Κ. Σκανδαλίδης: Δωδεκάνησα: 200 χρόνια από την παλιγγενεσία των Ελλήνων (Γ' Μέρος)

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Κώστας Σκανδαλίδης

Γ’ ΜΕΡΟΣ

-Η οικογένεια Καζούλλη: Έχει ευεργετήσει τη Ρόδο πολλαπλώς από το 1873:
-Η Μαρουλίτσα Καζούλλη πρόσφερε ένα οικόπεδο για να χτισθεί η Αστική Σχολή.

-Ο Παύλος Καζούλλης (1832-1889) θέσπισε μια υποτροφία για Ρόδιους που ήθελαν να σπουδάσουν στην Αθήνα ή την Ευρώπη, ενώ με τη διαθήκη του το 1888 παράγγειλε τη σύσταση του Καζουλλείου Παρθεναγωγείου και κατάθεσε το ποσό των 40.000 δρχ. για τη συντήρησή του. Άφησε επίσης κληροδότημα 50.000 φράγκων για πανεπιστημιακές σπουδές ενός Ρόδιου φοιτητή και άλλο ένα 60.000 φράγκων για την εκπαίδευση και πάλι ενός Ρόδιου.

-Ο Νικόλαος Καζούλλης κληροδότησε στην Ορθόδοξο Κοινότητα Ρόδου 1.000 λίρες και μια οικία προς όφελος των σχολείων.

-Η Ευδοκία Παύλου Καζούλλη το 1908 δώρισε στην Ορθόδοξη Κοινότητα Ρόδου το σπίτι της και τον κήπο της για το Καζούλλειο Παρθεναγωγείο.⁴⁷

-Η Αναστασία Καζούλλη σύζ. Δημ. Θεοδωράκη προσέφερε στον δήμο Ρόδου το ποσό των 4.000 λιρών για το φιλόπτωχο ταμείο, αναδειχθείσα μεγάλη ευεργέτιδα του Δήμου.⁴⁸

-Ο Μιχάλης Καζούλλης θα στείλει δωρεά 4.500 λιρών Αιγύπτου στην Ελληνική Ορθόδοξη Κοινότητα για εθνικούς σκοπούς που θα χρησιμοποιηθεί για την προσθήκη διώροφης πτέρυγας στο Βενετόκλειο Γυμνάσιο.

-Η Μαρίκα Καζούλλη με τις αγαθοεργίες της στα ελληνικά φιλανθρωπικά ιδρύματα της Αιγύπτου, απόκτησε το προσωνύμιο «Μάννα».

Πρόκειται για οικογένεια Ροδίων, αρκετά μέλη της οποίας ευδοκίμησαν και μεγαλούργησαν οικονομικά στην Αίγυπτο. Σημαίνοντα μέλη της υπήρξαν ο Σταμάτιος Καζούλλης που βρέθηκε στη χώρα του Νείλου από το 1780, ο Αθανάσιος από τον 19ο αι. και οι οποίοι δημιούργησαν τον οίκο Καζούλλη στον οποίο εργάστηκαν αρκετοί Ροδίτες.

Ο Αθανάσιος, πέραν όλων των άλλων υπήρξε ένας αθεράπευτος Έλληνας πατριώτης, ο οποίος ενισχύει οικονομικά τον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων από τον ζυγό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και φέρεται εγγεγραμμένος στον κατάλογο των Φιλικών με αρ. 179 και έτος κατήχησης το 1819.

Ο Ιωάννης Καζούλλης (1780-1852) θα συλληφθεί και θα φυλακισθεί στη Ρόδο το 1820 μαζί με άλλους πατριώτες ως μέλος επίσης της Φιλικής Εταιρείας, ενώ όλη η οικογένεια θα συνεχίσει να ευεργετεί τη Ρόδο επί ενάμισι και πλέον αιώνα, είτε με τα πλούτη της είτε με τη συμμετοχή των μελών της στους αγώνες της απελευθέρωσης.

Ανάμεσα στους διαπρεπείς επιχειρηματίες (κυρίως στην εμπορία του βαμβακιού) και ευεργέτες της οικογένειας είναι και τα δύο αδέλφια Παύλος και Νικόλαος Καζούλλης, τέκνα του Ιωάννη.

