβάλλοντος 3. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΪΟΝ Οι επιπτώσεις της ανεξέλεγκτης τουριστικής ανάπτυξης μπορούν να πλήξουν το φυσικό περιβάλλον, το δομημένο περιβάλλον, το κοινωνικό και το οικονομικό περιβάλλον. Αν δεν τεθούν δηλαδή σωστοί και εφαρμόσιμοι κανόνες στην ανάπτυξη τότε είναι δυνατόν να έχουμε σοβαρές επιπτώσεις οι οποίες, όπως αποδεικνύουν μελέτες , πλήττουν σοβαρά την τουριστική φήμη ενός προορισμού. Όσο καλές να είναι οι υπηρεσίες σε ένα ξενοδοχείο αν ο ευρύτερος χώρος, και κατ’ επέκταση το νησί δεν είναι σε καλή κατάσταση, τότε ο τουρίστας δεν μένει ικανοποιημένος. Όπως όλοι γνωρίζουμε οι κακές φήμες κυκλοφορούν πιο εύκολα. Ένας κακός επαγγελματίας μπορεί να θίξει ολόκληρη μια περιοχή, ένα κακό ξενοδοχείο επίσης. Πάει ο καιρός που επαρκούσε η κατασκευή ενός ξενοδοχείου και η διοίκηση ασκούταν από τον ιδιοκτήτη ανάλογα με τις γνώσεις του. Στο διεθνές τουριστικό περιβάλλον με εντονότατο ανταγωνισμό και τεράστιους tour operators ένα ξενοδοχείο δυσκολεύεται να επιβιώσει στο μικροπεριβάλλον του, ενώ επίσης ένας τουριστικός προορισμός ως σύνολο έχει και αυτός δεκάδες ανταγωνιστές και αν δεν είναι οργανωμένος απειλείται με μείωση της τουριστικής ζήτησης. Η τουριστική πολιτική είναι απαραίτητη. Ο τουρισμός φέρνει μεγάλο εισόδημα και καταναλώνει σημαντικό μέρος προϊόντων. Οι τουρίστες καταναλώνουν μεγάλο μέρος προϊόντων και υπηρεσιών που προέρχονται από τη μετεξέλιξη πρώτων υλών και πόρων: φυσικοί τόποι, κλίμα, ιστορία, γεωγραφία –φύση, κουλτούρα3. •Χαμηλό κόστος κατανάλωσης των θέλγητρων •Ο τουρισμός σχετίζεται με την απασχόληση και δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας •Ο τουρισμός είναι καταλυτικός παράγων για την ανάπτυξη πολλών χωρών •Ο τουρισμός έχει μεγάλη σημασία για τη ζήτηση προϊόντων από άλλους τομείς της οικονομίας συνάδεται δηλαδή με όλους τους τομείς της οικονομίας •Ο τουρισμός συνδέεται με τον πολιτισμό •Η αύξηση του τουρισμού συνδέεται με τον κοινωνικό ιστό, το περιβάλλον, τον πολιτισμό 4. ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Η επίδραση του τουρισμού στο μετασχηματισμό του περιβάλλοντος, είναι αναπόφευκτη. Εκείνο που έχει σημασία είναι, η επίδραση αυτή να έχει τις λιγότερες αρνητικές συνέπειες, όχι μόνο στο παρόν αλλά και στο μέλλον. Με δεδομένες τις θετικές και αρνητικές συνέπειες, κάθε τουριστικός προορισμός βιώνει ένα κύκλο ζωής ο οποίος ξεκινάει από το στάδιο της εξερεύνησής του και αφού περάσει από τα στάδια της εμπλοκής, ανάπτυξης, εδραίωσης και μαρασμού, φθάνει στη φάση της κρίσης όπου θα γίνει ανανέωση ή κατάρρευση. Οι παράγοντες οι οποίοι διαμορφώνουν τα παραπάνω στάδια ανάπτυξης, είναι οι ντόπιοι κάτοικοι και επιχειρηματίες, οι Έλληνες και ξένοι επενδυτές, οι οργανωτές ταξιδιών, οι ίδιοι οι τουρίστες, καθώς επίσης και η πολιτεία με τα αναπτυξιακά και επενδυτικά προγράμματα. Δεν είναι βέβαιο ότι κάθε προορισμός βιώνει όλα τα παραπάνω στάδια. Μπορεί ένας να «πάει» από την εξερεύνηση κατευθείαν στην ανάπτυξη, ένας άλλος από την ανάπτυξη στον μαρασμό ενώ κάποιος να μη φθάσει ποτέ στο μαρασμό. Για να αποφύγει ένας τουριστικός προορισμός να φθάσει στο στάδιο του μαρασμού, πρέπει να επιδιώξει μια βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη, λαμβάνοντας υπ’ όψη τη φέρουσα ικανότητά του, η οποία υποδηλώνει την αντοχή του σε υποδομές και περιβάλλον. Γίνεται λοιπόν ξεκάθαρο ότι χωρίς σαφείς αναπτυξιακούς στόχους, που θα ενσωματώνουν στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη την περιβαλλοντική διάσταση, θα δημιουργούνται προβλήματα, τα οποία, όχι μόνο θα αναπαράγονται, αλλά θα οδηγούν συνεχώς σε νέα αδιέξοδα 4 5. ΦΕΡΟΥΣΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ Η τουριστική ανάπτυξη χωρίς ολοκληρωμένο σχέδιο είχε πολλές επιπτώσεις στο περιβάλλον, στην κοινωνία και στην οικονομία. Χρόνο με το χρόνο η τουριστική ζήτηση αυξάνεται ενώ η τουριστική