Η «μαγεία» που συντελείται στο Κατάλυμα της Γαλλίας με το εργαστήρι του διάσημου κεραμίστα Enzo Formisano

Κυριακή Πετρίδου

Μόλις αρχίζει να σκοτεινιάζει, γύρω στις 8:00 το βράδυ, και η οδός Ιπποτών, μια ανάσα πριν φθινοπωριάσει, είναι σκοτεινή. Πανέμορφη και υποβλητική αλλά σκοτεινή. Άλλωστε, ο ξακουστός βοτσαλωτός δρόμος στην Παλιά Πόλη στεγάζει ως επί το πλείστον υπηρεσίες που είναι επιφορτισμένες με την εποπτεία και τη συντήρηση του μοναδικού Μνημείου.

Καθώς προχωράει κανείς προς τα πάνω, όμως, συμβαίνει κάτι αναπάντεχο που δεν το έχουμε συνηθίσει: μέσα στη σκοτεινιά αρχικά αχνοφαίνεται φως από δύο πόρτες.

Ανοιχτές, σαν βιτρίνες, οι πόρτες του Καταλύματος της Γαλλίας στη Ρόδο, «υποχρεώνουν» τους διερχόμενους, επισκέπτες αλλά και ντόπιους, να σταθούν και να τις «χαζέψουν». Κι αυτοί δεν «ξεκολλάνε». Παρακολουθούν, βγάζουν φωτογραφίες, κάποιοι θέλουν να μπουν και μέσα.

Tι γίνεται; Στη μία «βιτρίνα» βλέπουν την έκθεση με κεραμικά που έχουν φτιάξει μαθητές σε συνεργασία με το ΚΕΚ Γεννηματάς, με μοτίβα του περίφημου Ίκαρου. Στην άλλη, όμως, συντελείται... μαγεία. Ο διάσημος Ιταλός κεραμίστας Enzo Formisano τα τελευταία τρία χρόνια βρίσκεται για λίγες εβδομάδες στη Ρόδο και παραδίδει masterclass της μοναδικής δεξιοτεχνίας του για δημιουργίες με πηλό.

Τα εργαστήρια ξεκίνησαν εν μέσω covid, το 2020, στα... διαλείμματα του lockdown, με δύο καλλιτέχνιδες και γίνονται σε συνεργασία της περιφέρειας με το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος και με τη στήριξη του υπουργείου Πολιτισμού και τα πρώτα χρόνια και με το Γαλλικό Ινστιτούτο Παρισίου.

Αυτά πραγματοποιούνται κάθε χρόνο στο διάστημα Σεπτεμβρίου-Νοεμβρίου. Φέτος, είναι η έκτη χρονιά διότι τα εργαστήρια ξεκίνησαν ουσιαστικά από το 2019 με μία καλλιτέχνιδα που δούλεψε εδώ πειραματικά αλλά δεν υπήρχε πρόσβαση στους χώρους που γίνονται τα τελευταία χρόνια.

Σε συνεργασία με τα ΚΕΚ Γεννηματάς τα εργαστήρια πραγματοποιούνται τον χειμώνα μέχρι τον Μάιο και μετά φέρνουν σημαντικούς κεραμίστες από το εξωτερικό. Είχαν φέρει καλλιτέχνιδες από το Λίβανο και την Αίγυπτο. Η αρχή αυτού του εγχειρήματος έγινε από τις διαμονές καλλιτεχνών από τη Γαλλία, την Ελλάδα και μία τρίτη χώρα της Μεσογείου όπου μένουν για δύο μήνες στη Ρόδο και μαθαίνουν για τον πολιτισμό μας.

Όλη αυτή η πρωτοποριακή δράση βέβαια έγινε με πρωτοβουλία της αεικίνητης προξένου επί τιμή της Γαλλίας στη Ρόδο, της κας Αλίκης Μοσχή, αλλά στηρίχθηκε από την περιφέρεια, το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος και τα πρώτα χρόνια και από το Ινστιτούτο του Παρισιού, από το υπουργείο Πολιτισμού και τη Σχολή Καλών Τεχνών (σ.σ. οι καλλιτέχνες μένουν στο παράρτημά της εδώ).

