Aρχιτεκτονική και δημόσιος διάλογος

Rodiaki NewsRoom

Η Ρόδος μπορεί να είναι περήφανη για το κτιριακό της απόθεμα που ανάγεται στο παρελθόν

Γράφει o
Πάνος Βενέρης

Πάει μήνας τώρα που διεξάγεται ένας ιδιότυπος «δημόσιος διάλογος» για το ημιτελές έργο που βρίσκεται στο στάδιο ολοκλήρωσης του φέροντα οργανισμού από σκυρόδεμα και χωροθετείται στην καρδιά της παλιάς πόλης της Ρόδου, δίπλα στο αποτύπωμα που αφήνει τμήμα από τα ελληνιστικά και βυζαντινά τείχη της πάλαι ποτέ κραταιάς πόλης.

Μακέτες του έργου πηγαινοέρχονται στον αδηφάγο χωροχρόνο του internet που το δείχνουν κάπως σαν τη «φωλιά του πουλιού» (το ολυμπιακό στάδιο του Πεκίνου), μπετά υψωμένα δίπλα σε ό,τι απέμεινε από το τείχος που δέσποζε στο χώρο αυτό κάπου δυόμιση χιλιετίες πριν, υπογραφές που μαζεύονται για να «σώσουν οτιδήποτε κι’ αν σώζεται», δημοσιευμένες κατά μόνας σκέψεις στον τοπικό Tύπο και ορισμένες φορές μάλιστα με δεικτικό τρόπο, κουβέντες στα καφενεία σφήνα στην κόντρα για το ΦΠΑ, τους δανειστές, τη συμπολίτευση, την αντιπολίτευση, τις κόκκινες γραμμές, τα πράσινα άλογα και πάει λέγοντας. Μα είναι νόμιμο λένε κάποιοι, πέρασε από το ΚΑΣ.

Και λοιπόν; λένε άλλοι. Και οι «αλευρόμυλοι» πέρασαν από το ΚΑΣ που είπε να πέσουν και δεν έπεσαν. Άλλο το νόμιμο και άλλο το ηθικό, πιπιλίζουν τρίτοι το συνεχώς μηρυκαζόμενο ανόητο κλισέ (λες και το νόμιμο τείνει στο ανήθικο και το ηθικό ουδόλως συναρτάται με το νόμιμο) που κάποτε φορέθηκε πολύ και συνεχίζει να φοριέται και τόσα άλλα.

Από την άλλη, τεράστια η αμηχανία για τον τρόπο διαχείρισης του θέματος από τους θεσμούς (μην πάει ο νους σας αμέσως στο κακό, σε Βρυξέλλες μεριά δηλαδή και περιορίστε τη φαντασία σας στους τοπικούς μας εκπροσώπους και επιστημονικούς φορείς). Ούτε φωνή, ούτε ακρόαση. Σιωπή και από τους δημιουργούς που επέλεξαν απ’ ό,τι φαίνεται αυτή τη «γραμμή άμυνας».

Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι να δημιουργείται σύγχυση, να μη γνωρίζει κανείς τα στοιχεία του έργου και το πώς θα είναι το κτίριο στην τελική του μορφή, να πλανάται η αίσθηση ότι κάτι άλλο πιθανόν να κρύβεται και ότι όποιος έχει τα γένια έχει και τα χτένια. Και αυτό είναι ότι χειρότερο…

Η Ρόδος μπορεί να είναι περήφανη για το κτιριακό της απόθεμα που ανάγεται στο παρελθόν. Όχι τόσο για το νεότερο. Ο δε δημόσιος διάλογος για την αρχιτεκτονική επί πραγματικής και όχι θεωρητικής βάσης, από μηδενικός έως ανύπαρκτος.

Είναι η πρώτη φορά που κάποιο σύγχρονο κτίριο γεννά αντανακλαστικά, προβληματίζει, συμβάλει στην εξωτερίκευση μύχιων σκέψεων για τη διαχείριση του χώρου, για τον αμφίδρομο διάλογο του παλαιού με το νέο και δημιουργεί συνθήκες για παραγωγή σκέψεων και απόψεων που επεκτείνονται πέραν του κλειστού κλαμπ των «ειδικών και επαϊόντων», δηλαδή στην κοινωνία. Ας μην αφήσουμε την ευκαιρία αυτή να πάει χαμένη.

Ας ανοίξουμε το θέμα, ας βγουν μπροστά οι κατά τεκμήριο σχετιζόμενοι φορείς και ας οργανώσουν τον απαραίτητο διάλογο με κανόνες που θα οδηγήσουν στην εξαγωγή συμπερασμάτων τα οποία με τη σειρά τους θα καθορίσουν και τη μελλοντική μας στάση σαν οργανωμένη κοινωνία, ανοίγοντας δρόμους και οπτικές φυγές για το μέλλον αυτής της πόλης, για την αισθητική.

Αυτό εξ άλλου θα είναι και το κέρδος. Το επίμαχο κτίριο ούτως ή άλλως εκεί είναι και εκεί θα παραμείνει (ελπίζω όχι στοιχειωμένο). Η ιστορία θα το κρίνει και η πατίνα του χρόνου θα το γλυκάνει για να έχει κι’ αυτό να θυμάται με τις στρογγυλές γωνίες της σοφίας που ο χρόνος θα φέρει, τα ταραγμένα νιάτα του, μέχρι να γείρει να ξεκουραστεί. Εκτός και αν του επιφυλαχθεί κάποια άλλη τύχη..

