Ψαρρή Γιώτα: Τα χάλκινα ανάγλυφα στον λόφο της Φιλερήμου

Rodiaki NewsRoom

Γράφει η
Ψαρρή Γιώτα
Αρχαιολόγος, Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου

Με αφορμή τα χάλκινα ανάγλυφα που αποσπάστηκαν βίαια από τον λόφο της Φιλερήμου, θεωρώ σκόπιμο να παραθέσω μερικές χρήσιμες πληροφορίες αναφορικά με την ταυτότητα του καλλιτέχνη και την ιστορία των έργων του.

Τα όσα σημειώνονται παρακάτω είναι προϊόν προσωπικής έρευνας, που πραγματοποιήθηκε σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, κάτω από τις συνθήκες αυξημένης ανάγκης του γεγονότος της κλοπής.

Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, ο Ιταλός γλύπτης Antonio Maraini (Ρώμη 5 Απριλίου 1886 - Φλωρεντία 23 Μαΐου 1963) δέχθηκε το 1925, την περίοδο δηλ. του Μεσοπολέμου, την παραγγελία κατασκευής δεκατεσσάρων αναγλύφων από πέτρα του Arezzo της Ιταλίας, με την απεικόνιση των Σταθμών του Πάθους, γνωστής στους καθολικούς ως Via Crucis. Σκοπός της παραγγελίας ήταν να διακοσμηθεί ο Καθεδρικός Ναός του Αγ. Ιωάννη της Ρόδου, σημερινός Ευαγγελισμός, σε μια εποχή που το νησί βρισκόταν, όπως είναι γνωστό, υπό ιταλική κατοχή.

Τρία από τα πέτρινα ανάγλυφα εκτέθηκαν με μεγάλη επιτυχία το 1926 στην Μπιενάλε της Βενετίας, ενώ το επόμενο έτος το σύνολο των αναγλύφων εκτέθηκε στην έκθεση Μοντέρνας Τέχνης στην Galleria d’ Arte Antica, στο Palazzo Feroni της Φλωρεντίας. Μόλις το 2011, σε έκθεση του Ιδρύματος Giovanni Pratesi στο ex Oratorio dello Spedale Serristori της Φλωρεντίας, εκτέθηκαν γύψινα μοντέλα των Σταθμών του Πάθους του ίδιου καλλιτέχνη, διαστάσεων 0,80 x 1,20 μ.

Από τα παραπάνω προκύπτει ήδη η πληροφορία ότι εκτός από τα πέτρινα ανάγλυφα, υπήρχαν και γύψινα του ίδιου καλλιτέχνη, η κατάσταση των οποίων ήταν εξαιρετική κατά την περίοδο παρουσίασής τους στη Φλωρεντία, καθώς είχαν αποφύγει την έκθεση σε εξωτερικούς χώρους, κάτι που δυστυχώς δεν μπόρεσε να αποφευχθεί για τα πέτρινα.

Τα τελευταία φαίνεται ότι κάποια στιγμή μεταφέρθηκαν από τον τότε Καθεδρικό Nαό του Αγ. Ιωάννη, -σημερινό Ευαγγελισμό-, στην εκκλησία του Αγ. Φραγκίσκου, όπου η έκθεσή τους σε εξωτερικό χώρο προκάλεσε μεγάλες φθορές και διάβρωση στο υλικό κατασκευής. Σήμερα, τα ανάγλυφα αυτά βρίσκονται αναρτημένα στις εξωτερικές τοιχοποιίες της Santa Maria della Vittoria, στο Νιοχώρι της Ρόδου, κλείνοντας περίπου 100 χρόνια ιστορίας και έκθεσης σε εξωτερικό χώρο.

Συγκρίνοντας τα πέτρινα ανάγλυφα της Santa Maria με τα γύψινα της Φλωρεντίας και τα αντίστοιχα χάλκινα της Φιλερήμου, οι ομοιότητες που εντοπίζονται είναι προφανείς. Εξαίρεση αποτελούν οι επιγραφές υπομνηματισμού των Σταθμών του Πάθους, που δεν υπάρχουν στα πέτρινα ανάγλυφα, αλλά αντίθετα συναντώνται στα γύψινα και τα χάλκινα.

Μια πιθανή εξήγηση της απουσίας από τα πέτρινα θα ήταν, είτε οι επιγραφές να μην έχουν σωθεί, λόγω της φθοράς της πέτρας από τις εξωτερικές συνθήκες έκθεσης -πράγμα ίσως απίθανο για το σύνολο των έργων- , είτε να μην κατασκευάστηκαν ποτέ, υπόθεση που θεωρώ πιο πιθανή. Παρατηρώντας δε, τις επιγραφές στα χάλκινα ανάγλυφα της Φιλερήμου, φαίνεται ότι αυτές έχουν κυριολεκτικά στριμωχθεί δεξιά και αριστερά του σταυρού, αλλά και στο κάτω μέρος των συνθέσεων, διαταράσσοντας την αρμονία και τη συμμετρία στις συνθέσεις, αρχές που υπηρέτησε ο Maraini ως λάτρης της γεωμετρίας και του κλασικισμού.

