Κ. Σκανδαλίδης: Δωδεκάνησα: 200 χρόνια από την παλιγγενεσία των Ελλήνων (Α' μέρος)

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Κώστας Σκανδαλίδης

…Γιαλό γιαλόν Ανατολή στην άκρη του Αιγαίου
αράδα δώδεκα νησιά λαμπρά μαργαριτάρια
ηλιοφεγγίζουν στο λαιμό της μάνας τους στολίδι
κι απλώνουν μέσ’ στη θάλασσα δαντέλες
τ’ ακρογιάλια.
ΗΤΑΝ ΕΛΛΑΔΑ ΜΙΑ ΦΟΡΑ ΚΑΙ ΘΑΝΑΙ
ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΑΔΑ!

[Φώτης Βαρέλης,
Ευχαριστώ τους ανθρώπους,
Ρόδος, 2010, σσ. 18-19].

Εισαγωγικά
Μια μικρή ιστορική αναδρομή
Ιδού λοιπόν τα Δωδεκάνησα και οι Δωδεκανήσιοι, όπως πάντα, εν τω μέσω της υγρής επιφάνειας, με τ’ αναρίθμητα νησιά στο Αρχιπέλαγος του Αιγαίου. Εδώ όπου πριν από εκατομμύρια χρόνους, οι ανακατατάξεις των υδάτων, οι τεκτονικοί παλμοί και οι λάβες των ηφαιστείων γέννησαν το Αρχιπέλαγος του Αιγαίου και μαζί τούς ξερακιανούς ψαράδες και ζευγάδες και βοσκούς και μαραγκούς και καραβοκύρηδες και εμπόρους και ναυτικούς και μεταπράτες και αρχιτέκτονες και φιλοσόφους και ιατρούς και ποιητές.

Εδώ όπου χάνεται η γραμμή του ορίζοντα στο μπλε της θάλασσας και τ’ ουρανού. Εδώ στο πλεόνασμα της πέτρας και του θαλασσινού νερού, όπου αρχίζουν τα όνειρα των ταπεινών. Εδώ που η θάλασσα αγκαλιάζει τα πεύκα και η ομορφιά και η σαγήνη του κόσμου δεν έχουν λογική.

Εδώ όπου η Ανατολή συναντιέται με τον ήλιο και το φεγγάρι ταυτόχρονα και όλα γύρω τα ζωγραφίζει ο ίδιος ο Θεός. Εδώ όπου η Δύση συναπαντιέται με την Ανατολή κι ο Βοράς με τον Νότο, εδώ στη μέση της γης, στη Μεσόγειο, στο σταυροδρόμι των πολιτισμών.

Εδώ που τα επουράνια συναντιούνται με τους βυθούς των θαλασσών και οι ανθρώπινες ψυχές γαληνεύουν, χαράσσοντας την ιστορία τους στο χώμα με ψηφίδες πολύχρωμες και ζωγραφιές αγίων στους βράχους. Εδώ όπου οι μέλισσες, το θυμάρι, η ρίγανη και τα γιασεμιά αναδίδουν αρώματα και δοξολογούν τον Δημιουργό με τις συνοδείες των γλάρων των πελαγινών και της πέρδικας της στεριανής.

Εδώ όπου ο έρωτας παντρεύεται με τη λύρα, το λαγούτο και το τραγούδι, με τη ζωή και το θάνατο. Εδώ που ο Φλοίσβος ερωτεύεται τις αμμουδιές των νησιών, και τα παράθυρα αντικρίζουν το πέλαγος για να μπάζουν στα σπίτια τα μελτέμια του Αρχιπέλαγου.

Εδώ που τους γρήγορους χειμώνες κατοικεί η γλυκιά μελαγχολία των ανθρώπων και τ’ ατέλειωτα καλοκαίρια δεν χορταίνεις τα ξεφωνητά των παιδιών και τις χαρές τους από πρωίας μέχρι νυκτός. Εδώ που τα χειρόγραφα και τα μνημεία της προγονικής ιστορίας δένονται με το σήμερα και το αύριο των παιδιών.

