Σωτήρης Ντάλης: Το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η Ευρωπαϊκή Ενοποίηση

Rodiaki NewsRoom

Από τα διδάγματα του χθες στις προκλήσεις του σήμερα

Γράφει ο Σωτήρης Ντάλης*

Το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η 8η Μαΐου του 1945 συνδέονται και με την Ελλάδα. H όμορφη Σύμη θα τιμήσει σήμερα την 80ή επέτειο από την υπογραφή του Πρωτοκόλλου Παράδοσης των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής Δωδεκανήσου στους Συμμάχους, την 8η Μαΐου 1945.

80 χρόνια από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και 75 χρόνια από την ιστορική Διακήρυξη Σουμάν που έθετε τα θεμέλια της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ευρωπαϊκή υπόθεση βρίσκεται σήμερα μπροστά σε μια δύσκολη πραγματικότητα. Τα 80 χρόνια από τον Μάιο του 1945 και τα 75 χρόνια από τον Μάιο του 1950, μας δίνουν την ευκαιρία για έναν αναστοχασμό.

Οι περισσότεροι θα συμπέραιναν ότι οι γενικές γραμμές της τρομερής σύγκρουσης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου έχουν τεθεί εδώ και πολύ καιρό. Χιλιάδες βιβλία έχουν εκδοθεί και αναρίθμητες ταινίες έχουν απεικονίσει όλες τις πλευρές των στρατιωτικών γεγονότων και των δοκιμασιών των αμάχων. Εκατοντάδες μουσεία και μνημεία έχουν δημιουργηθεί για να διατηρήσουν ζωντανή την ανάμνηση του πολέμου. Επέτειοι γιορτάζονται με διαφορετικούς τρόπους κάθε Μάιο.

Για παράδειγμα στις ΗΠΑ, πριν την επέτειο που γιορτάστηκε το 2005, εγκαινιάστηκε στην Ουάσινγκτον ένα υπέροχο νέο Μνημείο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Βρίσκεται δίπλα στο μνημείο του Τζορτζ Ουάσινγκτον και απέναντι από το Εθνικό Μουσείο Ολοκαυτώματος. Η κύρια επιγραφή του μνημείου γράφει «Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος 1941-45».

Σ’ αυτό το σημείο, αν όχι και νωρίτερα, αρχίζεις να υποπτεύεσαι ότι το μνημείο δεν είναι αφιερωμένο στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ως σύνολο, αλλά μάλλον στην ανάμειξη των ΗΠΑ σ’ αυτόν. Οποιοσδήποτε ευρωπαίος θα μπορούσε να τονίσει ότι ο πόλεμος δεν άρχισε το 1941. Εκατομμύρια Αμερικανοί όμως διδάχτηκαν να έχουν άλλη γνώμη, γράφει ο ιστορικός Norman Davis. Πουθενά δεν γίνεται αναφορά στους συμμάχους των ΗΠΑ ή στους «εν όπλοις» συντρόφους τους.

Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού Ευρώπη, μετά το τέλος του καταστροφικού Β’ Παγκοσμίου Πολέμου τον Μάιο του 1945, έπρεπε να αναζητηθεί η κατάλληλη μεθοδολογία για να «λυθεί» το γερμανικό «πρόβλημα». Η ελεγχόμενη από τη Δύση, Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας έπρεπε να προχωρήσει σε μια σταδιακή εκβιομηχάνιση και προς αυτή την κατεύθυνση «πίεζαν» οι ΗΠΑ τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Κάπως έτσι μέσα από τις στάχτες του πολέμου προέκυψε μια καινοτόμος θεσμική πρόταση, στην οποία όμως δεν ανταποκρίθηκε το Ηνωμένο Βασίλειο, προϊόν των εργασιών της ομάδας που εργάστηκε γύρω από τον Επιθεωρητή Σχεδιασμού της Γαλλικής Κυβέρνησης, τον Ζαν Μονέ.

