Κ. Σκανδαλίδης: Δωδεκάνησα: 200 χρόνια από την παλιγγενεσία των Ελλήνων

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Κώστας Σκανδαλίδης

Δ’ ΜΕΡΟΣ

- Αρχιμανδρίτης Κωνσταντίνος Γλαβαρίδης, Πάτμιος: Υπήρξε Πατριαρχικός Έξαρχος μέχρι το 1890. Το 1882 ανέλαβε εξ ολοκλήρου την ανέγερση του Σχολείου Σκάλας, το οποίο φέρει το όνομά του («Γλαβαρίδειο» Δημοτικό Σχολείο Σκάλας)⁶⁴.

-Νικόλαος Γρηγοριάδης, Κάσιος (1790-1862): Πληρεξούσιος της Κάσου στην Τροιζήνα, καπετάνιος, που με το βαθμό του ναυάρχου εντάχθηκε με τα πλοία του στον Ελληνικό Στόλο για τους αγώνες στην Κρήτη και το Αιγαίο. Εκλέχτηκε βουλευτής στη Βουλή του Ναυπλίου και πέθανε πάμπτωχος στην Αθήνα⁶⁵.

-Θεολόγος Λουκά Γρύλλης, Πάτμιος: Ανήγειρε με δικές του δαπάνες το Δημοτικό Σχολείο του Κάμπου, το οποίο και έλαβε το όνομά του (Γρύλλειο)⁶⁶.

Στέφανος Γρύλλης του Θεολόγου, Πάτμιος: Κληροδότησε στον δήμο του νησιού την δεκαετία του 1980 ένα κτήμα στο Μελόϊ με τις εγκαταστάσεις, που λειτουργούσε ως κάμπινγκ, υπό τον όρο να το εκμισθώνει και να διαθέτει το προϊόν, κατά το ήμισι, στις εκκλησίες του νησιού (τις οποίες κατονομάζει) και το υπόλοιπο σε ορφανά, χήρες και άπορους συμπολίτες⁶⁷.

Ανδρέας Διακομιχάλης, Συμιακός (1912-1995): Υπήρξε εργολάβος οικοδομών στην Κινσάσα, όπου μαζί με τον αδελφό του έκτισαν την ελληνορθόδοξη εκκλησία. Εγκαταστάθηκε στη Ρόδο το 1950, όπου αρχικά δημιούργησε πτηνοτροφείο με σφαγείο, ενώ το 1970 έκτισε το πρώτο του ξενοδοχείο στο Φαληράκι, το 1984 το δεύτερο, το 1993 το τρίτο, και στη δεκαετία του 1980 ένα νέο στο Πέδι της Σύμης. Το 1991 δημιούργησε το Ίδρυμα Υποτροφιών Διακομιχάλη, το οποίο μέχρι σήμερα εξακολουθεί να παρέχει υποτροφίες σε Δωδεκανήσιους φοιτητές. Ανήγειρε και δώρισε το κτίριο που στεγάζει σήμερα το Επαγγελματικό Λύκειο Σύμης.

- Αρχιμανδρίτης Νικηφόρος Ζερβός, Καλύμνιος (1848-1906): Απόφοιτος της Ιεράς Θεολογικής Σχολής Χάλκης δίδαξε ως καθηγητής των θρησκευτικών στην Αλεξάνδρεια, όπου υπηρετούσε και εφημέριος στον ναό του Ευαγγελισμού. Διακόνησε επίσης την Ορθοδοξία στη Θεσσαλονίκη, στο Κάιρο και το Λίβερπουλ. Υπήρξε ο ιδρυτής εκ θεμελίων, με δικές του δαπάνες, του Νικηφόρειου Γυμνασίου Καλύμνου.