Τα masterclasses του Enzo
Εδώ και 25 χρόνια ο Enzo Formisano έχει στούντιο δικό του στη Φλωρεντία, στο οποίο έρχονται από όλο τον κόσμο για να κάνουν μαθήματα ενώ η Ιταλική κυβέρνηση τον έχει βραβεύσει με τον τίτλο του Maestro Artigiano, που είναι ο μεγαλύτερος τίτλος τιμής για ανθρώπους που ασχολούνται με αυτά τα επαγγέλματα (σ.σ. τέχνες, χειρονακτικά).

Ο Enzo ήταν ο ένας από τους τρεις καλλιτέχνες που ήρθαν στο Κατάλυμα με τις καλλιτεχνικές διαμονές που διοργάνωσε το 2021 και από τότε επειδή διαπίστωσαν το φανταστικό του ταλέντο στη μετάδοση της τέχνης του, τον φέρνουν κάθε καλοκαίρι και κάνει μαθήματα δωρεάν στους ντόπιους, τα οποία βέβαια δεν θα μπορούσαν να γίνουν χωρίς τη στήριξη της περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου εξ ολοκλήρου.

Έτσι, λοιπόν, αυτή είναι η τέταρτη χρονιά που έρχεται στη Ρόδο και η τρίτη που κάνει masterclass.

«Πανικός» είναι η λέξη που περιγράφει την ανταπόκριση των ντόπιων στα μαθήματα που παραδίδει, κάτι που «ανάγκασε» τους διοργανωτές να βάλουν σειρά προτεραιότητας. Μάλιστα, φέτος κάνει δύο γκρουπ αντί ενός που γινόταν τα προηγούμενα χρόνια ώστε να μπορέσει να βάλει περισσότερους μαθητές, λόγω της μεγάλης ζήτησης, ενώ του χρόνου μπορεί να είναι και περισσότερα. Το εργαστήρι παρακολουθούν δικηγόροι, γιατροί, οικονομολόγοι, καθηγητές πανεπιστημίου, ακόμα και καλλιτέχνες!

Enzo
Είχαμε την ευκαιρία να μιλήσουμε με τον μοναδικό Enzo Formisano, την ώρα που βράδιαζε, λίγο πριν ξεκινήσει ένα από τα μαθήματά του. Και εκείνο που διαπιστώσαμε είναι η απίστευτη μεταδοτικότητα και το πάθος του γι’ αυτό που κάνει και που δεν είναι άλλο από τη διδασκαλία της τέχνης του -αν και δεν του αρέσει να την αποκαλεί έτσι.

Πώς ήρθε εδώ: Αυτό που έγινε ήταν όταν έβλεπε στο διαδίκτυο σελίδες για την κεραμική και έπεσε πάνω στην πρόσκληση για καλλιτεχνική διαμονή στη Ρόδο. Έκανε αίτηση η οποία όμως αρχικά…απορρίφθηκε. Μία εβδομάδα αργότερα του τηλεφώνησαν και στο διαδικτυακό ραντεβού που ακολούθησε τον ρωτούσαν διάφορα για μία ώρα δίχως ο ίδιος να γνωρίζει ακριβώς περί τίνος πρόκειται.

Τελικά, τον κάλεσαν και όπως περιγράφει στη «Ροδιακή» ήταν μία εκπληκτική εμπειρία το 2021, αμέσως μετά το lockdown. Ο ίδιος δεν αποκαλεί τον εαυτό του καλλιτέχνη, περισσότερο του αρέσει η διαδικασία να παρουσιάζει τις δημιουργίες του.

Ο θησαυρός: Με ένα τραπεζάκι εκεί στο στενό πεζοδρόμιο της Ιπποτών, έξω από το Κατάλυμα, και με τη... στολή εργασίας του, προσκαλούσε τους διερχόμενους τουρίστες να συμμετάσχουν, εν μέσω πανδημίας, σε μία πρωτόγνωρη μορφή επαφής: μία μικρή ποσότητα πηλού ανάμεσα στα δάχτυλα που πίεζαν δύο άνθρωποι από τις δύο πλευρές, δίχως επί της ουσίας να αγγίζονται.

Η δημιουργία έμοιαζε με νόμισμα, που κάθε ένα ήταν μοναδικό στον κόσμο όπως και τα δαχτυλικά αποτυπώματα εκείνων που το δημιουργούσαν. Στη συνέχεια, μάλιστα, έκαναν έκθεση με αυτόν τον «θησαυρό».