Ο Μιχάλης Καζούλλης του Σταματίου (1882-1968), μεγάλος βαμβακέμπορος επίσης, θα παντρευτεί τη Μαρίκα Δραγούμη (1886-1939), κόρη του πρωθυπουργού της Ελλάδας Στέφανου Δραγούμη και πέραν όλων των άλλων θα φροντίσει την επέκταση του Καζούλλειου Παρθεναγωγείου στη Ρόδο, αλλά και θα ενισχύει οικονομικά άπορα κορίτσια της πατρίδας του.

Ο Δημήτριος Αν. Θεοδωράκης, γαμπρός του Νικολάου Καζούλλη και απόγονος του Υδραίου ναυάρχου Ιάκωβου Τομπάζη, διετέλεσε επικεφαλής του εξαγωγικού οίκου της οικογένειας Καζούλλη στην Αλεξάνδρεια.

Θα συμμετάσχει στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913, θα φτάσει στο βαθμό του ναυάρχου και θα υπηρετήσει ως διοικητής της Χίου, ονομασθείς από την Ελληνική Κοινότητα Αλεξανδρείας Μέγας Ευεργέτης.

Η Ιωάννα Νικολάου Καζούλλη, που θα παντρευτεί τον Παναγιώτη Αριστόφρονα, θα αναπτύξει έντονη φιλανθρωπική και εθνική δράση και θα χρηματοδοτήσει τις απαλλοτριώσεις και ανασκαφές στην Ακαδημία Πλάτωνος, όπως επίσης θα δωρίσει μέρος του οικοπέδου τής ιστορικής βίλας Καζούλλη στην Κηφισιά για την ανέγερση του Κ.Α.Τ.

Ο Ιωάννης Καζούλλης του Νικολάου (1888-1971), μεγαλέμπορος και αυτός, θα υπηρετήσει ως εθελοντής στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913, θα δωρίσει οικόπεδο για την ανέγερση κοινοτικού σχολείου στην Αλεξάνδρεια και πέραν όλων των άλλων ευεργεσιών του θα στείλει στον Εμμανουήλ Μπενάκη, υπουργό Γεωργίας, το ποσό των 5.000 χρυσών λιρών για την αγορά 4 αεροπλάνων για τις ανάγκες του Ελληνικού Στρατού και άλλες 6.000 για στρατιωτικό ρουχισμό. Ακόμα διέθεσε 2.000 λίρες και τα 2 αυτοκίνητά του στον Ε.Ε.Σ. Υπήρξε επίσης ευεργέτης της Ελληνικής Ορθοδόξου Κοινότητας.

Ο Στέφανος Καζούλλης του Μιχαήλ (1912-1944), υπήρξε η ανθρώπινη εισφορά της οικογένειας Καζούλλη στην πατρίδα, αφού ο ίδιος πλήρωσε με τη ζωή του το 1944 τους αγώνες για την ελευθερία της Δωδεκανήσου. 49

-Η οικογένεια Βενετοκλή: ⁵⁰
Το 1904 οι δύο αδελφοί, Δημήτριος (1836-1919) και Μίνως (1837-1920), με δική τους δαπάνη υδροδότησαν τη συνοικία της Μητρόπολης, όπου ήταν η Αστική Σχολή και το Καζούλλειο Παρθεναγωγείο, και τη συνοικία της Αγίας Αναστασίας, έξω ακριβώς από την φερώνυμη εκκλησία, με δύο κρήνες οι οποίες υπάρχουν μέχρι σήμερα.

Το 1904, επίσης, οι δύο αδελφοί ανέλαβαν την ανέγερση του Ιερού Ναού του Αγίου Δημητρίου, στο πρώτο νεκροταφείο που αποκτούσε η πόλη της Ρόδου επί Μητροπολίτη Ιωακείμ Βαλασιάδη, το 1903, αφού μέχρι τότε οι νεκροί εθάπτοντο στις αυλές των εκκλησιών.

Το έργο όμως το οποίο δικαίως χαρακτήρισε, ως το μεγαλύτερο ίσως πνευματικό κεφάλαιο του τόπου, τους αδελφούς Βενετοκλή, σίγουρα ήταν η ανέγερση του Βενετοκλείου Γυμνασίου το 1909, με 200 χρυσά εικοσόφραγκα και κατ’ άλλους με 31.600 χρυσά φράγκα, οπότε μπήκε και ο θεμέλιος λίθος (18/31 Ιανουαρίου 1909) για να εγκαινιασθεί στις 4/17 Ιουλίου του 1910.