Δημήτριος Ζωσιμόπουλος, Νισύριος: Με δικές του δαπάνες ανήγειρε στη μνήμη της συζύγου του Νόρας το Ζωσιμοπούλειο θέατρο, ένα χώρο εκδηλώσεων και συνεδρίων στο Μανδράκι της Νισύρου, το οποίο δώρισε στον δήμο το 1955. Ο Δ. Ζωσιμόπουλος είχε μεταναστεύσει στις Η.Π.Α. στις αρχές του 20ού αι. Ο Σύλλογος Αθηνών «ΓΝΩΜΑΓΟΡΑΣ» τον ανακήρυξε μέγα ευεργέτη⁶⁸.

- Δημήτριος Θέμελης, Πάτμιος, (1770/72-26.3. 1826): Θεμελιωτής και βασικός παράγοντας της Φιλικής Εταιρείας, μαθήτευσε στην Πατμιάδα Σχολή, στάθηκε δίπλα στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, πρόκριτος και προεστός αρκετές φορές στο νησί του, εγκαταστάθηκε στο Γαλάτσι της Μολδαβίας, όπου ασχολήθηκε με το εμπόριο, για να εξελιχθεί στη συνέχεια σε εμπορικό πράκτορα εκπροσωπώντας τον Αλέξανδρο Σούτσο, ηγεμόνα της Βλαχίας.

Υπήρξε εθναπόστολος των αρχών της Φιλικής Εταιρείας από το 1820 με σταθμούς την Κωνσταντινούπολη, τα Ψαρά, τη Μυτιλήνη, την Κυδωνία, τη Σμύρνη, την Πάτμο, την Σάμο, την Ύδρα, τη Σύμη, το Άργος, την Κάσο, την Κάρπαθο, την Κρήτη, την Τρίπολη, το Ναύπλιο, το Μεσολόγγι, ενώ το 1824 αποκτά το αξίωμα του βουλευτή69. Η Κυβέρνηση του Λάζαρου Κουντουριώτη τον διόρισε «Γενικό Διευθυντή όλων των πολιτικών και στρατιωτικών υποθέσεων απάσης της Δυτικής Ελλάδος». Στην πόλη του Μεσολογγίου στήθηκε από το 1938 η προτομή του, αφού εκεί έπεσε ένδοξα στις επάλξεις της πόλης λίγες ημέρες μόνον πριν από την έξοδο των Ελεύθερων Πολιορκημένων⁷⁰.

- Χρύσανθος Θεοχάρης, Ρόδιος, (1878-1958): Εργολήπτης με πλούσια εθνική και πατριωτική δράση, επέβλεψε στην ανέγερση του Βενετοκλείου Γυμνασίου, του κοιμητηριακού ναού του Αγίου Δημητρίου, καθώς και πολλών δημόσιων κτιρίων­⁷¹.

- Γεώργιος Ιωαννίδης, Συμιακός (; -1879): Εμποροπλοίαρχος. Ανήγειρε με δικές του δαπάνες το Ιωαννίδειο Σχολείο στο νησί, το οποίο υπάρχει μέχρι σήμερα (1ο Δημοτικό Σχολείο)⁷².

- Γεώργιος Καζούλλης, Ρόδιος: Διετέλεσε γραμματέας και επιτελικός αξιωματικός στις υπηρεσίες Ελλήνων οπλαρχηγών, όπως του Χατζηχρήστου Βούλγαρη (Ντάγκοβιτς).

-Εμμανουήλ Καλαμπίχης, Ρόδιος, (1886-1971): Δάσκαλος και δημοσιογράφος, ιδρυτής της εφημερίδας «ΡΟΔΙΑΚΗ», προσέφερε μεγάλες υπηρεσίες στην εθνική αφύπνιση και τη διατήρηση της ελληνικότητας της Δωδεκανήσου­⁷³.

- Εμμανουήλ και Γεώργιος Καλός, Πάτμιοι: Φιλικοί, ο μεν πρώτος γραμματέας του Δημητρίου Υψηλάντη, ο δε δεύτερος υπασπιστής του74. Ο Εμμανουήλ Καλός δώρισε στον Δήμο της Πάτμου το ποσό των 10.000 γροσίων για την αγορά οικήματος που στέγασε αργότερα το Γηροκομείο του νησιού. Να σημειωθεί ότι για τον ίδιο σκοπό έκαναν δωρεές και οι Πάτμιοι, επίσης, έμποροι στη Βενετία Νικόλαος και Ποθητός Μαθάς75.