Εδώ που ο πολιτισμός συνυπάρχει με την απομόνωση και την αβεβαιότητα της επιβίωσης. Εδώ όπου απ’ τα γυμνά στήθη των μανάδων πήρε την πρώτη ανάσα ο πολιτισμός του Αιγαίου, η ιστορία μας, η δική μας ένδοξη και μικρή πατρίδα της θαλασσινής μοναξιάς και των ωραίων ανδρών και των όμορφων γυναικών.

Εδώ πού πάλεψαν η γη με τα κύματα χρόνια αναρίθμητα, και κορυφές βουνών έγιναν πυθμένες θαλασσών κι άλλες ανέβηκαν από τους βυθούς για να γίνουν στεριές και κόσμοι μικροί με ζωοδότες ανέμους.

Εδώ που Έλληνες πρωτοκατοίκησαν τα νησιά μας, αλλότριοι πολλοί τα επιβουλεύτηκαν και τα κούρσεψαν και τα σκλάβωσαν. Κι όπως χαρακτηριστικά έχει γράψει ο Καρπάθιος καθηγητής Εμμανουήλ Πρωτοψάλτης… ἡ ἱστορία τῆς Δωδεκανήσου…εἶναι γεμάτη ἀπό ἐναγωνίους ἀγῶνας, γεμάτη ἀπό αἷμα καί ἱδρῶτα καί δάκρυα, ἐφ’ ὅσον εἰς τόν ἄθλιον κόσμον μας, αὐτό ὠρίσθη νά εἶναι τό τίμημα τῆς ἐλευθερίας…

Κι είναι αλήθεια, πως κάθε φορά που το κουβεντιάζουμε, εμάς τους Δωδεκανήσιους, μας παρασέρνει αυτό το ιστορικό έρεβος όλων των τελευταίων αιώνων που σκέπασε τα νησιά μας. Από τα τέλη του 13ου αι. και εντεύθεν. Απ’ όταν πάτησαν, δηλαδή, στα νησιά μας οι κατακτητές από τη Δύση και ιδίως οι Ιωαννίτες Ιππότες του Τάγματος της Ιερουσαλήμ.

Αυτή η απέραντη νύχτα απέναντι στους ελληνιστικούς χρόνους με τη χρυσή εποχή του Κολοσσού και της ναυτικής δύναμης και της ακμής της Ροδιακής Πολιτείας, αυτό το σκοτάδι της ιστορίας στο φως το άπλετο και το ατέλειωτο του Αρχιπέλαγου του Αιγαίου, πάντα μας προβλημάτιζε.

Φουσκώνουν τα στήθια μας, σαν βάζει ο νους τη λαχτάρα των προγόνων μας κάθε φορά που καθόταν στο σβέρκο τους ο αλλόθρησκος της Ανατολής, να πατήσει στα νησιά μας το πόδι του ο πολιτισμένος ομόθρησκος της Δύσης για να τους ελευθερώσει.

Η μόνη συνέχεια, ήταν οι χιλιάδες των νεκρών και το αίμα των αθώων ψυχών. Η λευτεριά δεν πρόβαλλε το κεφάλι της, παρά μόνο το έγκλημα.
Το έρεβος της οθωμανικής δεσποτείας απλώθηκε από τη μια άκρη στην άλλη άκρη της Ρόδου, και σ’ όλα τ’ άλλα τα νησιά.

