Μανώλης Κολεζάκης: Αρχιτεκτονική και Πολεοδομία στη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα επί Ιταλοκρατίας (1912-1943)

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Μανώλης Κολεζάκης
emmanuelnkolezakis@gmail.com

Με τη δημιουργία ενός νέου κινήματος που ονομάζεται «μοντέρνο κίνημα» καθορίζεται η εξέλιξη της αρχιτεκτονικής. Αλλάζει δηλαδή η ιδεολογία που είχαν οι καλλιτέχνες και οι αρχιτέκτονες πριν την εμφάνιση του μοντέρνου κινήματος.

Ο Benito Mussolini εισήγαγε έναν νέο νεοκλασικισμό, ο οποίος θα είχε λιτό ύφος, ακόσμητο βασισμένο σε πρωτογενείς γεωμετρικές μορφές. Ο Giuseppe Terragni είναι ο κυριότερος εκπρόσωπος της ρασιοναλιστικής αρχιτεκτονικής στην Ιταλία, ο οποίος εργάστηκε κάτω από το φασιστικό καθεστώς της κυριαρχίας του Mussolini.

Η ιταλική κυριαρχία στα Δωδεκάνησα αφορά την περίοδο από το 1912 έως το 1943, δηλαδή 31 χρόνια. Οι μεγάλες αλλαγές που έγιναν αφορούσαν την πολεοδομία και την αρχιτεκτονική αυτών. Η περίοδος της Ιταλοκρατίας στα Δωδεκάνησα χωρίζεται σε 3 περιόδους:

Από το 1912 έως το 1924, μετά την παύση δηλαδή της τουρκοκρατίας, όπου δεν υπήρξαν σημαντικές αλλαγές στην πολεοδομία και την αρχιτεκτονική του νησιού της Ρόδου.

Η ιταλική κυριαρχία, κατά τις περιόδους 1924-1936 και 1936-1943, άφησε έντονη τη σφραγίδα της στη Ρόδο στους τομείς της πολεοδομίας και της αρχιτεκτονικής, όπως και στα υπόλοιπα Δωδεκάνησα.

Δύο διαφορετικοί γενικοί διοικητές σε δύο διαφορετικές χρονικές περιόδους, ο Mario Lago (1924-1936) και ο Cesare Maria De Vecchi (1936-1943) είναι οι λόγοι που διακρίνονται οι δύο περίοδοι στην αρχιτεκτονική της Ιταλοκρατίας στη Ρόδο.

Α’ περίοδος της Ιταλοκρατίας 1924-1936
Στην πρώτη περίοδο, από το 1924 έως το 1936, υιοθετείται ένα ιδιαίτερο στυλ, με διοικητή τον Mario Lago, που προσπαθεί να εκφράσει και να αναβιώσει τη δυτική αρχιτεκτονική μέσα από «ανατολίζουσες μορφές». Υιοθετήθηκε ένα ιδιαίτερο στυλ με ιστορικές αναφορές που εξασφάλιζε την συνέχεια της αρχιτεκτονικής της ιπποτοκρατίας στα Δωδεκάνησα.

Η ανάθεση σύνταξης του ρυθμιστικού σχεδίου αναβίωσης και επέκτασης της πόλης της Ρόδου από τον διοικητή Mario Lago έγινε στον αρχιτέκτονα Florestano di Fausto το 1926.

Στο ρυθμιστικό σχέδιο, ο αρχιτέκτονας προτείνει τη δημιουργία του Foro Italico, τη φαρδιά λεωφόρο στο Μανδράκι, δηλαδή το νέο διοικητικό κέντρο της πόλης, με στόχο την τοποθέτηση των δημόσιων υπηρεσιών κατά μήκος της ανατολικής ακτής του νησιού, εξασφαλίζοντας τον κατάλληλο χώρο για τις δημόσιες συγκεντρώσεις που τόσο υποστήριζε το φασιστικό καθεστώς του Mussolini.

Τα κτήρια που τοποθετούνται στο Foro Italico είναι η νέα αγορά, η τράπεζα της Ιταλίας (σημερινή Τράπεζα της Ελλάδας), η ιταλική Λέσχη (σημερινό Λιμεναρχείο), και σε κεντρική θέση το μέγαρο του φασισμού-Casa del Fascio (σημερινά δικαστήρια).

Στο τέλος του διοικητικού κέντρου ξεκινά η τουριστική ζώνη της νέας πόλης που περιλαμβάνει τα λουτρά του La Ronda, τον ναυτικό όμιλο, το ξενοδοχείο των Ρόδων και καταλήγει στο σημερινό ενυδρείο.