- Ιωάννης Καμποσέλης, Πάτμιος: Πέθανε στη Μανσούρα. Το 1887 με δικές του δαπάνες ανήγειρε το διώροφο κτίριο του σημερινού Δημαρχείου του νησιού, που τότε στέγασε στον α΄ όροφο το Παρθεναγωγείο και στο ισόγειο το Φαρμακείο. Πολλά χρόνια, τώρα, το οίκημα στεγάζει το Δημαρχείο του νησιού. Πολύ νέος ταξίδεψε στην Οδησσό όπου άσκησε διακομετακομιστικό εμπόριο. Λέγεται ότι έλαβε από τον Τσάρο το 5% των ακαθαρίστων εσόδων του λιμανιού της Οδησσού, γιατί κατάφερε να προσδέσει τα ρωσικά πλοία στο λιμάνι, τα οποία παρά τις προσπάθειες των καπετάνιων τους ήταν έρμαια της θαλασσοταραχής⁷⁶.

-Γεώργιος Καρβαΐνης, Νισύριος: Διέθεσε χρηματικό ποσό για την ανέγερση του Δημοτικού Σχολείου των Πάλων⁷⁷.

Κωνσταντίνος Καστρίσιος, Ρόδιος, (1793-1846): Μέλος της Φιλικής Εταιρείας, με το επάγγελμα του εμπόρου στην Αίγυπτο, όταν κηρύχθηκε η Επανάσταση. Ήλθε στη Ρόδο, κατετάγη στη Φάλαγγα των Φιλελλήνων και πολέμησε σε διάφορες μάχες, φθάνοντας στον βαθμό του λοχαγού.

Μάρκος Μαλλιαράκης ή Ιωάννου (Διακομάρκος), Κάσιος: Καπετάνιος και αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης. Τον Ιούνιο του 1821 έσπευσε σε βοήθεια των Κρητικών με το πλοίο του «Λεωνίδας», 59 ναύτες και δικά του εφόδια, ενώ στις 28 Ιουλίου ενώθηκε με τον Ελληνικό Στόλο και επιτέθηκε στον εχθρικό στόλο κοντά στην Κω. Το 1823, όντας έπαρχος Καρπάθου, οργάνωσε διοικητικά και αμυντικά το νησί, ενώ την ίδια χρονιά αντιπροσώπευσε την Κάσο στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους Κυνουρίας.

Ηγήθηκε του αγώνα των Κασιωτών εναντίον του Ισμαήλ Γιβραλτάρ και των Αλβανών του Χουσεΐνμπεη που κατέληξε στο Ολοκαύτωμα της Κάσου στις 7 Ιουνίου 1824 και έχασε τη ζωή του ο ίδιος⁷⁸.

- Νικόλαος Γεωργίου Μανιάς, Πάτμιος ( ; - 1918): Εργάστηκε στη Μανσούρα. Άφησε όλη του την περιουσία (15.000 λίρες Αιγύπτου) στην Κοινότητα Πάτμου. Τις 3.000 λίρες τις διέθεσε για τις άπορες κορασίδες και τους άπορους, εν γένει, Πάτμιους. Δώρισε, επίσης, 500 λίρες Αιγύπτου στον Εθνικό Στόλο της Ελλάδας και άλλες 300 υπέρ των πεσόντων Ελλήνων στην Μακεδονία. Ακόμα, κληροδότησε την οικία του στην Κοινότητα για να χρησιμοποιηθεί ως Σχολή Θηλέων⁷⁹.

-Χριστοφής Μηλιόνης, Ρόδιος: Διετέλεσε μέλος της επιτροπής της Σύρου για την απελευθέρωση της Ρόδου⁸⁰.