Η ημισέληνος και οι τούρκικοι θόλοι και οι λαβυρινθώδεις δρόμοι και τα ξύλινα τούρκικα σπίτια και τα νεκροταφεία των Μωαμεθανών, των Εβραίων και των Ελλήνων, το εγκαταλειμμένο μικρό λιμάνι στο Μαντράκι, η απαγόρευση της παραμονής των Ελλήνων στο Κάστρο μετά το ηλιοβασίλεμα, ο μουεζίνης, οι απροστάτευτοι και καταπιεσμένοι Έλληνες, οι τούρκικες γαλιότες², οι φοβισμένοι πρόκριτοι, οι αυθαιρεσίες, η κακομεταχείριση, η χέρσα γη (αποτέλεσμα της φορολογίας, της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης των ντόπιων), η φτώχεια σε συνδυασμό με την ακρίβεια που δημιουργούσε η πολιτική των μονοπωλίων (καπνού, πυρίτιδας κ.λπ.), το χαράτσι (κεφαλικός φόρος) των 90.000 πιάστρων³ τον χρόνο στο Σουλτάνο, η πληρωμή της πόλης της Ρόδου "εις το βακούφιον 315.188 άσπρων, λόγω μαχαλάδων, ατόμων, εδάφους, νερομύλων, ινσπεντζέ (φόρος δημητριακών), σίτου και άλλων"⁴, οι ποικιλώνυμες άλλες εισφορές, όπως η δεκατιά, η δογάνα, ο φόρος των σπιτιών, ο φόρος του κεριού, ο φόρος των κτηνών, τα διαπύλια τέλη, ο φόρος των λουτρών, το αλατιάτικο⁵, ο φόρος των αμπελιών, ο κεφαλικός φόρος κ.λπ., οι καταθλιπτικές αγγαρείες, οι κραυγές απελπισίας της εργατιάς των ραγιάδων στον ταρσανά⁶ με τα μεροκάματα της τυραννίας, οι ανθρώπινοι αναστεναγμοί στα δάση του νησιού, σχεδόν όλο το χρόνο στις κοπές των δεντροκορμών για τις καραβέλες που οι Τούρκοι ναυπηγούν, όλα αυτά κι άλλα πολλά, συνθέτουν μέρος και μόνον της εικόνας ενός τόπου κι «ενός λαού που σκέπαζε άλλοτε τη Μεσόγειο με τους στόλους του και τώρα έχασε την ελευθερία του και μαζί με την ελευθερία του έχασε και το πνεύμα και την ιδιοφυΐα του. Ήρθε ο Τούρκος και ξεχείλισαν τα δεινά του"⁷.

Αλλά και στα 1912 το σκηνικό δεν είχε και μεγάλη διαφορά, όταν οι Ιταλοί, οι ομόθρησκοι Χριστιανοί της Δύσης, έφτασαν ως "ελευθερωτές" για να διώξουν τον άπιστο της Ανατολής, τον αλλόθρησκο, τον Μωαμεθανό. Η ελπίδα της αποτίναξης του ζυγού, υπήρξε μάταιη. Πολύ σύντομα, όχι μόνο κατάργησαν ακόμη και τα όποια «προνόμια» είχαν δώσει οι Τούρκοι στα νησιά, αλλά έκλεισαν και αυτά τα ελληνικά σχολεία.

Η Ιταλοκρατία μετέβαλλε συνεχώς τον χαρακτήρα της από προσωρινό σε «υπό τύπον ενεχύρου» και τέλος σε οριστικό. Οι υποσχέσεις περί αυτονομίας και ανεξαρτησίας ήταν απλώς απάτη. Έτσι ακριβώς όμως, δημιουργήθηκε από την πρώτη κιόλας στιγμή η αντίσταση των Δωδεκανησίων, όπως και στις προηγούμενες σκλαβιές.

Η εξαθλίωση και η πείνα, οι φυλακές και οι εξορίες, η αχρεία καταπίεση της Ορθόδοξης Ελληνικής Εκκλησίας, δεν κατέβαλαν τους Δωδεκανήσιους. Είχαν και πάλι για όπλα τους τη γλώσσα, τη θρησκεία και τη δίψα για την ελευθερία.

Και παρά τη γερμανική βαρβαρότητα που βίωσαν τα νησιά στη συνέχεια, καθώς και την κατακτητική βουλιμία των Εγγλέζων που ακολούθησαν, ως την απελευθέρωση του 1947, οι Δωδεκανήσιοι, γεννημένοι σκλάβοι για γενεές ολόκληρες, παρά ταύτα, δεν το έβαλαν κάτω.

Η ελευθερία ενυπήρχε στο DNA τους. Και σαν μετρήσουμε τον χρόνο από την Εθνεγερσία του 1821 θα δούμε πως το 2021, συμπληρώθηκαν κιόλας 200 ολόκληρα χρόνια ελεύθερου βίου των Ελλήνων. Όχι όμως και για τους Δωδεκανήσιους, (κατοίκους των Νοτίων Σποράδων μας λέγανε τότε), παρά το ότι με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο συμμετείχαν στην Επανάσταση του Έθνους.