To 1932 o R. Petracco θα σχεδιάσει τη συνοικία της νέας αγοράς, ενώ τα λουτρά της Καλλιθέας (1928-1930) αποτελούν το πιο επιτυχημένο και μοναδικό υλοποιημένο έργο του P. Lompardi, το οποίο πλησιάζει περισσότερο τις αρχές του ρασιοναλισμού και του Art Deco που αναπτύσσεται την ίδια εποχή στην Ιταλία.

Β’ περίοδος της Ιταλοκρατίας 1936-1943
Μετά από δέκα χρόνια εξουσίας του Mario Lago σε μία περίοδο με αναγεννησιακά, γοτθικά και ενετικά στοιχεία, με δείγματα μπαρόκ αλλά και νεοκλασικισμού, η πολιτική αλλάζει με νέο διοικητή τον Cesare Maria De Vecchi. Αυτό θα επιφέρει μεγάλες αλλαγές όχι μόνο στην πολιτική αλλά κυρίως στην αρχιτεκτονική της πόλης της Ρόδου.

Στόχος της περιόδου αυτής είναι ο εξαγνισμός της προηγούμενης. «Επιδιώκεται η ανάδειξη του φασιστικού καθεστώτος και η επιβολή της φασιστικής ιδεολογίας».

Με διοικητή τον De Vecchi, υπουργό Παιδείας του Μουσολίνι, μπαίνει σε εφαρμογή το πολεοδομικό σχέδιο που είχε προταθεί από τον F. Fausto (1926), το οποίο εκτελείται με μικρές αλλαγές.

Η περίοδος αυτή της κάθαρσης αφορούσε τα κτήρια που είχαν θεμελιωθεί από την προηγούμενη διοίκηση του Mario Lago, με εξαίρεση την πλατεία Ελευθερίας (Piazza dell’ Impero, 1936), και κάποια κτήρια ακόμη, λίγο πιο έξω από το κέντρο της πόλης. Η πλατεία αυτή έγινε νέος τόπος δημόσιων συγκεντρώσεων αντικαθιστώντας το Foro Italico.

Τα όρια της πλατείας αποτελούσαν τα κτήρια που αναγέρθηκαν το 1936 και στεγάζουν σήμερα το Δημαρχείο, την Αστυνομία και το Δημοτικό Θέατρο. Τα κτήρια που υπέστησαν τις περισσότερες αλλαγές της περιόδου αυτής ήταν:

- Το ξενοδοχείο των Ρόδων (1938-1939)

- Το δικαστικό Μέγαρο (1937-1939)

- Το μέγαρο του Φασισμού (1939)

- Και η ιταλική Λέσχη (1937)

Η αλλαγή στα κτήρια που προώθησε ο De Vecchi ήταν η κάθαρση από τα αραβουργήματα και η επένδυσή τους με πωρόλιθο, ή με κάποιο άλλο επίχρισμα που μιμείται τον πωρόλιθο.

Επιγραμματικά, η αρχιτεκτονική των Ιταλών κατά τα έτη 1924-1943 είχε κατά κοινή ομολογία δύο όψεις: από τη μία του «κατακτητή» και από την άλλη του «προστάτη». Το πρώτο υπερτερούσε του δεύτερου. Παρ’ όλα αυτά, τα ιταλικά κτίσματα αποτελούν κομμάτι της ζωής της Ρόδου ακόμα και σήμερα, θυμίζοντας ότι παρ’ όλα τα χρόνια δουλείας, η ελληνική ψυχή των Δωδεκανησίων, παρέμεινε αδούλωτη και ελληνική.

[Το υλικό αντλήθηκε από τα βιβλία των Γεωργία Καραμάνη-Ιωάννα Χατζημιχαήλ: Ο Ιταλικός Ρασιοναλισμός και η εξάπλωσή του στην πόλη της Ρόδου, Β. Κολώνα: Αρχιτεκτονική στα Δωδεκάνησα 1912-1943, Εκδ. Όλκος, Τσιρπανλή Ζ.: Ιταλοκρατία στα Δωδεκάνησα, 1912-1943, αλλοτρίωση του ανθρώπου και του περιβάλλοντος, εκδ. Ζήτη, Ρόδος 1998, Σ. Χρυστοφυλλάκης (Διατριβή): Η Αρχιτεκτονική της Ιταλοκρατίας σαν μέσο επιβολής και οικειοποίησης του χώρου στα Δωδεκάνησα (1912-1945)].