Στην παράσταση μάλιστα που η Βερόνικα σκουπίζει το πρόσωπο του Χριστού, το πρώτο γράμμα της λέξης “asciugato” που σημαίνει σκουπισμένος, το Α δηλαδή, βρίσκεται πάνω ακριβώς στο πλαίσιο, έτοιμο σχεδόν να βγει από το ανάγλυφο.

Για τον λόγο αυτό, θεωρώ πιθανό οι επιγραφές να προστέθηκαν αργότερα, προφανώς για την καλύτερη κατανόηση των επεισοδίων του Πάθους, καθώς τόσο τα γύψινα όσο και τα χάλκινα ανάγλυφα φαίνεται να μην απευθύνονταν σ’ ένα αμιγώς καθολικό κοινό, σε αντίθεση με τα πέτρινα, που η κατά προορισμό χρήση τους ήταν για τον τότε Καθεδρικό Nαό του Αγ. Ιωάννη.

Για την ιστορία της υπόθεσης, αξίζει ν’ αναφέρω, ότι από τα δεκατέσσερα επεισόδια της Via Crucis της Φιλερήμου, είχαν κλαπεί τα επτά με τα επεισόδια αρ. 6-11 και αρ. 14. Αυτά απεικόνιζαν τη Βερόνικα να σκουπίζει το πρόσωπο του Ιησού, τον Ιησού να πέφτει για δεύτερη φορά, τον Ιησού να συναντά τις γυναίκες από την Ιερουσαλήμ, τον Ιησού να πέφτει για τρίτη φορά, τον διαμελισμό των ιματίων του Ιησού, τον Ιησού καρφωμένο στον σταυρό και τέλος, τον Ιησού τοποθετημένο στο μνήμα.

Τα υπόλοιπα επεισόδια, που βρίσκονται ακόμα στα προσκυνητάρια της Φιλερήμου και αντιστοιχούν στα επεισόδια αρ. 1-5 και αρ. 12-13, απεικονίζουν τον Ιησού καταδικασμένο σε θάνατο, τον Ιησού να κουβαλά τον σταυρό, τον Ιησού να πέφτει για πρώτη φορά, τη συνάντηση του Ιησού με τη Μητέρα Του, τον Ιησού να δέχεται τη βοήθεια του Σίμωνα του Κυρηναίου, τον Ιησού να πεθαίνει συγχωρώντας τους δολοφόνους του και τέλος, τον Ιησού πάνω στον σταυρό.

Τα κλεμμένα χάλκινα αντίγραφα που εντοπίστηκαν μετά από τη βίαιη απόσπασή τους από τις διωκτικές Αρχές του νησιού, παραδόθηκαν στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου και μεταφέρθηκαν για συντήρηση και έλεγχο στα εργαστήρια της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας.

Τα έξι από αυτά βρέθηκαν ακέραια, με το βάρος τους να υπολογίζεται στα 67 περίπου κιλά το καθένα. Το επεισόδιο που απεικονίζει τη Βερόνικα να σκουπίζει το πρόσωπο του Ιησού, εντοπίστηκε δυστυχώς σπασμένο στα δύο. Η ύπαρξη παλαιότερου ελάσματος στο σημείο φαίνεται να δυσκόλεψε την απόσπαση, με αποτέλεσμα το ανάγλυφο να μην αντέξει στην πίεση που του ασκήθηκε και να σπάσει. Τα υπόλοιπα έχουν υποστεί μικρότερες φθορές, όλες αναστρέψιμες. Το μέλλον του συνόλου των χάλκινων αναγλύφων δεν έχει ακόμα αποφασιστεί.

Προέχει η συντήρηση και η ασφάλειά τους, και ίσως για τον λόγο αυτό θα πρέπει να εξεταστεί και η προοπτική αφαίρεσης και των υπολοίπων από τον ελεύθερο, αφύλακτο χώρο της Φιλερήμου. Υποθέτω, πως ο κόσμος έχει συνηθίσει τη θέασή τους στη διαδρομή μέχρι τον «Σταυρό», και αυτό είναι κάτι που σίγουρα θα πρέπει να ληφθεί υπόψη για τις επόμενες κινήσεις αποκατάστασης της εικόνας της περιοχής.
Μια ενδιαφέρουσα πρόταση θα ήταν η από κοινού έκθεση των πέτρινων αναγλύφων της Santa Maria με τα αντίστοιχα χάλκινα του λόφου της Φιλερήμου, όμως αυτό απαιτεί ιδιαίτερη προετοιμασία και συνέργειες.