Η ιδέα ήταν να τεθούν υπό μια κοινή αρχή η παραγωγή και η διαχείριση του άνθρακα και του χάλυβα, απαραίτητων πόρων για την ανάπτυξη των βιομηχανιών. Tην πρόταση του Ζαν Μονέ, ανέλαβε να την προωθήσει πολιτικά ο Ρομπέρ Σουμάν, ο υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας. Έξι κράτη (Γαλλία, Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, Βέλγιο, Ιταλία, Ολλανδία και Λουξεμβούργο) αποδέχτηκαν το σχέδιο μιας «λειτουργικής» κοινότητας, «υπερεθνικού» χαρακτήρα.

Στις 9 Μαΐου 1950 (έκτοτε Ημέρα της Ευρώπης), ο Ρομπέρ Σουμάν θα παρουσιάσει αυτή τη θεσμική καινοτομία με την ιστορική δήλωσή του, η οποία υπογράμμιζε ότι, "η παγκόσμια ειρήνη δεν μπορεί να διατηρηθεί αν δεν αναληφθούν δημιουργικές προσπάθειες ανάλογες των κινδύνων που την απειλούν.

Η Ευρώπη δεν θα δημιουργηθεί δια μιας, ούτε σε ένα συνολικό οικοδόμημα: θα διαμορφωθεί μέσα από συγκεκριμένα επιτεύγματα που θα δημιουργήσουν πρώτα μια πραγματική αλληλεγγύη. Η από κοινού διαχείριση της παραγωγής άνθρακα και χάλυβα... θα αλλάξει το πεπρωμένο αυτών των περιοχών που επί μακρόν ασχολούνταν με την κατασκευή όπλων για πολέμους των οποίων υπήρξαν σχεδόν μονίμως τα θύματα."

Στη λογική της Δήλωσης Σουμάν της 9ης Μαΐου 1950, τα έξι κράτη που συμφώνησαν, θα υπογράψουν ένα χρόνο αργότερα στο Παρίσι στις 18 Απριλίου του 1951, τη Συνθήκη που θα ιδρύσει την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ). Οι εκπρόσωπο των έξι κρατών θα δηλώσουν «…αποφασισμένοι να υποκαταστήσουν τους προαιώνιους ανταγωνισμούς με τη συγχώνευση των ουσιαστικών συμφερόντων τους, να δημιουργήσουν με την εγκαθίδρυση μιας οικονομικής κοινότητας τα πρώτα όργανα μιας περισσότερο πλατιάς και ανεξάρτητης κοινότητας μεταξύ λαών που επί μακρόν υπήρξαν αντίπαλοι σε αιματηρές συγκρούσεις και να θέσουν τις βάσεις θεσμών ικανών να κατευθύνουν ένα πεπρωμένο που εις το εξής θα είναι κοινό.»

Η ευρωπαϊκή ενοποιητική διαδικασία από τη δεκαετία του 1950 μέχρι σήμερα εξασφάλισε στην Ευρώπη ειρήνη, ευημερία και συνείδηση κοινότητας προκειμένου να ξεπεραστούν οι αντιθέσεις. Με την ευρωπαϊκή ενοποίηση αντλήσαμε διδάγματα από τις αιματηρές αντιπαραθέσεις του παρελθόντος.

Πέρα από την ειρήνη, τη σταθερότητα και την ευημερία, στις επιτυχίες της ευρωπαϊκής ενοποίησης συμπεριλαμβάνονται οι αρχές, αλλά και η μορφή συνεργασίας στην Ευρώπη: δημοκρατία, ισότητα δικαιωμάτων, διαφάνεια, επικουρικότητα, αξιοπρέπεια του ανθρώπου, ελευθερία, αλληλεγγύη και ανεκτικότητα είναι μερικές από τις βασικές αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), καθώς η ΕΕ δεν είναι απλώς ένας οικονομικός χώρος αλλά και μια κοινωνία αξιών.

Σήμερα η ευρωπαϊκή ενοποίηση σηματοδοτεί πρωτίστως την ειρήνη στην Ευρωπαϊκή Ήπειρο που δοκιμάστηκε τόσο σκληρά με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

*Καθηγητής διεθνών σχέσεων και ευρωπαϊκής ενοποίησης, Πρόεδρος του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών: Αρχαιολογία, Γλωσσολογία, Διεθνείς Σχέσεις.