Τα τελευταία τρία χρόνια ο Enzo έρχεται εδώ για το masterclass που παραδίδει με ανέλπιστη επιτυχία. Φέτος θα μείνει εδώ για τέσσερις εβδομάδες. Σε κάθε γκρουπ μετέχουν δέκα άτομα και μετά ψήνουν τις δημιουργίες τους στον φούρνο ο οποίος είναι πολύ μικρός βέβαια σε σχέση με αυτόν που έχει στο στούντιό του-όμως πιθανότατα να πάρουν και μεγαλύτερο με δωρεά.

Είναι βέβαια γνώστης της ιστορίας της Ρόδου στην κεραμική. Όπως λέει γνωρίζει ότι οι ιδρυτές του Ίκαρου προέρχονται από την Ιταλία και εδώ δούλευαν με την τεχνική μαγιόλικα από τη Φλωρεντία, η οποία χρονολογείται από το 1400 και εφευρέθηκε από τους Άραβες.

Γιατί έρχεται κάθε χρόνο: «Την πρώτη φορά ήταν για τη διαμονή και μετά ερωτεύτηκα τη Ρόδο!», λέει αφοπλιστικά. Όπως λέει είναι από τη νότια Ιταλία και υπάρχει μεγάλη «συγγένεια» με τη χώρα μας και, βέβαια, τώρα πια, έχει πολλούς φίλους εδώ.

Στην ουσία... εφηύρε αυτή τη δουλειά, πριν 25 χρόνια όταν σπούδασε στη Σχολή κεραμικής που υπάρχει σε ένα χωριό στην Ιταλία με μεγάλη κληρονομιά σ’ αυτή την τέχνη, το Μόντελούπο Φιορεντίνο, κοντά στη Φλωρεντία.

Εκείνη την εποχή αυτή η τεχνική δεν υπήρχε αφού η κεραμική αποσκοπούσε στη μαζική παραγωγή στα εργοστάσια. Όταν άνοιξε το στούντιό του για να έρθουν οι τουρίστες και να κάνουν μάθημα, όπως λέει τον κορόιδευαν οι άλλοι. Είκοσι χρόνια μετά όλοι διδάσκουν γιατί στους ανθρώπους αρέσει περισσότερο η εμπειρία του να δημιουργούν κάτι, ακόμα και αν το αποτέλεσμα δεν είναι τόσο καλό.

«Αυτό είναι θεραπεία, καλύτερα από το να πηγαίνεις στον θεραπευτή», λέει και αναφέρει ότι ανάμεσα στους μαθητές του είναι δικηγόροι, γιατροί κτλ. που τους αρέσει να φτιάχνουν πράγματα με τα χέρια τους καθώς σε πολλούς ανθρώπους αυτό δίνει μεγάλη ικανοποίηση.

Χαρακτηριστικό είναι αυτό που αναφέρει ότι πριν από δεκαπέντε χρόνια το διάσημο περιοδικό Cosmopolitan βγήκε με εξώφυλλο που αναγραφόταν ότι «η κεραμική είναι η νέα yoga» και είναι, πράγματι, μία μεγάλη τάση σήμερα σε όλο τον κόσμο-βοήθησε και το Χόλυγουντ.

Ο ίδιος, εδώ και πολλά χρόνια διδάσκει καθημερινά στο στούντιό του στη Φλωρεντία, όμως, τη δεκατία του 1980 σπούδασε επιστήμη υπολογιστών και μαθηματικά. Δούλεψε πάνω σ’ αυτό το αντικείμενο και φυσικά έβγαζε πολύ περισσότερα χρήματα από τώρα.

Όπως λέει, προέρχεται από οικογένεια που δεν ήταν πλούσια και κάθε φορά του έλεγαν «η τέχνη δεν θα σε ταΐσει, οπότε σπούδασε κάτι που θα σε συντηρεί και έχε τη για χόμπι»!

Όσο για το πώς έφθασε τελικά να κάνει αποκλειστικά αυτό που κάνει σήμερα, ο ίδιος το αποδίδει περισσότερα σε μία αλληλουχία τυχαίων γεγονότων. Μάλιστα, πριν κάνει θαύματα με τον πηλό, το υλικό του ήταν το γυαλί και δούλευε με αυτό σε στούντιο στην Περούτζια. Πάλι όμως έφτιαχνε κάτι με τα χέρια του. «Αν δεν κινώ τα χέρια μου δεν κινώ το μυαλό μου!», λέει με αφοπλιστική απλότητα.