Αψευδή γεγονότα το Ολοκαύτωμα της Κάσου⁸, η ναυμαχία του Γέροντα⁹, οι σφαγές της Κω. Αδιάσειστοι μάρτυρες τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, η Ιερά Μονή του Ιωάννου του Θεολόγου της Πάτμου, η Ιερά Μονή της Σπηλιανής της Νισύρου, αλλά και η υπάρχουσα εν γένει ελληνική και διεθνής βιβλιογραφία.

Η συμμετοχή των Καλύμνιων, των Καρπάθιων, των Κασιωτών, των Καστελλοριζιών, των Νισύριων, των Ροδιτών, των Τηλιακών, των Χαλκιτών έχει καταχωρηθεί στις δέλτους της ιστορίας¹⁰.

Μια απαραίτητη σημείωση θα μπορούσε να είναι το πώς γράφτηκε, πώς διαβάζεται και το πώς διδάσκεται σήμερα η ιστορία μας. Έτσι, λοιπόν, καλό θα είναι να έχουμε στο πίσω μέρος του μυαλού μας, ότι η ιστορία π.χ. για την Εθνεγερσία του 1821 γράφτηκε με κορμό, όχι όλες τις υπάρχουσες σήμερα ελληνικές περιοχές.

Πιο απλά: Το 1832 την Ελλάδα αποτελούσαν η Πελοπόννησος, ένα μέρος της Στερεάς Ελλάδας, οι Κυκλάδες και οι Β. Σποράδες. Το 1881 προστέθηκε η Θεσσαλία (εκτός από την περιοχή Ελασσόνας), και η περιοχή της Άρτας, το 1912-1913 η υπόλοιπη Ήπειρος, η Μακεδονία, η Κρήτη και τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, το 1920 η Θράκη και το 1947 τα Δωδεκάνησα.

Ό,τι γράφτηκε, λοιπόν, από τους ιστορικούς, γράφτηκε με βάση τον πρώτο πυρήνα του Ελληνικού κράτους. Και επομένως, πολλά, ίσως, έχουν παραλειφθεί σε σχέση με τις περιοχές που εντάχθηκαν στον εθνικό κορμό ή και δεν ευτύχησαν να ενταχθούν (Πόντος, Κύπρος και άλλες περιοχές με ελληνικό πληθυσμό).

Εν κατακλείδι, το γεγονός ότι τα Δωδεκάνησα παρέμειναν στα χέρια των Οθωμανών, ακόμα και μετά την Επανάσταση και τη δημιουργία του νέου Ελληνικού κράτους, θα πρέπει να μας οδηγεί στην απλή σκέψη, πόσα αρχεία, πόσες ιστορίες χάθηκαν, πόσα πρόσωπα που μάτωσαν ή έχασαν τη ζωή τους στα πεδία των μαχών και όχι μόνον, αδικήθηκαν ιστορικά ή δεν βρήκαν απάγκιο στις σελίδες της δωδεκανησιακής ιστορίας και πολύ περισσότερο στις ιστορικές δέλτους της Μητέρας Πατρίδας.

Όλα τα νησιά στον απελευθερωτικό  αγώνα των Ελλήνων
Αλήθεια, πόσοι Ρόδιοι, Κασιώτες, Καστελλοριζιοί, Συμιακοί, Καλύμνιοι, Χαλκήτες έδωσαν τα πλοία τους στον αγώνα, αλλά παραμένουν αφανείς ήρωες, όπως επίσης και πόσοι από τ’ άλλα νησιά, την Κω, την Νίσυρο, την Πάτμο, τη Λέρο, τους Λειψούς, την Τήλο, την Κάρπαθο δώσανε την ίδια τη ζωή τους, αλλά ένα πέπλο ιστορικής σιωπής τους σκέπασε με τη λήθη των ξεχασμένων ηρώων.