Η Μαρουλίτσα Βενετοκλή (1863 ή 1874-1942) θα δωρίσει ένα οίκημα στο Σύλλογο «Εργάνη Αθηνά».
Θα δωρίσουν επίσης πριν το 1901 στα σχολεία της πόλης ένα χτήμα στο χωριό Λάερμα.⁵¹

-Η οικογένεια Δρακίδη:
-Τα εξαδέλφια Νικόλαος Δρακίδης του Δημοσθένη (; -1927) και Πέτρος Δρακίδης του Κωνσταντίνου (1870-1953) δώρισαν ένα οικόπεδο εκτάσεως 3,5 στρεμμάτων στο οποίο κτίστηκε το Βενετόκλειο Γυμνάσιο και το οποίο λειτούργησε το 1910-1911, που μετονομάστηκε σε Καζούλλειο το 1958, ενώ το σημερινό Βενετόκλειο στεγάστηκε το 1947 στα κτίρια του πρώην Στρατώνα Πυροβολικού και Διοίκησης των Ιταλών που κτίστηκαν το 1939.

-Τα παιδιά του Δημοσθένη Δρακίδη δώρισαν το οικόπεδο του παλαιού νεκροταφείου του Αγίου Δημητρίου, το 1903, εκτάσεως 7,5 στρεμμάτων.

-Ο Εμμανουήλ Δρακίδης (1855-1930), με σημαντική εμπορική δραστηριότητα στην Αίγυπτο, το 1920 κατέβαλε το ποσό των 300 χρυσών λιρών στην κοινότητα Τριαντών για τη μεταφορά του νερού από τις πηγές της Φιλερήμου και του Νταβαζιού μέσα στο χωριό.

-Ο Παλαιολόγος Δρακίδης (; -1915) παραχώρησε κατά κυριότητα την περιουσία του στα Ορθόδοξα Ελληνικά Εκπαιδευτήρια της πόλης της Ρόδου.

-Η οικογένεια του Δημοσθένη Δρακίδη (1837-1903) δώρισε στην κοινότητα των Τριαντών τον νεοκλασικό της πύργο επί της λεωφόρου Ηρακλειδών.

-Ο Γεώργιος Δ. Δρακίδης, συμμετείχε ως εκπρόσωπος της Ρόδου στο Πανδωδεκανησιακό Συνέδριο της Πάτμου το 1912, ενώ στη συνέχεια διορίστηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο ως πρώτος διοικητής της ελεύθερης Χίου.

-Ο Κωνσταντίνος Μ. Δρακίδης, διευθυντής στον εμπορικό οίκο του Ν. Καζούλλη στο Kafr - el - Zayat υπήρξε χορηγός Ροδίων για τις σπουδές τους, ενώ χορηγούσε ετησίως στην Αστική Σχολή 50 χρυσά εικοσόφραγκα.⁵²

-Οι αδελφοί Γεώργιος (; - 1909) και Δέσποινα Αμαράντου:
Πλούσιοι Αιγυπτιώτες ομογενείς, οι οποίοι χρηματοδότησαν εξ ολοκλήρου την ανέγερση του νέου σχολείου στο Νιοχώρι, που εγκαινιάστηκε το 1911 και ονομάστηκε Αμαράντειος Σχολή Ρόδου. Επίσης ευεργέτης της Σχολής αναφέρεται και o γαμπρός της Δέσποινας Αμαράντου, ο Φίλιππος Ιωαννίδης.⁵³

Ο κατάλογος ονομάτων που ακολουθεί, ασφαλώς και θα έχει παραλείψεις και τυχόν αστοχίες σε σχέση με τα βιογραφικά στοιχεία, αφού η χρονική απόσταση από τα γεγονότα αριθμεί 200 χρόνια και αρκετά γεγονότα και πρόσωπα χάνονται ή ξεθωριάζουν στην αχλή του χρόνου.

Γι’ αυτό και ζητείται η κατανόηση, αλλά και η προσδοκία ο κατάλογος αυτός να συμπληρωθεί από τους επόμενους μελετητές.
-Δημήτριος Αλεξάκης του Γεωργίου, Κώος (1783-1854): Από τις αρχές του 1821, διαμένοντας στην Πάτμο, μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και μετανάστευσε στην Αγκώνα, όπου άσκησε το επάγγελμα του εμπόρου.

