Φρ. Καλαβάσης: Να μην αποκολληθεί η Ρόδος από την ιστορία της και η Μεσαιωνική Πόλη από τους κατοίκους της

Rodiaki NewsRoom

Ανοιχτή επιστολή σε υποψήφιες και υποψήφιους για τη Βουλή και τον δήμο

Γράφει ο Φραγκίσκος Καλαβάσης
Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου

Σαν κάποιοι να άπλωσαν ένα διαφανές αυτοκόλλητο πάνω στο χάρτη της Ρόδου και να επιχειρούν να το τραβήξουν απότομα για να εκριζώσουν ό,τι αληθινό επιμένει να προεξέχει.

Όπως το αληθινό του μέτρον άριστον που διέκρινε η Unesco πριν σαράντα περίπου χρόνια, ανάμεσα στα ζωντανά ίχνη της ιστορίας πάνω στο νησί και στη σύγχρονη ζωή των κατοίκων της και ενέταξε τη Ρόδο ανάμεσα στις πόλεις της παγκόσμιας πολιτισμικής κληρονομιάς.

Αξιολογήθηκε το συνεχές των 2400 χρόνων που παραμένει ανάγλυφο στους δρόμους και τα κτίρια, ιδιαίτερα στην εντός των τειχών περιοχή της πόλης, αλλά και στην αναζήτηση αισθητικής και λειτουργικής σύνδεσης ανάμεσα στο φυσικό τοπίο, την οικονομική δραστηριότητα και την ανάπτυξη των πόλεων.

Έκτοτε αναπτύχθηκε η προσπάθεια εναρμόνισης ανάμεσα σε αυτό το ιστορικό συνεχές και τη σύγχρονη ζωή των κατοίκων, ανάμεσα στην δημοκρατική οργάνωση και θεσμική ενδυνάμωση της κοινωνίας και την ανάπτυξη της αγοράς, που εντούτοις, σταδιακά κατέληξε σχεδόν αποκλειστικά τουριστική απορροφώντας σχεδόν κάθε άλλη δραστηριότητα.

Έκδηλη επομένως δυσφορία έχει προκαλέσει τα τελευταία χρόνια η εγκατάλειψη της Μεσαιωνικής Πόλης, που επιβιώνει χάρη στην ανθεκτικότητα των κατοίκων της, ενώ βαθύτερη ανησυχία προκαλεί η ηθελημένη ή αφελής ασάφεια της Προγραμματικής Σύμβασης που προοιωνίζεται νέα υποβάθμιση της ποιότητας της ζωής και της αξίας της κατοικίας.

Οι πρόσφατες δημοσιογραφικές αποκαλύψεις για σκανδαλώδεις ασχήμιες σε περιοχές σπάνιας ομορφιάς και υψηλής επισκεψιμότητας του νησιού μας, καθώς και για την σιωπηλή ενθάρρυνση των πολλαπλών καταστροφικών παρεμβάσεων από υπεύθυνα πρόσωπα και υπηρεσίες, εντείνουν την αβεβαιότητα και την καχυποψία για το μέλλον της Ρόδου.

Οι ιθύνοντες γνωρίζουν πως οι προτεραιότητες της σύγχρονης πολεοδομίας αναφέρονται σε έξυπνες πόλεις και σε πόλεις της εγγύτητας ή «των 15 λεπτών». Πρόκειται για το συνδυασμό των ψηφιακών υπηρεσιών με την προσβασιμότητα και αφορούν το σχεδιασμό δικτύων επικοινωνίας και συγκοινωνίας.

Συνδυάζοντας την νοημοσύνη των ανθρώπινης ευαισθησίας με την τεχνητή νοημοσύνη που παράγει η επεξεργασία μεγάλων δεδομένων, ο σύγχρονος σχεδιασμός επιδιώκει να εξασφαλίσει την ποιότητα, όχι μόνο στην κατοικία, την εργασία και την επιχειρηματικότητα, αλλά και στις συνδέσεις ανάμεσά τους και στις αλληλεπιδράσεις τους με τον χώρο και την ιστορικότητα.