Η Πάτμος, πρώτη απ’ όλα τα νησιά, είναι εκείνη που με μπροστάρη τον Πάτμιο Πατριάρχη Αλεξανδρείας Θεόφιλο Β΄ θα σηκώσει τη σημαία της Επανάστασης στις 12 Απριλίου του 1821¹².

Ο Πάτμιος Δημήτριος Θέμελης, πληρεξούσιος του Γενικού Επιτρόπου του Γένους Αλεξάνδρου Υψηλάντη, αλλά και με εντολές του Δημητρίου Υψηλάντη, θα ταξιδέψει σε όλα τα ελεύθερα νησιά και θα συστήσει εφορείες 4-6 ατόμων, οι οποίες και θα ασκούν τη διοίκηση, φυλάσσοντες πίστιν εἰς τήν πατρίδαν.

Η Πάτμος, το νησί της Αποκάλυψης, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι κατά την έναρξη της Επανάστασης και πριν από αυτή, υπήρξε το νησί των Φιλικών, αφού άλλωστε Πάτμιοι ήταν ο Εμμανουήλ Ξάνθος, ο Θεόφιλος Παγκώστας και ο Δημήτριος Θέμελης.
Η Κάσος, ισχυρή ναυτική δύναμη στο ΝΑ Αιγαίο, την ίδια χρονική περίοδο δεν θα μείνει με σταυρωμένα χέρια.

Οι Κασιώτες θα σηκώσουν τη σημαία της ελευθερίας θα οργανωθούν υπό τις οδηγίες του Θεόδωρου Κανταριτζή ή Κανταρτζόγλου, θα συγκεντρώσουν χρήματα για τον αγώνα, θα ενισχύσουν τα φρούρια και θα προμηθευτούν πολεμοφόδια. Όρισαν, μάλιστα, και δυο επιστάτες, τον Νικόλα Γρηγοριάδη και τον Γιούλιο του Μηνά, οι οποίοι αγόρασαν περίπου πενήντα κανόνια και ορίστηκε Ναύαρχος ο Νικόλας Γιούλιος ή Μπουρέκας¹³.

Όταν θα ξεκινήσει ο αγώνας, οι Κασιώτες θα συγκεντρώσουν 80 πλοία εξοπλισμένα, τα οποία τον Μάιο του 1821 θα γίνουν ο φόβος και ο τρόμος στο Αιγαίο και ιδιαίτερα στις παραθαλάσσιες περιοχές της Ρόδου, της Κω, της Σάμου, της Κρήτης, της Καραμανίας, της Συρίας, και της Αιγύπτου¹⁴.

Σαν οι Κασιώτες έμαθαν ότι το μακρινό Καστελλόριζο απειλείτο από τους Τούρκους με σφαγές, έκριναν ότι πρέπει να συνδράμουν τους Καστελλοριζιούς και να μην τους αφήσουν στο έλεος του θεού.

Έτσι, λοιπόν, στις 1 Μαΐου του 1821 ο Βασίλειος Χατζηαντωνίου με το μπρίκι του «Λέων» και ο Θεόδωρος Κανταριτζής με το μπεργαντίνο «Σαμψών» ξεκίνησαν για το Καστελλόριζο, όπου σαν έφτασαν, με σχετική ευκολία, έδιωξαν τους λίγους Οθωμανούς στις απέναντι ακτές και αφαίρεσαν από το Κάστρο του νησιού τα τουρκικά κανόνια. Και δεν σταμάτησαν οι δυο Κασιώτες καπεταναίοι μόνον εκεί.

Σαν πληροφορήθηκαν ότι οι Τούρκοι απέναντι είχαν μισθώσει 12 εμπορικά πλοία για να μεταφέρουν στρατό στην Πελοπόννησο, έσπευσαν προς την Αττάλεια και όσα συνάντησαν στην πορεία τους τα βύθισαν αύτανδρα, ενώ άλλα τα αιχμαλώτισαν και κατέσφαξαν το πλήρωμά τους.

Καθ’ οδόν, μάλιστα, συνάντησαν κι άλλους δυο Κασιώτες καπεταναίους, τον Γιούλιο του Μηνά με το «Ποσειδών» και τον Μάρκο Μαλλιαράκη με το «Λεωνίδας» και όλοι μαζί ενωμένοι πυρπόλησαν άλλα 4 εμπορικά πλοία του εχθρού. Τελικό αποτέλεσμα ήταν να ματαιωθεί το σχέδιο των Τούρκων να στείλουν στρατεύματα στην Πελοπόννησο.

