Ο “Λαγοκέφαλος” και η “Φιστουλάρια”

Μία ενδιαφέρουσα μελέτη που έγινε από το Κολλέγιο Ρόδου Το Κολλέγιο Ρόδου στα πλαίσια των προγραμμάτων της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και της βιωματικής μάθησης ασχολείται με θέματα που βοηθούν τα παιδιά να γνωρίσουν τον τόπο τους, να ανακαλύψουν τους προβληματισμούς του επιστημονικού κόσμου, αλλά και να συσχετίσουν τα θέματα αυτά με την καθημερινή ζωή τους. Στα πλαίσια αυτής της φιλοσοφίας οι μαθητές ασχολήθηκαν με ένα φαινόμενο που συμβαίνει στην περιοχή μας και τελευταία έγινε για ακόμη μία φορά πρωτοσέλιδο στης εφημερίδες του τόπου μας, προκαλώντας μάλιστα και την «ανησυχία» των καταναλωτών. Υπεύθυνος αυτής της ανησυχίας ήταν το ψάρι Λαγοκέφαλος, ενώ πριν μερικούς μήνες αντίστοιχη ανησυχία είχε προκαλέσει η Φιστουλάρια. Και τα δύο ψάρια αποτελούν μέρος ενός φαινομένου που αποκαλείται Λεσσεψιανή μετανάστευση. Η διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ κράτησε 10 χρόνια (18591869). Μετά το γεγονός αυτό άνοιξε ένας θαλάσσιος δρόμος, που οδήγησε πολλούς οργανισμούς να διασχίσουν τη διώρυγα και να φτάσουν μέχρι τα νερά μας. Οι μετανάστες αυτοί ονομάστηκαν λεσσεψιανοί (Lessepsian migrants) και το φαινόμενο Λεσσεψιανή μετανάστευση (Lessepsian migration).Το όνομα τους δόθηκε προς τιμήν του Γάλλου διπλωμάτη Ferdinand de Lesseps (18051894) που ήταν υπεύθυνος για το έργο. Η επαφή αυτή έφερε σε επαφή την Ερυθρά με τη Μεσόγειο θάλασσα, και έδωσε γένεση σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα βιογεωγραφικά φαινόμενα στον κόσμο: Τη μετακίνηση δεκάδων θαλάσσιων ειδών της χλωρίδας και της πανίδας της Ερυθράς θάλασσας και του Ινδικού και Δυτικού Ειρηνικού ωκεανού προς τη Μεσόγειο θάλασσα, μια διαδικασία που συνεχίζεται μέχρι και τις ημέρες μας. “Είναι το φαινόμενο της επιτυχούς πορείας σε μια μόνο κατεύθυνση από την Ερυθρά θάλασσα στην Ανατολική Μεσόγειο” (Por, 1978). Οι οργανισμοί που διέσχισαν τη διώρυγα (ψάρια, γαρίδες, καβούρια, κοχύλια, φύκη κ.α) διάνυσαν σχεδόν 160 χιλιόμετρα με βραδύ ρυθμό στην αρχή, εξ αιτίας της υψηλής αλατότητας (υπάρχουν πολλές αλμυρές λίμνες) και ταχύτερο μετά. Στράφηκαν προς τις ακτές του Ισραήλ, προχώρησαν προς τις ακτές του Λιβάνου, της Συρίας, της Τουρκίας, και της Κύπρου. Αρκετοί από αυτούς πέρασαν με δυσκολία τη στενή ηπειρωτική υφαλοκρηπίδα της Μικράς Ασίας και έφτασαν στις παράκτιες ακτές της Δωδεκανήσου. Για ποιο λόγο μας απασχολεί το φαινόμενο; Στην περιοχή της κανονικής τους εξάπλωσης, ζουν με τους φυσικούς τους εχθρούς οι οποίοι ελέγχουν τον πληθυσμό τους. Στη φύση οι διάφορες ομάδες οργανισμών ελέγχονται έτσι ώστε να διατηρείται ο αριθμός τους σε ισορροπία. Οι Λεσσεψιανοί μετανάστες ήρθαν μόνοι τους χωρίς τους φυσικούς εχθρούς τους, γεγονός που κάνει δύσκολο τον έλεγχο του πληθυσμού τους. Στα δικά μας νερά κολυμπούν 28 Λεσσεψιανά ψάρια. Κάποια από αυτά είναι η Φιστουλάρια (Fistularia Commersonii) και ο Λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus). Η Φιστουλάρια εγκαταστάθηκε γρήγορα και σταθερά. Eντοπίστηκε στις ακτές της Χαλκιδικής όπως και στη Σικελία. Τρέφεται με μικρά ψαράκια (γόνο) και φαίνεται ότι είναι ανταγωνιστική