Θέτει σε προτεραιότητα την άρση των διακρίσεων και των αποκλεισμών από την κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική δραστηριότητα.
Διακρίσεων, που μπορεί να κατηγοριοποιούν άτομα, να στιγματίζουν κοινωνικές ομάδες, αλλά και αποκλείουν και ολόκληρες περιοχές από μια πλήρη και ισότιμη συμμετοχή στη ζωή της πόλης.

Όπως εν προκειμένω συμβαίνει με την εντός των τειχών περιοχή μας, εν αγνοία ή εν γνώσει των ιθυνόντων.
Κι ενώ η ορολογία του σύγχρονου αστικού σχεδιασμού έχει αρχίσει να χρησιμοποιείται και στη Ρόδο, δυστυχώς φαίνεται πως η σχέση με το περιεχόμενο εξαντλείται στη χρήση της ορολογίας!

Όλο και πιο έντονα διαπιστώνουμε πως πίσω από την ορολογία συνεχίζει και επεκτείνεται η εγκατάλειψη και περιφρόνηση κάθε έξυπνης εφαρμογής και κάθε πρωτοβουλίας για την προσβασιμότητα και την εγγύτητα. Σαν ένα βαρέλι αδειανό που κάνει μεγαλύτερο θόρυβο από ένα γεμάτο, η ορολογία έγινε ωραιολογία.

Με αυτό το θόρυβο του αδειανού παρομοιάζουν ορισμένες πρωτοβουλίες για την ιστορική περιοχή της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου, αφού σχεδόν αμέσως εγκαταλείπονται.

Οι μπάρες που θα φρόντιζαν την ήπια κυκλοφορία οχημάτων των κατοίκων και όσων έχουν ανάγκη, στέκουν σπασμένες, οι καταλήψεις των δρόμων από τραπεζοκαθίσματα επεκτείνονται χωρίς συστολή, οι κακόγουστες ταμπέλες των επιχειρήσεων εστίασης εμποδίζουν πλήρως τη θέαση των ιστορικών στοιχείων της πόλης, τα ντεσιμπέλ των νυχτερινών μαγαζιών, ως σύγχρονες σάλπιγγες της Ιεριχώς, απειλούν να γκρεμίσουν τα τείχη.

Οι ελεγκτικοί μηχανισμοί απουσιάζουν, η προστασίας του πολίτη είναι ανύπαρκτη, οπότε βρίσκουν εύφορο έδαφος οι παράνομες δραστηριότητες, κυριαρχεί η αδήλωτη και εξουθενωτική εργασία, ενώ πληθαίνουν οι πρακτικές προστασίας και εκβιασμών.

Είναι επομένως επείγουσα η ανάληψη υπεύθυνων πρωτοβουλιών από την κοινωνία, αλλά και από όλο το φάσμα των πολιτικών ή αυτοδιοικητικών εκφράσεων και σχηματισμών, να άρουν την αβεβαιότητα και την καχυποψία.

Ας ενεργοποιηθούν οι υποψήφιοι και υποψήφιες για να διατυπώσουν τις προτάσεις τους, αλλά και να διαδηλώσουν την επαγρύπνησή τους κατά της ολιγωρίας έναντι της αυθαιρεσίας.

Να διευκρινίσουν φυσικά τις διαφοροποιήσεις τους, αλλά και να αποδοκιμάσουν από κοινού την επιχειρούμενη αντικατάσταση της ευαισθησίας από την αναισθησία και της αισθητικής από την ασυδοσία.

Η ανακήρυξη της Unesco άλλαξε τη μοίρα αυτής της φτωχικής, λίγο περιθωριακής, κατά καιρούς ίσως κακόφημης περιοχής της Μεσαιωνικής Πόλης που συμπυκνώνει και συμβολίζει την μακρά, πολυπολιτισμική, δοξασμένη και τραγική ιστορία της Ρόδου.