Στην επιστροφή, 4 κασιώτικα πλοία πέρασαν και πάλι από το Καστελλόριζο και συνόδευσαν τα ιστιοφόρα των Καστελλοριζιών με τις οικογένειές τους στην Κάσο, στην Κάρπαθο και την Αμοργό, επειδή φοβόντουσαν τουρκικά αντίποινα. Μα πάντα το ’λεγε η ψυχή των Κασιωτών ναυτικών. Περνώντας από τη Ρόδο με υψωμένα τα λάβαρα της Επανάστασης, κανονιοβόλησαν το Κάστρο, κατατρομάζοντας τους Οθωμανούς.

Οι Καστελλοριζιοί, αισθανόμενοι ευγνώμονες για τη διάσωσή τους, πρόσφεραν τότε στο ελληνικό κράτος τα σκάφη τους κι οι ίδιοι προσφέρθηκαν να υπηρετήσουν ως ναύτες κι όπου αλλού στον ελληνικό στόλο. Αρμάτωσαν μέχρι και δικά τους ιστιοφόρα και κατάφεραν να εξουδετερώσουν δύο οθωμανικά πλοία στον κόλπο της Αττάλειας.

Αποτέλεσμα όλης αυτής της πολεμικής δραστηριότητας των Κασιωτών ήταν να μείνουν ελεύθερα τα μικρότερα νησιά, αφού οι λίγοι Τούρκοι που υπήρχαν εκεί, φοβούμενοι, τα εγκατέλειψαν και κατέφυγαν στη Ρόδο¹⁵.

Αλλά οι Κασιώτες, που διέθεταν ναυτική δύναμη, βοήθησαν ακόμα και την όμορη Κρήτη, μεταφέροντας στις επαναστατημένες περιοχές τρόφιμα και πολεμοφόδια, αλλά και πρόσφυγες Κρητικούς στην Κάσο και την Κάρπαθο.

Κασιώτες καπεταναίοι που έλαβαν μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις στην Κρήτη ήταν και οι Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος, Νικόλας Βελούδος, Νικόλας Γιούλιος ή Μπουρέκας, Νικόλας Γρηγοριάδης, Μιχ. Ζαχαριαδάκης, Δημήτρης Ηλιάδης, Χατζη-Νικόλας Μακρής, Μάρκος Μαλλιαράκης, Χατζη-Ιωάννης Τριντής¹⁶.

Να σημειωθεί ότι ο Θεόδωρος Κανταριτζής ή Κανταρζόγλου σκοτώθηκε τον Απρίλιο του 1822 στον κόλπο των Κυδωνιών, όταν ένα θραύσμα από κανόνι που εξερράγη, τον χτύπησε θανάσιμα. Κηδεύτηκε με τις δέουσες τιμές στην Πλατανιά¹⁷.

Εν τέλει, τόσο δυναμική υπήρξε η κασιώτικη παρουσία στην ευρύτερη περιοχή του Νοτίου Αιγαίου, ώστε τα τουρκικά εμπορικά πλοία αναγκάστηκαν να ταξιδεύουν πάντα με τη συνοδεία πολεμικών¹⁸.

Η Κάσος, μέχρι και την καταστροφή της το 1824, θα προσφέρει όλο το ναυτικό δυναμικό της στις επιχειρήσεις του ελληνικού στόλου, αλλά και συνάμα δεν θα πάψει να βοηθά την κρητική επανάσταση.

Τον Ιούλιο του 1821 π.χ. ισχυρή ναυτική μοίρα από την Κάσο ενώθηκε με τον ελληνικό στόλο στο Γυαλί της Νισύρου¹⁹ υπό τον ναύαρχο Ιάκωβο Τομπάζη. Τον Αύγουστο του 1823 το «Κοινό της Κάσου» θα στείλει 6 αρματωμένα πλοία για την πολιορκία του Κορινθιακού Κόλπου²⁰.