-Μητροπολίτης Σάρδεων Νεκτάριος, Πάτμιος: Με δικές του δαπάνες κατασκευάστηκε ο δρόμος από το λιμάνι του νησιού στην Χώρα, χρηματοδότησε το τέμπλο της Ιεράς Μονής Θεολόγου, ενίσχυσε οικονομικά τα σχολεία της Πάτμου και ανήγειρε την πτέρυγα του Συνοδικού της Ιεράς Μονής Θεολόγου⁸¹.

Θάλεια Νικολαΐδου - Παρθενιάδη, Κώα ( ; - 1898): Με δικές της δαπάνες αποπερατώθηκε το 1900 η Ιερά Μητρόπολη της Κω, στη μνήμη του γιου της Ευαγγέλου, ενώ ανήγειρε το 1902 Νηπιαγωγείο στην πόλη της Κω που ονομάσθηκε «Αργύρειο Νηπιαγωγείο», στη μνήμη της κόρης της Αργυρώς.

Η Θάλεια Νικολαΐδου με διαθήκη της άφησε ολόκληρη την περιουσία της στην Ορθόδοξη Κοινότητα Κω με περίπου 412 ακίνητα, η κατάληξη όμως της οποίας ήταν οδυνηρή για την Κοινότητα, λόγω των αντιρρήσεων του συζύγου της και πολύχρονης δικαστικής διαμάχης⁸².

-Εμανουήλ Ξάνθος, Πάτμιος, (1772-28.11.1852): Απόφοιτος της Πατμιάδας Σχολής, μετανάστευσε στην Τεργέστη το 1792 για να εργασθεί ως υπάλληλος σε εμπορική επιχείρηση, ενώ το 1810 θα βρεθεί στη Οδησσό ως γραμματέας Έλληνα μεγαλεμπόρου και το 1813 θα ιδρύσει δική του εμπορική επιχείρηση στην Κωνσταντινούπολη. Το 1814 μαζί με τους φίλους του Νικόλαο Σκουφά και Αθανάσιο Τσακάλωφ θα συστήσουν την Φιλική Εταιρεία στην Οδησσό.

Ως διαπρύσιος κήρυκας της ιδέας της Επανάστασης άρχισε να ταξιδεύει και να μυεί παράγοντες του Γένους, ενώ το 1820 θα αναθέσει την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας στον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Το 1821 θα βρεθεί στην Πελοπόννησο, όπου θα γίνει ο αφανής συνεργάτης του Δημητρίου Υψηλάντη.

Η συνέχεια για τον Εμμανουήλ Ξάνθο, όταν θα εγκατασταθεί στη Βλαχία, δεν ήταν καλή, αφού βίωσε τη φτώχεια σε μεγάλο βαθμό, ξεχασμένος από τους πάντες. Το 1839 ο βασιλιάς Όθωνας θα τον τιμήσει με τον αργυρό Σταυρό του Σωτήρος και το 1845 θα εκδώσει τα «Απομνημονεύματα περί της Φιλικής Εταιρείας».

Αλλά και τα τέλη της ζωής του δεν ήταν αυτά που έπρεπε. Ζώντας μέσα στην απόλυτη φτώχεια, έφτασε να εκλιπαρεί για να του δοθεί μια σύνταξη από το Ελληνικό Δημόσιο. Μόνον σαν τραυματίστηκε θανάσιμα, παραπατώντας στα σκαλιά της Βουλής, αξιώθηκε να κηδευτεί με τιμές στρατηγού και δημοσία δαπάνη⁸³.

Εμμανουήλ Ξένος, Πάτμιος: Έμπορος και λόγιος στην Οδησσό, συνέδραμε τον Καραϊσκάκη και τροφοδοτούσε το Μεσολόγγι με τα πλοία του κατά την περίοδο της πολιορκίας. Διορίστηκε παραστάτης στη Συνέλευση του Άστρους και συμμετείχε στις συνεδριάσεις του Βουλευτικού. Έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την παιδεία των νησιών⁸⁴.

-Θεόδωρος Ξένος, Πάτμιος: Φιλικός, μεγαλέμπορος ο οποίος, μαζί με τον Εμμανουήλ Ξένο εφοδίαζαν με πολεμοφόδια τους αγωνιστές στην ελεύθερη Ελλάδα. Έδωσαν 70.000 δρχ. στην Ελληνική Κυβέρνηση για τον αγώνα85.