των ψαράδων όσον αφορά την τροφή της αφού τρώει εμπορεύσιμα είδη. Ο Λαγοκέφαλος εντοπίστηκε για πρώτη φορά στη Μεσόγειο το 2003 στα τούρκικα νερά της Κω και στη συνέχεια στα ελληνικά νερά της Νότιας Δωδεκανήσου, στη Ρόδο, Σύμη, Καστελλόριζο, στις ακτές του Ισραήλ στην περιοχή του Ιzmir της Τουρκίας. Από δεδομένα φαίνεται ότι ο πληθυσμός του διευρύνεται με γρήγορο ρυθμό στην περιοχή μας. Το ψάρι αυτό σύμφωνα με βιβλιογραφικές αναφορές, παρομοίως με άλλα τροπικά είδη της ίδιας οικογένειας Tetraodontidae μπορεί να είναι τοξικό για τον άνθρωπο. Περιέχει μια τοξίνη την τετροδοτοξίνη η οποία μπορεί να προκαλέσει θάνατο εξ αιτίας μυικής παράλυσης, αναπνευστικών διαταραχών και ανεπάρκειας κυκλοφορικού συστήματος. Δύο περιπτώσεις δηλητηρίασης ατόμων αναφέρθηκαν από το Ισραήλ και το Λίβανο. Εξωτικά είδη Στη Μεσόγειο υπάρχουν αυτόχθονα είδη και εξωτικά είδη της πανίδας και χλωρίδας. Ορίζονται εξωτικά είδη τα είδη που η καταγωγή τους είναι έξω από τη Μεσόγειο. Έτσι, εξωτικά είναι τα είδη που εισέρχονται στη Μεσόγειο • μέσω του Στενού του Γιβραλτάρ, • μέσω της Διώρυγας του Σουέζ (τα Λεσσεψιανά), • μέσω ΒόσπορουΜαρμαρά. Μεταξύ των εξωτικών ειδών διακρίνουμε είδη που δημιούργησαν σταθερούςμόνιμους πληθυσμούς και είδη που θεωρούνται «ξένα» (alien) ή γιατί δεν κατάφεραν να εγκατασταθούν ή ήρθαν πολύ πρόσφατα. Τρόποι εισόδου Οι τρόποι εισόδου των «εισβολέων» είναι βασικά : 1. άμεση εισαγωγή (συνήθως ακούσια) μέσω της ανθρώπινης δραστηριότητας (διαφυγή από υδατοκαλλιέργειες και ενυδρεία ή κατά τη διάρκεια μεταφοράς αυγώνιχθυολαρβών), 2. φυσική είσοδος. Μερικά είδη φτάνουν στη Ρόδο (και γενικότερα στα Δωδεκάνησα) και εισέρχονται στο νοτιοανατολικό Αιγαίο, ενώ άλλα φτάνουν δυτικά μέχρι και την Ανατολική ακτή της Σικελίας. Αριθμός των Λεσσεψιανών Από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι και σήμερα έχουν καταγραφεί στη Μεσόγειο θάλασσα πάνω από 200 είδη που ανήκουν στους Λεσσεψιανούς μετανάστες, ενώ συνολικά εκτιμάται ότι υπερβαίνουν τα 500. Στο χάρτη φαίνεται η εξάπλωση των ειδών στη Μεσόγειο που ονομάστηκε Λεσσεψιανή επαρχία. Ταξινόμηση Οι κυριότερες ταξινομικές ομάδες από την άποψη της αριθμητικής συμμετοχής στους Λεσσεψιανούς μετανάστες είναι: • Τα ψάρια • Τα μαλάκια • Τα καρκινοειδή Υπάρχουν επίσης μετανάστες που ανήκουν στα: • Φύκη • Πολύχαιτα • Mέδουσες Η θαλάσσια περιοχή της Ρόδου Το νησί της Ρόδου βρίσκεται σε μια θαλάσσια περιοχή με ιδιαίτερο ωκεανογραφικό και οικολογικό ενδιαφέρον. Είναι τοποθετημένο ανάμεσα του Νοτιοανατολικού Αιγαίου πελάγους και της Βορειοδυτικής Λεβαντίνης θάλασσας που βρίσκεται πάνω από το νησί της Κύπρου. Λόγω της θέσης της συγκέντρωσε τη προσοχή των ωκεανογράφων από το τέλος της δεκαετίας του `50 διότι χαρακτηρίζεται από έντονα υδρολογικά φαινόμενα. Κάποια ωκεανογραφικά στοιχεία του θαλάσσιου οικοσυστήματος της περιοχής Ρόδου: Α. ΦΥΣΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ Υψηλές τιμές: 1. θερμοκρασία: 1516οC ΦεβρουάριοςΜάρτιος 2627οC ΑύγουστοςΣεπτέμβριος 2. Αλατότητα 38,9‰ ΦεβρουάριοςΜάρτιος 39,4‰ ΑύγουστοςΣεπτέμβριος 3. Διαφάνεια Υψηλή Αλατότητα είναι η ποσότητα των διαλυμένων αλάτων, κυρίως των