προσφορά παρά το ότι παλαιοτέρα σε πολλούς προορισμούς προηγήθηκε , τώρα ακολουθεί. Στον χώρο της αναψυχής, η έννοια της φέρουσας ικανότητας έχει μελετηθεί πάρα πολύ. Οι πρώτες αναφορές στην έννοια είχαν γίνει από τον Lowell Sumner το 1936 ο οποίος ανέφερε πως «τα πάρκα δεν μπορούν να υποδεχτούν απεριόριστο αριθμό επισκεπτών» και ότι η χρήση των φυσικών οικοσυστημάτων πρέπει να διατηρείται στα όρια της φέρουσας ικανότητας. Στις αρχές τις δεκαετίας του 1960 η προσοχή των ερευνητών επικεντρώθηκε στους κοινωνικούς παράγοντες της φέρουσας ικανότητας. Ήταν γενικά αποδεκτό πως τα αυξανόμενα επίπεδα χρήσης άλλαζαν την φύση της εμπειρίας αναψυχής που προσέφερε μια συγκεκριμένη περιοχή σε τέτοιο βαθμό που διέφερε εντελώς από αυτήν που αρχικά προσέλκυσε τους επισκέπτες. Στις δεκαετίες του 1970 και του 1980 οι έρευνες για φέρουσα ικανότητα αναφέρονταν στην σχέση ανάμεσα στα επίπεδα χρήσης και την ικανοποίηση των επισκεπτών, αλλά άρχισαν επίσης να ερευνούν τους οικολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες της φέρουσας ικανότητας. Μετά το 1992 ακαδημαϊκά ιδρύματα, διεθνείς οργανισμοί, κυβερνήσεις, και ιδιωτικοί φορείς ανέπτυξαν μελέτες για να ορίζουν συστήματα περιβαλλοντικών και άλλων δεικτών με σκοπό να εκτιμηθεί ο βιώσιμος τουρισμός σε διαφορετικούς προορισμούς. Οι δείκτες βιώσιμης ανάπτυξης ορίζονται ως μια ομάδα μετρήσεων που παρέχουν σημαντικές πληροφορίες εργαλεία για την διαπίστωση των επιπτώσεων του τουρισμού σε φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον. Δείκτες όρισε ο παγκόσμιος οργανισμός τουρισμού το 1996. Ο τουρισμός επιδρά στο περιβάλλον, ενώ ο βιώσιμος τουρισμός ως στόχος πολιτικής μπορεί να επιδράσει σε όλες τις μορφές τουρισμού για να τον μετατρέψει περισσότερο αποδοτικό περιβαλλοντικά, οικονομικά και κοινωνικά. Πολλές μελέτες χρησιμοποιούν δείκτες που εκτιμούν την βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη, αλλά η ποσοτικοποίηση δεν είναι πλήρης. Οι δείκτες βιώσιμου τουρισμού έχουν δυο αντικείμενα: 1.Σύστημα παραμέτρων για βελτίωση των τουριστικών προορισμών 2.Εργαλειο για χάραξης πολιτικής τουρισμού Η φέρουσα ικανότητα υποδοχής μια περιοχής είναι ο μέγιστος αριθμός επισκεπτών που μπορεί να δεχτεί η περιοχή χωρίς να υπάρξει μη αποδεκτή επιβάρυνση. Η φέρουσα ικανότητα μιας τουριστικής περιοχής μπορεί να μετρηθεί σε όρους διάφορων παραγόντων: Ι) Φυσικοί παράγοντες: υπερβολική τροφοδότηση των εγκαταστάσεων II) Οικολογικούς / Περιβαλλοντικούς παράγοντες: υποβάθμιση φυσικών πηγών (περιβαλλοντικό κόστος) π.χ. αλλαγή συμπεριφοράς των ζώων, μείωση αριθμού ειδών ζώων, διάβρωση, ή αλλαγές στην ποιότητα του νερού. III) Αισθητικοί / Αντιληπτικοί / Ψυχολογικοί παράγοντες : υποβάθμιση της εμπειρίας αναψυχής των επισκεπτών λόγω συνωστισμού ή υποβάθμισης του περιβάλλοντος IV) Κοινωνικοί παράγοντες: εχθρική αντιμετώπιση από την τοπική κοινότητα Σύμφωνα με τους Wearing και Neil(1999) η φέρουσα ικανότητα αποτελείται από τρία βασικά στοιχεία : - βιοφυσική (οικολογική) – σχετικά με το φυσικό περιβάλλον - κοινωνικό – πολιτιστική – σχετικά με τις επιπτώσεις πάνω στον πληθυσμό της περιοχής υποδοχής - φέρουσα ικανότητα υποδομών – σχετικά με την εμπειρία των τουριστών Η Φέρουσα Ικανότητα στον Τουρισμό αποτελεί χρήσιμο εργαλείο για τη χάραξη αναπτυξιακής πολιτικής, για την προστασία του περιβάλλοντος και για τη βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη και είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την αξιολόγηση των προορισμών και τη διατήρηση της τουριστικής ζήτησης για τον προορισμό. 1 Farr H- Rogers A. , Tourism and the environment on the Isles of Scilly: Conflict and complementarily, Landscape and Urban Planning 29 (1994) 1-17 2 Διάσκεψη του Ρίο Ντε Τζανέιρο- Agenda 21 3 Lickorich L in association with Bodlender J and Jenkins C, Developing Tourism Destinations, Longman 1991 4 Χατζηβγέρης 2003