Να σημειωθεί, επίσης, ότι ο Κασιώτης πλοίαρχος Χατζη-Νικόλας Μακρής με μερικά πλοία και μόνον επέδραμε στις 17 Σεπτεμβρίου του 1822 στο λιμάνι της Δαμιέττης, στις εκβολές του Νείλου, αιχμαλωτίζοντας 13 ή 15 πλοία με σιτάρι, ρύζι και άλλα τρόφιμα. Και τα μεν τρόφιμα έφερε στην Κάσο, τα δε πλοία παρέδωσε στην ελληνική κυβέρνηση για να τα χρησιμοποιήσει ως πυρπολικά²¹.

Η τόλμη των Κασιωτών έφτασε στο σημείο να απειλήσουν ως και τον Σουκιούρμπεη, όταν του παράγγειλαν ότι θα επιτεθούν στη Ρόδο. Και το εννοούσαν, αφού στα τέλη Φεβρουαρίου του 1824 επιτέθηκαν στο χωριό Λαχανιά, απ’ όπου πήραν ζώα, χωρίς να τους αντιληφθούν και να αντιδράσουν οι Οθωμανοί²².

Η Κάρπαθος, στην οποία την εποχή εκείνη, όλοι κι όλοι οι Τούρκοι που κατοικούσαν εκεί ήταν δύο, κατάφερε με τους κατοίκους της, τον μεν ένα να τον τουφεκίσουν και να τον κάψουν, τον δε άλλο να τον στείλουν μέσω Ρόδου στην πατρίδα του το Αϊδίνι²³.

Ο Καρπάθιος Χατζηλίας Οικονόμου ο οποίος είχε μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία κι είχε αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στο νησί, με δική του χρηματοδότηση κατασκεύασε κι αρμάτωσε ένα πλοίο το οποίο δώρισε στον ναύαρχο Ανδρέα Μιαούλη, που το χρησιμοποίησε στη ναυμαχία του Γέροντα. Ακόμα, άλλο ένα πλοίο, του Καρπάθιου Αντώνη Αννούσα ενσωματώθηκε στον ελληνικό στόλο και τις επιχειρήσεις του²⁴.

Η Κάλυμνος που έλαβε το μήνυμα της Επανάστασης από τον Φιλικό Ευάγγελο Ματζαράκη, θα συγκαλέσει γενική συνέλευση των κατοίκων, θα εκλέξει οπλαρχηγούς, θα ορίσει περιπολίες και βιγλάτορες στα βουνά της και θα συγκεντρώσει χρήματα για τον αγώνα. Φυγάδευσαν, μάλιστα, τον Τούρκο αγά στη γειτονική Κω, αφού τον έπεισαν ότι όλα γίνονται για να αντιμετωπίσουν αναμενόμενη πειρατική επίθεση.

Δυστυχώς ο ξεσηκωμός αυτός των Καλυμνίων, θα καταλήξει σε τοπικό εμφύλιο το καλοκαίρι του 1821, αφού χωρίστηκαν οι κάτοικοί της σε «τολμηρούς» υπό τον Μιχάλη Ρεΐση (που κατέφυγε στην Αμοργό) και τους «νουνεχείς και νοικοκυραίους», οι οποίοι και επικράτησαν. Έτσι η Κάλυμνος δεν κατάφερε να συμμετάσχει ενεργά στην Επανάσταση²⁵.

ΑΥΡΙΟ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Δωδεκάνησα ή Δωδεκάνησος = ονομασία που χρησιμοποιήθηκε μετά το 1912, αλλά και κατά τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας (Αστυπάλαια, Ικαρία, Κάλυμνος, Κάρπαθος, Κάσος, Καστελλόριζο, Λέρος, Νίσυρος, Πάτμος, Σύμη, Τήλος, Χάλκη, -τα προνομιούχα νησιά- πλην Ρόδου και Κω -μη προνομιούχα νησιά). Επισήμως οι Τούρκοι τα ονόμαζαν «Σποράδες νήσοι» ή «προνομιούχα νησιά του Αρχιπελάγους». Οι Ιταλοί χρησιμοποίησαν αρχικά την ονομασία «δεκατρείς Σποράδες» και στη συνέχεια το βαρύγδουπο «Ιταλικά νησιά του Αιγαίου». [Μακρής Μανόλης, ΤΑ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ ΣΤΗΝ ΕΘΝΕΓΕΡΣΙΑ ΤΟΥ 1821, υπό έκδοση, σσ. 9-11].