Έχοντας την τιμή να θητεύσω κατά καιρούς σε όλα τα θεσμοθετημένα όργανα (είτε πρωτοβάθμια είτε δευτεροβάθμια) σε επίπεδο νομού Δωδ/σου που εξετάζουν θέματα αρχιτεκτονικής και πολεοδομικού σχεδιασμού, αλλά και σε ορισμένα αντίστοιχα εκτός νομού, ανώτατα αυτή τη φορά, σε επίπεδο Αιγαίου ή Εθνικό, μπορώ να πω ότι οι σκέψεις, οι απόψεις και οι πρακτικές, διαμορφώνονται και διαφοροποιούνται στο πέρασμα του χρόνου.

Τα κεντρικά όργανα που είναι επιφορτισμένα με την κρίση διαφόρων μείζονος σημασίας θεμάτων, παίρνουν πολύ πιο εύκολα ανατρεπτικές αποφάσεις απ’ ότι τα τοπικά. Από την άλλη, η αρχιτεκτονική σε όλες τις εκφάνσεις, εξελίχθηκε μέσα από τους δημιουργούς, τους θεωρητικούς και τους στοχαστές αλλά και μέσα από τη διαλεκτική της σχέση με την κοινωνία.

Γι’ αυτό, ο δημόσιος διάλογος είναι απαραίτητος, αρκεί να είναι θεσμικά οργανωμένος. Σε αυτό στοχεύει και η παρούσα παρέμβαση. Μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια, θα ήταν ενδιαφέρον να ακούγαμε δια ζώσης τη σκέψη των δημιουργών αλλά και των ανθρώπων του ΚΑΣ που επικρότησαν ομόφωνα αυτή την επιλογή. Αποτελεί άραγε την εξωτερίκευση μιας αλλαγής αντίληψης;

Ο δημόσιος διάλογος για την αρχιτεκτονική, αποτελούσε στο διάβα του χρόνου την πεμπτουσία της και ορισμένες φορές οι «κόντρες» ήταν τόσο έντονες που πέρναγαν στη σφαίρα του «θρύλου» και ήταν αυτές που «τσιγκλούσαν» και έτρεφαν τους νευρώνες της δημιουργίας. Για το λόγο αυτό, θα σας διηγηθώ μια ιστορία:

Η piazza Navona στο κέντρο της Ρώμης, ήταν ένα αρχαίο Ρωμαϊκό στάδιο που από το 16ο αιώνα και μετά μετατράπηκε σε πλατεία, ύμνο του Μπαρόκ και που σήμερα είναι ίσως η πλέον ζωντανή και όμορφη πλατεία της “αιώνιας” πόλης.

Κάπου στα μέσα του 17ου αιώνα, διαμόρφωναν τη Ρώμη δυο μεγάλοι δημιουργοί (ξέρετε απ’ αυτούς τους φοβερούς πανεπιστήμονες – καλλιτέχνες – αρχιτέκτονες – γλύπτες – φιλοσόφους): Ο Μπερνίνι και ο Μπορομίνι. Οι δημιουργοί αυτοί είχαν παράλληλα - όπως είναι φυσικό- και μεγάλη αντιπαλότητα μεταξύ τους την οποία δεν έκρυβαν, την εξέφραζαν δημόσια και ορισμένες φορές με σκληρό τρόπο.

Στα πλαίσια λοιπόν της διαμόρφωσης της συγκεκριμένης πλατείας, ανατέθηκε από τον Πάπα Ιννοκέντιο, στον Μπορομίνι η κατασκευή μιας εκκλησίας (της εκπληκτικής Sant Agnese) και απέναντί της ακριβώς, στο Μπερνίνι, η κατασκευή μιας κρήνης που να συμβολίζει τους τέσσερις ποταμούς, το Δούναβη, το Νείλο, το Ρίο ντε λα Πλάτα και το Γάγγη που με τη σειρά τους αντιπροσώπευαν την κάθε μια από τις αντίστοιχες τέσσερις τότε γνωστές ηπείρους.

Στην επίσης εκπληκτική αυτή σύνθεση του Μπερνίνι, οι ποταμοί πήραν τη μορφή γιγάντων. Και μόνο εκ του γεγονότος ότι τα εξαιρετικά αυτά έργα του Μπερνίνι και του Μπορομίνι ήταν δίπλα - δίπλα, δημιουργήθηκε ένας θρύλος ο οποίος είναι δημοφιλής μέχρι σήμερα και που συνδέεται ακριβώς με την αντιπαλότητα μεταξύ των δυο αυτών μεγάλων δασκάλων του Μπαρόκ. Θρυλείται λοιπόν ότι ο γίγαντας που αντιπροσωπεύει το Ρίο ντε λα Πλάτα στη σύνθεση της κρήνης του Μπερνίνι, έχει το χέρι του σηκωμένο για να προστατευθεί από πιθανή κατάρρευση του κωδωνοστασίου ή του τρούλου της απέναντι εκκλησίας Sant’ Agnese του Μπορομίνι.

Επίσης το άγαλμα του Νείλου, καλύπτει το πρόσωπό του για να μην είναι αναγκασμένο να βλέπει την εκκλησία (βλ. φωτογραφίες)! Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για ιστορικό αναχρονισμό αφού η κρήνη του Μπερνίνι φτιάχτηκε μερικά χρόνια πριν την εκκλησία Sant’ Agnese του Μπορομίνι!...

«…Κι’ αν σου μιλώ με παραμύθια και παραβολές, είναι γιατί τ’ ακούς γλυκότερα…», Γιώργος Σεφέρης «Τελευταίος Σταθμός».