- Θεόφιλος Β΄ Παγκώστας, Πατριάρχης Αλεξανδρείας, Πάτμιος (1764-24.1.1833): Απόφοιτος της Πατμιάδας Σχολής, ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Ανδριανούπολη και πριν λάβει το ιερατικό σχήμα ασχολήθηκε με το εμπόριο, ενώ το 1789 θα βρεθεί στην Κωνσταντινούπολη και αργότερα στο Κάιρο όπου θα διορισθεί ως δάσκαλος.

Όντας στην Πάτμο, το 1819, μυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία. Μετά την κήρυξη της Επανάστασης, στις 12 Απριλίου του 1821, ύψωσε στην Πάτμο τη σημαία της ανεξαρτησίας, εμψυχώνοντας όχι μόνον τους Πατμίους αλλά και τον Ελληνικό Στόλο, και νουθετώντας τους Έλληνες πολεμιστές να έχουν ομόνοια και σύμπνοια μεταξύ τους.

Πατριάρχης Αλεξανδρείας εξελέγη το 1806, όπου θήτευσε έως τις 14.10.1825, όταν επαύθη από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Χρύσανθο, λόγω της συνεχούς απουσίας του από την έδρα του⁸⁶.

Αντώνιος Παντελόγλου, Κώος: Με δικές του δαπάνες (65.000 τούρκικα γρόσια) ανεγέρθηκε το 1877 στην πόλη της Κω το Δημοτικό Νοσοκομείο υπό την επωνυμία «ΤΟ ΠΑΝΤΕΛΟΓΛΕΙΟΝ ΚΑΙ ΣΤΑΜΑΤΙΑΔΕΙΟΝ», στη μνήμη της κόρης του Αικατερίνης.
Δεν γνωρίζουμε μέχρι πότε λειτούργησε ως νοσοκομείο, το βέβαιο είναι ότι μετά το σεισμό του 1933 στεγάστηκαν τα δημοτικά σχολεία και το Ιπποκράτειο ημιγυμνάσιο⁸⁷.

 
- Μητροπολίτης Σεβαστείας και μετέπειτα Βιζύης Δανιήλ Πάντουβας, Πάτμιος (18ος – 19ος αι.): Το 1799 δώρισε στην Κοινότητα της Πάτμου το ποσό των 1.000 γροσίων και ανήγειρε το οίκημα στο οποίο στεγάστηκε ο διευθυντής της Σχολής που λειτουργούσε στο Σπήλαιο της Αποκάλυψης⁸⁸.

- Εμμανουήλ Παπαδόπουλος του Δημητρίου, Κώος: Εκπαιδεύτηκε στρατιωτικά στην Πετρούπολη μετά το 1774 και ηγήθηκε ως στρατηγός του Τσάρου του εκστρατευτικού σώματος του Ελλήνων προσφύγων που είχαν μεταφέρει στα Επτάνησα οι Ρώσοι (1806-1812). Ενεθάρρυνε την εξέγερση στην Πελοπόννησο και εξέδωσε δύο βιβλία για τους αξιωματικούς των Ελληνικών Ταγμάτων.

Το επίθετο Παπαδόπουλος του το έδωσαν οι Ρώσοι, επειδή ήταν παπαδοπαίδι. Στις 21.2.1807 επικοινώνησε με τον γιο τού πρώην ηγεμόνα της Μάνης Γρηγοράκη Τζανέτμπεη για να αρματώσει και να έχει έτοιμους τους άντρες του. Στη Λευκάδα, με την παρουσία του Κώου στρατηγού και πολλών αρματολών από τη Στερεά Ελλάδα, και ενώπιον του Ιωάννη Καποδίστρια, δόθηκε ο όρκος για τον επαναστατικό αγώνα. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος το 1810 στη Σούμλα της Βουλγαρίας⁸⁹.