2. Ελαφρά κοπήλατα πειρατικά σκάφη.

3. πιάστρο = νομισματική μονάδα με διαφορετικές αξίες, συνήθως ισοδύναμη με το ένα εκατοστό της αιγυπτιακής λίρας.

4. Σιμόπουλος Κυριάκος, Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα 1700-1800, Τόμος Β΄, Αθήνα 1984, σελ.765.

5. Κατά κεφαλή φόρος, όπου υπήρχαν αλυκές.

6. Tersane, και ταρσανάς = ναύσταθμος και νεώριο ή καρνάγιο.

7. Σιμόπουλος Κυριάκος, ό.π., σελ.765.

8. Κατά το Ολοκαύτωμα, πέραν των υλικών ζημιών που προξενήθηκαν στο νησί, σφάχτηκαν βρέφη, άλλοι αυτοκτόνησαν, 2.000 περίπου γυναικόπαιδα αιχμαλωτίσθηκαν και τα πούλησαν στα σκλαβοπάζαρα, 500 Κασιώτες εξαναγκάσθηκαν να υπηρετήσουν στον Αιγυπτιακό στόλο κι άλλοι αναγκάστηκαν να εκπατριστούν κάτω από τον φόβο και την απελπισία της ερήμωσης της πατρίδας τους. [Αγαπητίδης Σωτήριος Ι., «Ο πατριωτικός δυναμισμός των ακριτών του Αιγαίου», στα Δωδεκανησιακά Χρονικά, τ. ΙΖ΄, έκδ. Σ.Γ.Τ.Δ., Ρόδος, 2000, σσ. 215-230].

9. H Nαυμαχία του Γέροντα, μία από τις σημαντικότερες ναυμαχίες της Ελληνικής Επανάστασης, έλαβε χώρα στις 29 Αυγούστου 1824 στον κόλπο του Γέροντα, απέναντι από τα νησιά Λειψοί και Λέρος και έληξε με τη νίκη του Ελληνικού Στόλου έναντι του Τουρκοαιγυπτιακού. Η νίκη είχε ως αποτέλεσμα τη σωτηρία της Σάμου, την οποία πολιορκούσε ο Οθωμανικός στόλος, και την καθυστέρηση της απόβασης του Ιμπραήμ πασά στην Πελοπόννησο.

10. Μακρής Μανόλης, ό.π., σσ. 5-8.

11. Εκδόσεις της Βουλής των Ελλήνων (από την Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού).

12. Η σημαία υψώθηκε στην πλατεία της Αγίας Θεοκτίστης της Λεσβίας (σήμερα Πατριάρχη Θεοφίλου Παγκώστα).

13. Μακρής Μανόλης, ό.π., σ. 85.

14. Μακρής Μανόλης, ό.π., σ. 92.

15. Μακρής Μανόλης, ό.π., σσ. 110-113.

16. Μακρής Μανόλης, ό.π., σσ. 115-116.

17. Μακρής Μανόλης, ό.π., σ. 117.

18. Μακρής Μανόλης, ό.π., σ. 118.

19. Όσο ο Ελληνικός Στόλος ήταν αγκυροβολημένος στο Γυαλί, οι άνδρες του Μιαούλη άνοιξαν ένα πηγάδι στο νησί, το οποίο υπάρχει μέχρι και σήμερα με την επωνυμία «το πηγάδι του Μιαούλη».

20. Μακρής Μανόλης, ό.π., σσ. 123-124.

21. Μακρής Μανόλης, ό.π., σσ. 124-125.

22. Μακρής Μανόλης, ό.π., σ. 129.

23. Μακρής Μανόλης, ό.π., σ. 87.

24. Μακρής Μανόλης, ό.π., σ. 113.

25. Μακρής Μανόλης, ό.π., σσ. 88-89.