Σήμερα όμως υποβαθμίζεται η σημασία συνδυασμού της μόνιμης κατοικίας με τη φιλοξενία, της εστίασης και ψυχαγωγίας με τις εστίες πολιτισμού, της αγοράς και υπεύθυνης επιχειρηματικότητας με τον περίπατο στην ιστορία και με την ποιότητα ζωής.

Ο συνδυασμός της ήπιας κυκλοφορίας και στάθμευσης οχημάτων των κατοίκων με την ευχέρεια της επισκεψιμότητας και την ευέλικτη τροφοδοσία της αγοράς δείχνει να αποτυγχάνει.

Η αποτελεσματική αποκομιδή των σκουπιδιών, η τακτική και ευέλικτη συγκοινωνία για κατοίκους και επισκέπτες, η αισθητική του φωτισμού των δρόμων και η υπόγεια ή ασύρματη δικτύωση γίνονται όλο και πιο δυσδιάκριτα και μακρινά.

Η εξέλιξη των πόλεων, όπως κάθε ζωντανού οργανισμού, είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης των βιολογικών και ψυχολογικών διεργασιών με το φυσικό, κοινωνικό και τεχνολογικό περιβάλλον.

Η ανάπτυξη της νοημοσύνης του κάθε οργανισμού συνδέεται με την ικανότητα αναπαράστασης του εαυτού μέσα στο περιβάλλον, το σχεδιασμό δράσεων επί της αναπαράστασης, τον αναστοχασμό επί της εμπειρίας και την αναδιαμόρφωση του σχεδιασμού.

Το λάθος σε αυτή την πορεία δεν συνδέεται με κάποια επιλογή που θα αποδειχθεί ελλιπής ή λανθασμένη, αλλά με την εμμονή στην επανάληψη της λανθασμένης επιλογής. Λάθος είναι η επανάληψη του λάθους. Κι αυτό συμβαίνει όταν ο οργανισμός, επομένως και η πόλη, δεν διαθέτει μνήμη.

Η μνήμη της πόλης βρίσκεται στους ανθρώπους που κατοικούν και λένε τις ιστορίες τους, στα μνημεία που στήνονται για να μην ξεχαστούν οι δύσκολες μέρες και η αντίσταση στους κατακτητές, στα έργα τέχνης, στην λογοτεχνία και την ποίηση, στα αγάλματα και τις ονομασίες των δρόμων, σε όσα συγκροτούν την ταυτότητα της πόλης. Η αποκόλληση από τη μνήμη αδειάζει την ταυτότητα από το ζωντανό περιεχόμενό της.

Υ.Γ. Σ’ έναν μύθο επιστημονικής φαντασίας, κάποιος πήγε σε μια πόλη με μια μυστήρια φωτογραφική μηχανή που ό,τι φωτογράφιζε εξαφανιζόταν: τοπία και ηλιοβασιλέματα, άνθρωποι και μνημεία, ακόμα λουλούδια και γάτες που τις φωτογράφιζε όταν κοιμόνταν.

Ύστερα έβαζε στη θέση των εξαφανισμένων τις φωτογραφίες τους σε πολλαπλά αντίτυπα και τις πουλούσε, σαν να πουλούσε την ιστορία χωρίς τον ίσκιο της. Όσο η πόλη ερήμωνε, τόσο εκείνος πλούτιζε από τα χάρτινα αντίτυπα μιας πόλης που κανείς δεν θυμόταν.

Τυφλώθηκε από την φαινομενική παντοδυναμία του κι αποφάσισε να φωτογραφηθεί σ’ έναν καθρέφτη, ο εαυτός του μαζί με την μηχανή του, για να μείνουν για πάντα στην ιστορία. Το μοιραίο σέλφι τούς εξαφάνισε δια παντός.