Το 1823 στην Αγκώνα θα γνωρισθεί και θα αποκτήσει έντονη φιλική σχέση και εμπιστοσύνη με τον Παλαιών Πατρών Γερμανό, ο οποίος μετέβαινε στη Βερόνα για να ζητήσει συμπαράσταση από την Ιερή Συμμαχία και τον Πάπα.

Ο Δημήτριος Αλεξάκης τροφοδοτούσε με όπλα και πολεμοφόδια τους αγωνιστές της Πελοποννήσου και φιλοξενούσε φιλέλληνες στο σπίτι του, που μετέβαιναν στην Ελλάδα. Το 1824, όταν πια βρίσκεται στην Πάτμο, θα δεχθεί τις γραπτές ευχαριστίες του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη για τον πατριωτισμό του καθ’ όλη τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα.⁵⁴

-Δημήτριος Αλεξάνδρου, Πάτμιος: Έμπορος στην Κωνσταντινούπολη και Φιλικός. Αντιπροσώπευσε το νησί του στην Γ’ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας^.55
-Αθανάσιος Ανθού Ρόδιος: Πιθανόν να κατάγεται από τα Τριάντα. Έμπορος με έδρα την Αίγυπτο.

Επέστρεψε στην Ελλάδα με την έναρξη της Επανάστασης, αρχικά στο Μεσολόγγι και μετά στην Κόρινθο. Έλαβε μέρος στη μάχη του Δράμαλη στα Δερβενάκια (1822). Διορίστηκε πολιτάρχης Καρπάθου, ενώ στη συνέχεια μετέβη στην Κάσο, όπου έλαβε μέρος σε καταδρομικές επιχειρήσεις στη Μικρά Ασία. Μετά το Ολοκαύτωμα της Κάσου πήγε στην Ύδρα και κατόπιν στο Ναύπλιο.⁵⁶

-Οικογένεια Αποστολίδη, Νίσυρος: Το αρχοντικό της οικογένειας, πιθανόν κτισμένο το 1866 από τον Νικόλαο Αποστολίδη, παραχωρήθηκε από μέλη της οικογένειας την δεκαετία του 90 στον Δήμο Νισύρου για Λαογραφικό Μουσείο.

Ο Ν. Αποστολίδης είναι εκείνος που ανακάλυψε το 1870 τις θερμές πηγές στη θέση Σκόπι, όπου κατασκεύασε δύο δωμάτια με τρεις λουτήρες και τα δώρισε στην Κοινότητα. Η επέκτασή τους το 1884, δημιούργησε τα σημερινά Δημοτικά Λουτρά.⁵⁷

-Δημήτριος Αρβανιτόπουλος, Κάσιος: Έλαβε μέρος στην Επανάσταση, βοηθώντας με τα πλοία του, κυρίως, τους Κρητικούς και εφοδιάζοντάς τους στο φρούριο της Γραμβούσας, ενώ μετά το Ολοκαύτωμα κατέφυγε στην Ίο, απ’ όπου και πάλι εξυπηρετούσε τις επαναστατημένες περιοχές. Διετέλεσε έπαρχος Πάτμου (1824-1825).⁵⁸

-Βασίλειος Βενετοκλής, Ρόδιος: Μέλος της Φιλικής Εταιρείας που κατέφυγε στην Αίγυπτο με τον αδελφό του Παναγιώτη για να μη συλληφθούν και φυλακισθούν, όπως ο μητροπολίτης Αγάπιος και άλλοι Φιλικοί του νησιού.

Με την κήρυξη της Επανάστασης επέστρεψε στο Ναύπλιο, όπου κατετάγη στο ελαφρό ιππικό, φτάνοντας στον βαθμό του λοχαγού της Φάλαγγας. Ήταν ο πατέρας των δύο μεγάλων ευεργετών της Ρόδου, Δημητρίου και Μίνωα Βενετοκλή.⁵⁹

-Νικόλαος Εμμ. Βουβάλης, Καλύμνιος (26.10.1859-16.12.1918): Γόνος οικογένειας σφουγγαράδων, από μικρή ηλικία βρέθηκε στο Λονδίνο ασκώντας το επάγγελμα του εμπόρου σφουγγαριών το 1882 (Οίκος Ν. Βουβάλης και Σία), αναδειχθείς, μάλιστα, στη συνέχεια ως ο μεγαλύτερος σπογγέμπορος, παίρνοντας τον τίτλο «Freeman of the city of London». Οι Γάλλοι τον ονόμασαν «Roi d’ eponge».