- Ιωάννης Παπαδόπουλος, Νισύριος: Διέθεσε στον Δήμο Μανδρακίου το ποσό των 3.000.000 δρχ. ως συμβολή στην δαπάνη για την ανέγερση του Δημοτικού Ιατρείου⁹⁰.

- Εμμανουήλ Παπαϊωάννου (Μανώλης Παπαγιάννης), Νισύριος: Οι συζητήσεις για την ανέγερση των Λουτρών είχαν προσκρούσει στην αδυναμία της Κοινότητας να αναλάβει την δαπάνη, λόγω έλλειψης χρημάτων, όταν ο Παπαγιάννης στα τέλη του 19ου αι., μεγαλέμπορος τότε της Νισύρου, προσέφερε στον Δήμο ως δωρεά 1.000 χρυσά εικοσάφραγκα και άτοκο δάνειο 10.000 γροσίων και άλλα 1.000 χρυσά εικοσάφραγκα. Έτσι, ξεκίνησαν οι πρώτες εργασίες ανέγερσης του κτιρίου των Λουτρών⁹¹.

- Διακογεώργιος Παύλου, Νισύριος: Προεστός στο νησί του, το οποίο εκπροσώπησε στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους⁹².

- Υιοί Ν. Πετρίδου, Συμιακοί: Με την υπ’ αρ. 46 απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Σύμης από 26.6.1881, φαίνεται ότι ευεργέτησαν το νησί τους με την κατασκευή της προκυμαίας του Κάμπου. Επίσης με δικές τους δαπάνες ανήγειραν το Πετρίδειο Σχολείο (2ο Δημοτικό Σχολείο), καθώς και το εμβληματικό Ρολόι στο Μουράγιο⁹³.

Αναστάσιος Ρόδιος: Μέλος της Φιλικής Εταιρείας στη Ρόδο, κατατάχθηκε στο στράτευμα με το ξεκίνημα της Επανάστασης στο Ναύπλιο και έφτασε στο βαθμό του συνταγματάρχη.

-Παναγιώτης Γ. Ρόδιος, (1789-1851): Ήλθε στην Ελλάδα από το Παρίσι, διακόπτοντας τις ιατρικές σπουδές του με την έναρξη της Επανάστασης, για να καταταγεί στον επαναστατικό στρατό. Πολέμησε στη μάχη του Πέτα καθώς και στην πολιορκία και την άλωση του Ναυπλίου. Διετέλεσε Γραμματέας του Εκτελεστικού στην κυβέρνηση του Γ. Κουντουριώτη, υπουργός των Στρατιωτικών επί Καποδίστρια και υπήρξε ο ιδρυτής της Σχολής Ευελπίδων.

-Μιχαήλ Ροδίτης, Ρόδιος, (1802-1868): Υπήρξε μέλος της Φιλικής Εταιρείας, κατετάγη στον τακτικό στρατό, έφτασε στο βαθμό του συνταγματάρχη και έλαβε μέρος σε πολλές μάχες, όπως στην πολιορκία της Ακρόπολης των Αθηνών στις 28.11.1826 με τον Φαβιέρο. Τον επικήδειο εκφώνησε ο τότε φοιτητής Νομικής και μεγάλος Ρόδιος Ευεργέτης Μίνως Βενετοκλής⁹⁴.

- Μαρία Σακελλαρίδη-Φασόλ (Φασουλαρίδη), Νισυριά: Προσέφερε στο Δήμο το σπίτι της (της Αποστολίδαινας), οικόπεδο για την ανέγερση του Ναού του Αγίου Νικήτα στο λιμάνι και οικόπεδο δίπλα στο δημοτικό σχολείο, για την ανέγερση Νηπιαγωγείου*⁹⁵.