Έχει κάνει βέβαια και εκθέσεις, όμως δεν εστιάζει στην δουλειά σαν καλλιτέχνη. Εκείνο που τον γεμίζει είναι η κεραμική και η διδασκαλία. Κάποιες φορές δέχεται και παραγγελίες αλλά τις περισσότερες φορές αυτό που κάνει είναι η διδασκαλία. Αυτό τον χαροποιεί: η ανατροφοδότηση από τους ανθρώπους, τους μαθητές του. Στην κεραμική φτιάχνεις ένα-δύο αντικείμενα τα οποία μπορείς να τα δωρίσεις, δηλαδή να είναι χρηστικά και να «κυκλοφορούν». Η δημιουργία δεν εκτίθεται απλά σε κλειστούς χώρους.

Όταν του λέω κάποια στιγμή για την τέχνη του, θέλει να διορθώσει: «Δεν μ’ αρέσει τόσο πολύ η λέξη τέχνη. Προτιμώ να την αποκαλώ δημιουργία (It’ s not art. It’s craft)».

Τι γίνεται όμως στη χώρα μας: στην Ελλάδα, όπως λέει ο Enzo, τα πράγματα κινούνται στην κεραμική ίσως πιο αργά σε σχέση με την Ιταλία ας πούμε. Έχουμε, όμως, τόσους πολλούς τουρίστες οι οποίοι είναι διατεθειμένοι να ξοδέψουν σε όμορφα αντικείμενα, αλλά αυτό προϋποθέτει να εκπαιδεύονται οι άνθρωποι, να υπάρχει μία σχολή, γιατί η κληρονομιά που έχουμε είναι σημαντική.

Η κεραμική στούντιο είναι κάτι άλλο: ο δημιουργός είναι μόνος του, ακολουθεί όλα τα στάδια της παραγωγής και δημιουργεί μοναδικά, μεγαλύτερης αξίας αντικείμενα, και χρηματικής και καλλιτεχνικής. Οι καλλιτέχνες αυτοί φτιάχνουν λίγα κομμάτια και τα πουλάνε βέβαια ακριβά.

Κλείνοντας, θέλει διακαώς να μεταδώσει αυτό που γίνεται τα τελευταία χρόνια στο Κατάλυμα της Γαλλίας: «Αυτό το μέρος γίνεται μέρος μιας αλλαγής αλλά έτσι ξεκινάει η διαδικασία της θεραπείας. Είναι ένα είδος μαγείας. Ο πηλός κάνει τη μαγεία, όχι εγώ», λέει.

Για το τέλος μας έδειξε και τον «Ροδιακό φοίνικα». Πέρυσι, μετά τη μεγάλη πυρκαγιά, πήγε ο ίδιος στα καμμένα και μάζεψε στάχτες. Συγκλονίστηκε από τον κόσμο της Ρόδου.

Όπως εξηγεί, αυτές τις στάχτες όταν τις ψήσεις σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες, στους 1200 βαθμούς, μετατρέπονται σε υαλώδη και μ’ αυτά οι μαθητές του έφτιαξαν τον ροδιακό φοίνικα που υπάρχει στον κήπο του Καταλύματος. Το μήνυμα που θέλουν να στείλουν με τον ροδιακό φοίνικα είναι ότι από τις στάχτες της μεγάλης φωτιάς μπορεί να δημιουργήσεις κάτι όμορφο.

Ο χώρος του εργαστηρίου
Πρόκειται για αίθουσες οι οποίες ήταν κλειστές για αρκετές δεκαετίες και ανακαινίστηκαν την περίοδο του κορωνοϊού, υπό την εποπτεία της κας Μοσχή και την πολύτιμη συνδρομή της περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου.

Η μία αίθουσα, η μεγάλη, που είναι και η είσοδος στον χώρο, ήταν σε καλύτερη κατάσταση και χρειάστηκε μόνο μία…γενναία συντήρηση. Οι άλλες δύο όμως, εκεί όπου στεγάζονται το εργαστήρι και οι εσωτερικές με τον φούρνο όπου ψήνονται οι δημιουργίες από πηλό, ήταν πράγματι σε πολύ κακή κατάσταση.

Το μεγάλο στοίχημα της περιφέρειας ήταν να ανοίξουν οι βαριές πόρτες της ιστορίας της Ιπποτών και να γίνει μία καλλιτεχνική δραστηριότητα που να απευθύνεται τόσο σε ντόπιους όσο και στους επισκέπτες και μάλιστα λειτουργεί σαν ατραξιόν αφού θέλουν και εκείνοι να κάνουν μαθήματα. Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν το 2020.