Η επιχείρησή του επεκτάθηκε και στις Η.Π.Α., την Κούβα και την Τύνιδα. Πρωτοστάτησε σε εθνικά θέματα, υποστηρίζοντας στο Λονδίνο τα αιτήματα των νησιωτών.

Συγχρόνως ευεργέτησε πολλαπλώς την ιδιαίτερη πατρίδα του, κτίζοντας το διώροφο Βουβάλειο Παρθεναγωγείο (1911), το Νοσοκομείο και την Επαγγελματική Σχολή μετά τον θάνατό του (σημερινό Λαογραφικό και Ναυτικό Μουσείο) και το λιμάνι το 1909 (επιμήκυνση του λιμενικού βραχίονα και ίδρυση λιμενικής επιτροπής), ανακηρυχθείς μέγας ευεργέτης από τους Δημογέροντες.

Επίσης μετέτρεψε τις αποθήκες των σφουγγαριών του στην περιοχή της Ιχθυόσκαλας σε Σχολείο (2ο Δημοτικό Σχολείο). Το 1913 ενίσχυσε τον απελευθερωτικό αγώνα (Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος) με το ποσό των 25.000 δραχμών.

Τιμήθηκε για τις προσφορές του προς το Ελληνικό κράτος με τον αργυρό και τον χρυσό Σταυρό των Ιπποτών του Βασιλικού Τάγματος του Σωτήρος. Κληρονόμους της περιουσίας του άφησε τη μητέρα του Μαρία και την Ελληνική Ορθόδοξη Κοινότητα της Καλύμνου.

Μετά τον θάνατό του, η σύζυγός του Αικατερίνη Βουβάλη οργάνωσε τη Φιλόπτωχο Αδελφότητα, δημιούργησε συσσίτιο στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και συνέστησε το «Ίδρυμα Ελέους Νικολάου και Αικατερίνης Βουβάλη», που υπάρχει μέχρι σήμερα.⁶⁰

-Αδελφοί Γιαννίδη (Αρμόδιος, Νίκος, Σταύρος), Νισύριοι: Ιδρυτές και ιδιοκτήτες της εταιρείας VITEX στον Πειραιά, δώρισαν στο Υπουργείο Πολιτισμού κτήριο που ανήγειραν το 2001 σε οικόπεδο που αγόρασαν οι ίδιοι στο Μανδράκι της Νισύρου, συνολικής αξίας 1,2 εκατ. ευρώ, όπου στεγάστηκε το αρχαιολογικό μουσείο του νησιού, το οποίο καλύπτει διαχρονικά την ιστορική διαδρομή από την προϊστορική έως τη βυζαντινή περίοδο.⁶¹

-Ο Αρμόδιος Γιαννίδης, Νισύριος, (1911-1997): Πρόεδρος της Εταιρείας Νισυριακών Μελετών «ΓΝΩΜΑΓΟΡΑΣ» και του Αγαθοεργού Συλλόγου των Νισυρίων Αθηνών-Πειραιώς για πολλά χρόνια, επιχειρηματίας, με δικά του έξοδα ανήγειρε οίκημα στο οποίο στεγάστηκε η Δημοτική Βιβλιοθήκη της Νισύρου.⁶² Επίσης δώρισε στον Δήμο Νισύρου διαμέρισμα στην Αθήνα για τη στέγαση των νισυριακών συλλόγων.⁶³

ΑΥΡΙΟ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
47. Τσαλαχούρης Κώστας, «Η εμφάνιση μεγάλων ευεργετών στη Ρόδο», στην εφημερίδα ΡΟΔΙΑΚΗ, 5.5.2007 από την ιστοσελίδα της Δημόσιας Βιβλιοθήκης Ρόδου, http://rhodeslibrary.gr/ (22.4.2020)

48. Νικολάου Νίκος, ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ στην ιστορία της πόλης της Ρόδου μέσα από τα ονόματα των δρόμων της, έκδ. Δήμου Ροδίων, Ρόδος, 1998, σ. 403.