- Κώστας Οδ. Σακελλαρίδης, Νισύριος (1908-2002): Τραπεζικός υπάλληλος, πρόεδρος του «Γνωμαγόρα» Αθηνών, αντιπρόεδρος της Εταιρείας Νισυριακών Μελετών, συγγραφέας με πλούσιο έργο, δώρισε το πατρικό του σπίτι στον Δήμο Νισύρου, στο οποίο στεγάστηκε το Λαογραφικό Μουσείο⁹⁶.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

64. Μιαούλης Αριστείδης, δημοσιογράφος, προϊστάμενος Ε.Ρ.Α. Ρόδου, στοιχεία από το υπό έκδοση βιβλίο του για την ιστορία και τη λαογραφία της Πάτμου.

65. Λογοθέτης Μιλτιάδης, ό.π., σσ. 21-22.
66. Μιαούλης Αριστείδης, ό.π.
67. Πούλου-Ελισσαίου Ελένη, Προϊσταμένη της Διεύθυνσης του Δήμου Πάτμου και των Νομικών του Προσώπων.

68. Ιστοσελίδα Δήμου Νισυρίων https://www.nisyrow.gr. (16.6.2021).
69. Φορόπουλος Νικόλαος Λ., «Δημήτριος Ι. Θέμελης ο Πάτμιος αγωνιστής φιλικός», στα Δωδεκανησιακά Χρονικά, τόμος ΣΤ΄, Αθήνα, 1979, σσ. 75-141.
70. Μακρής Μανόλης, ό.π., σσ. 279-282.

71. Νικολάου Νίκος, ό.π., σσ. 404-405.
72. Φαρμακίδης Νικολός, με βάση επίσημα έγγραφα, αντίγραφα των οποίων μας παραχώρησε.
73. Νικολάου Νίκος, ό.π., σ. 416.

74. Μιαούλης Αριστείδης, ό.π.
75. Μιαούλης Αριστείδης, ό.π.
76. Ιστοσελίδα https://www.patmosweb.gr (14.6.2021).
77. Χαρτοφύλης Γιάννης Δ., ό.π.

78.Νικολάου Νίκος, ό.π., σσ. 457-458.
79. Μιαούλης Αριστείδης, ό.π.
80. Παπαχριστοδούλου Χριστόδουλος Ι., Ιστορία της Ρόδου από τους προϊστορικούς χρόνους έως την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου (1948), εκδ. Δήμος Ρόδου - Σ.Γ.Τ.Δ., Β΄ έκδοση συμπληρωμένη, Αθήνα, 1994, σ. 472.
81. Μιαούλης Αριστείδης, ό.π.

82. Χατζηβασιλείου Βασίλης Σ., ό.π., 388, 404, 426, 520-522.
83. Μακρής Μανόλης, ό.π., σσ. 276-279.
84. Λογοθέτης Μιλτιάδης, Οι Δωδεκανήσιοι στον κοινοβουλευτικό βίο της Ελλάδας (1821-1981), Αθήνα, 1983, σσ. 18-19.
85. Μιαούλης Αριστείδης, ό.π.

86. Μακρής Μανόλης, ό.π., σσ. 275-276.
87. Κογιόπουλος Κωνσταντίνος Δ., Η ιστορία της υγείας στα Δωδεκάνησα το α΄ μισό του 20ού αιώνα, έκδ. Ιατρικός Σύλλογος Ρόδου, Ρόδος, 2005, σ. 125.

88. Μιαούλης Αριστείδης, ό.π.
89. Χατζηβασιλείου Βασίλης Σ., ό.π., σσ. 350-351.
90. Χαρτοφύλης Γιάννης Δ., ό.π.
91. Χαρτοφύλης Γιάννης Δ., ό.π.

92. Λογοθέτης Μιλτιάδης, ό.π., σσ. 20-21.
93. Φαρμακίδης Νικολός, με βάση επίσημα έγγραφα, αντίγραφα των οποίων μας παραχώρησε.
94. Μακρής Μανόλης, ό.π., σσ. 153-156.
95. Χαρτοφύλης Γιάννης Δ., ό.π.
96. Γενά Αγγελική, «Αναδρομή στο συγγραφικό έργο του Κώστα Οδ. Σακελλαρίδη», στα ΝΙΣΥΡΙΑΚΑ, τόμος 20, Αθήνα, 2013, σσ. 15-27.