νατρίου, ασβεστίου και μαγνησίου. Η αλατότητα στις ανοικτές θάλασσες είναι ~ 35‰ (35g άλατος σε 1 λίτρο νερού). Στις κλειστές θάλασσες (όπως η Μεσόγειος) η αλατότητα είναι μεγαλύτερη λόγω εξάτμισης. Διαφάνεια είναι η ποσότητα της οργανικής ύλης που περιέχει το νερό Κύρια αίτια της υψηλής αλατότητας του νερού είναι: • η έλλειψη σημαντικών εισόδων γλυκού νερού • Η έντονη εξάτμιση • η περιορισμένη περίοδος των βροχοπτώσεων • Οι φυσικές παράμετροι της θάλασσας επηρεάζονται και από • το εύκρατο ζεστό μεσογειακό κλίμα του νησιού, • τους ανέμους, βόρειους και νότιους, που πνέουν όλο το έτος και μερικές φορές είναι εξαιρετικά δυνατοί. Β. ΧΗΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ Διαλυμένο οξυγόνο Καλή οξυγόνωση των νερών Θρεπτικά άλατα Χαμηλές τιμές Χλωροφυλλικές χρωστικές Χαμηλές τιμές Θρεπτικά άλατα είναι άλατα διαλυμένα στο θαλασσινό νερό, κυρίως φωσφόρου, αζώτου και πυριτίου. Έχουν μεγάλη βιολογική σημασία γιατί αποτελούν την πρώτη ύλη για τη βιοσύνθεση των οργανικών ουσιών (νιτρικά, φωσφορικά) ή σαν πρόσθετη δομική ύλη στην κατασκευή σκελετών (πυρίτιο). Οι χαμηλές τιμές των θρεπτικών αλάτων και της χλωροφύλληςα, καθώς και οι χαμηλές συγκεντρώσεις του φυτοπλαγκτού δείχνουν τον ολιγοτροφικό χαρακτήρα των νερών της Ρόδου. Με βάση τις προηγούμενες παρατηρήσεις, η θάλασσα της Ρόδου παρουσιάζει χαμηλές τιμές της πυκνότητας των οργανισμών Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η θάλασσα της περιοχής είναι φτωχή. Τα νερά της Ρόδου αντιθέτως παρουσιάζουν υψηλή ποικιλότητα ειδών Οι πολυάριθμες ωκεανογραφικές και αλιευτικές μελέτες μας δείχνουν ότι από τους πρώτους κρίκους της τροφικής αλυσίδας μέχρι τους τελευταίους όλες οι ομάδες χαρακτηρίζονται από αρκετά πλούσιο αριθμό ειδών. Είδη Λεσσεψιανών μεταναστών που αναφέρθηκαν στα ελληνικά νερά Σημειώνουμε ότι πολλά Λεσσεψιανά είδη που εντοπίσθηκαν πρόσφατα στα νερά μας δεν έχουν ακόμα ελληνική κοινή ονομασία. Επιτυχία της εξάπλωσης Η επιτυχία της εξάπλωσης των Λεσσεψιανών τροπικών μεταναστών στη Λεβαντίνη και στην περιοχή μας έχει σχέση με διάφορα παράγοντα όπως: • τα αβιοτικά χαρακτηριστικά των νερών (υποτροπικά νερά με υψηλή αλατότητα και υψηλές θερμοκρασίες), • τη φυσιολογική ανεκτικότητα των ειδών, • τους τροφικούς πόρους, • την πίεση των «θηρευτών» τους, • τον ανταγωνισμό με τα «ντόπια» είδη. Προβληματισμοί Φυσικά, από την οικολογική βιογεωγραφική άποψη, προβληματισμοί προκύπτουν για το μέλλον των αυτοχθόνων (native) ειδών της Μεσογείου. Οι αποικιστές έχουν τη δυνατότητα να μετατοπίζουν και να παίρνουν τη θέση των αυτοχθόνων ειδών, με αποτέλεσμα να τα εξαφανίζουν; Ή εγκαθίστανται σε ανεκμετάλλευτες περιοχές με αποτέλεσμα να εμπλουτίζουν τη βιοποικιλότητα της Μεσογείου. Γενικά, μπορούμε να σκεφτούμε ότι η διείσδυση και ο αποικισμός είναι πιο εύκολο για τα είδη που ανήκουν σε οικογένειες που • ή έχουν λίγους αντιπροσώπους, • ή δεν αντιπροσωπεύονται καθόλου. • Αλλά, δεν υπάρχουν ακόμα πολλές μελέτες σχετικά με την επίδραση των μεταναστών πάνω στα αυτόχθονα είδη.Η παραπάνω εργασία έγινε από ομάδα μαθητών του ΚΟΛΛΕΓΙΟΥ ΡΟΔΟΥ, με την εποπτεία της Βιολόγου Βασιλάκη Γεωργίας, διευθύντριας σπουδών.