49. Σκανδαλίδης Κώστας Ε., Κωνσταντίνος Π. Καβάφης και Δωδεκανήσιοι στην Αίγυπτο των Ελλήνων, έκδ. Σ.Γ.Τ.Δ., χρηματοδότηση Περιφέρεια Νότιου Αιγαίου, Βραβείο Βασίλη Μοσκόβη 2013, Ρόδος, 2013, σσ. 296-316.

50. Κατά την άποψη του Μίνωα Ν. Βενετοκλή, μεταξύ των ελαχίστων εμπόρων που είχαν απομείνει στη Ρόδο, μετά την αναχώρηση των ιπποτών στη Μάλτα, ήταν και κάποιος Ιωάννης Βαγιανής που κατοικούσε στη συνοικία του Αγίου Νικολάου και ο οποίος πραγματοποιούσε εισαγωγές από τη Βενετία και γι’ αυτό τον λόγο οι Τούρκοι τον ονόμασαν Βενέτογλου. Κατά την άποψη άλλων, το επίθετο Βενετοκλείς προέρχεται από το τουρκικό Βενετικλί γκελντί, που πάει να πει ήρθε ο Βενετσιάνος. [Σκανδαλίδης Κώστας Ε., Ο κοιμητηριακός ναός του Αγίου Δημητρίου Ρόδου, η Ορθόδοξος Ελληνική Κοινότητα και η εκρίζωση των απέραντων νεκροταφείων από τους Ιταλούς, υπό έκδοση, σ. 48].

51. Σκανδαλίδης Κώστας Ε., Κωνσταντίνος Π. Καβάφης και Δωδεκανήσιοι στην Αίγυπτο των Ελλήνων, έκδ. Σ.Γ.Τ.Δ., χρηματοδότηση Περιφέρεια Νότιου Αιγαίου, Βραβείο Βασίλη Μοσκόβη 2013, Ρόδος, 2013, σσ.316-321.

52. Σκανδαλίδης Κώστας Ε., Ο κοιμητηριακός ναός του Αγίου Δημητρίου Ρόδου, η Ορθόδοξος Ελληνική Κοινότητα και η εκρίζωση των απέραντων νεκροταφείων από τους Ιταλούς, υπό έκδοση, σσ. 47-87.

53. Τσαλαχούρης Κώστας, «Αμαράντειος φυτώριο όπου θα βλαστήσει ο σεβασμός προς την Θρησκεία η αγάπη προς την Πατρίδα», στην εφημερίδα ΡΟΔΙΑΚΗ, 18.7.2012 από την ιστοσελίδα της Δημόσιας Βιβλιοθήκης Ρόδου, http://rhodes library.gr/ (23.4.2020)].

54. Από έρευνα του Βασίλη Χατζηβασιλείου στο «Δελτίο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδας», τόμος 3, σ. 317 κ.ε. υπό τον τίτλο «΄Εγγραφα της Επαναστάσεως»

55. Λογοθέτης Μιλτιάδης, Οι Δωδεκανήσιοι στον κοινοβουλευτικό βίο της Ελλάδας (1821-1981), Αθήνα, 1983, σσ. 22-23.

56. Μακρής Μανόλης, ό.π., σ. 155.

57. Αποστόλου Άννα, «Αρχοντικό Αποστολίδη στο Μανδράκι Νισύρου», στα ΝΙΣΥΡΙΑΚΑ, τόμος 17, Αθήνα, 2007, σσ. 182-191.

58. Λογοθέτης Μιλτιάδης, ό.π., σ. 17.

59. Μακρής Μανόλης, ό.π., σ. 155.

60. Γλυνάτση Κατερίνα, Νικόλαος Εμμ. Βουβάλης, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου, στην ιστοσελίδα https://hellenic diaspora.com (14.6.2021).

61. Ιστοσελίδα VITEX, https://www.vitex.gr. (13.6.2021).

62. Η Εκδοτική Επιτροπή, «Αντί προλόγου», στα ΝΙΣΥΡΙΑΚΑ, τόμος 13, Αθήνα, 1994, σσ. 9-11.

63. Χαρτοφύλης Γιάννης, διευθυντής εφημ. «Νισυριακά Νέα».