«AΡΜΑΣ» και ο τρούλος της Αγία Σοφίας στην Πόλη - Μια γενναδενή παράδοση

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Κώστας Ε. Μηνέττος
Επίτιμος Σχολικός Σύμβουλος Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης

Μια από τις ολιγάριθμες βαριές βιομηχανίες που ίδρυσαν οι Ιταλοί κατακτητές στη Ρόδο ήταν και η κεραμοποιία SAICA. Την εγκατέστησαν στο Γεννάδι της Ρόδου το 1929, όταν είχαν πάρει την απόφαση να κρατήσουν οριστικά τα νησιά μας κάτω από την Ιταλική κυριαρχία. Το εργοστάσιο σχεδιάστηκε από τον Ιταλό μηχανικό Mario Bonetti. Διέθετε πλούσιες εγκαταστάσεις και εντυπωσιακή υψικάμινο 45 μ. ύψους, που κατασκεύασε Πειραιώτης τεχνίτης.

Ο λόγος που επέλεξαν την περιοχή του Γενναδίου ήταν το πλούσιο αργιλώδες χώμα, που υπήρχε σε μεγάλες ποσότητες και ήταν κατάλληλο για κεραμικά. Έλαβαν υπόψη τους και τα διάσπαρτα νεκροταφεία θραυσμάτων κεραμικών που υπήρχαν και είναι μέχρι και σήμερα ορατά σε περιοχές του Γενναδιού, όπως στα Καρσοπένια, στα Γεφανειά, στις Ρασίες, στον Αρμά, στη Σκολώνα και αλλού. Να σημειωθεί επιπλέον, ότι κοντά στο φράγμα του Σκολωνίτη ποταμού υπάρχει λόφος με την ονομασία Πηλός, με άριστο αργιλώδες χώμα για πήλινες κατασκευές.

Η κεραμοποιία SAICA, μετά την Ενσωμάτωση, άλλαξε αρκετούς ιδιοκτήτες και ονομασίες, ενώ τελευταία είχε περιέλθει στη γνωστή οικογένεια πετυχημένων επιχειρηματιών της Ρόδου, των αδελφών Υψηλάντη, που την εκσυγχρόνισαν, τη λειτούργησαν αποδοτικά για αρκετά χρόνια και την κράτησαν μέχρι το τέλος του 1996.

Στο Γεννάδι, όταν μιλούσαμε για το εργοστάσιο της κεραμοποιίας, αναφερόμασταν με τη λέξη «το φουρνάκι» ή «τα φουρνάκια». Κι αυτό, γιατί η πιο σκληρή δουλειά στο εργοστάσιο ήταν στο φούρνο του, στις εργασίες ψησίματος των τούβλων και κεραμιδιών.

Στα χρόνια μετά την Απελευθέρωση το εργοστάσιο απασχολούσε γύρω στους 120 εργάτες, παρήγε 7.000.000 τεμάχια πλίνθων και κεραμιδιών και εφοδίαζε τη Δωδεκάνησο, νησιά των Κυκλάδων και την Κύπρο.

Μεταξύ αυτών που εργαστήκαμε στο «φουρνάκι», τους μήνες των καλοκαιρινών διακοπών μας, ήμασταν σχεδόν όλοι όσοι μαθητεύσαμε είτε στο ημιγυμνάσιο Γενναδίου, που λειτούργησε μέχρι το σχολικό έτος 1954-55, είτε στο ιστορικό Βενετόκλειο Γυμνάσιο. Το κάναμε από ανάγκη, γιατί υπήρχε οικονομική δυσπραγία και τα λίγα μεροκάματα ανακούφιζαν τις πτωχές οικογένειες στα έξοδα των σπουδών μας.

Ποια είναι τώρα η παράδοση που συνδέει το Γεννάδι με τους πλινθοκέραμους του τρούλου της Αγίας Σοφίας;
Ο αείμνηστος δάσκαλός μου και στενός συγγενής Βασίλειος Μηνέττος σε μια συνέντευξή του, σε βαθύ γήρας, στον εγγονό του Αναστάσιο Σάββα-Μοναχοκόρη, ανέφερε ότι η ονομασία – στο τοπωνύμι «ΑΡΜΑΣ» δόθηκε από ένα άρμα που μετέφερε τους ελαφριούς πλινθοκέραμους που κατεσκεύαζε εργαστήριο κεραμικής της περιοχής.

Το άρμα εκείνο εγκαταλείφθηκε για χρόνια και ονοματοδότησε έκτοτε την περιοχή. Να λάβουμε υπόψη ότι ο «ΑΡΜΑΣ» είναι κατάφυτος από ελαιόδεντρα που ανήκουν στην οικογένεια Μηνέττου και ως εκ τούτου πρέπει ανάλογα να αξιολογήσουμε τον ισχυρισμό του μακαριστού δασκάλου. Βρίσκεται δε ο «ΑΡΜΑΣ» στα βόρεια του σημερινού χωριού, στη βόρεια όχθη του γενναδενού χειμάρρου, ενώ στα νότια διακρίνονται και σήμερα ερείπια από αλευρόμυλο με την ονομασία «του Κουτσομύτη ο μύλος».

Ένα άλλο στοιχείο που κάνει την παράδοση να γίνεται πιστευτή είναι η ύπαρξη στις παρυφές του ελαιώνα, στην κορυφή μικρού λόφου, σωζόμενης κόγχης ιερού και ερειπίων παλαιάς εκκλησίας, βυζαντινής εποχής, προς τιμήν της Αγίας Σοφίας. Να σχετίζεται το εκκλησάκι αυτό με τον τρούλο της Μεγάλης Εκκλησιάς; Αν η απάντηση είναι θετική, τότε το «Άρμα» μετέφερε τα κεραμικά σε έναν από τους δύο παραδοσιακούς παραθαλάσσιους οικισμούς είτε σ’ αυτόν με το τοπωνύμι «κατελύματα» είτε σ’ εκείνον της «Μεγάλης Γης», απ’ όπου πλέον διά θαλάσσης μεταφέρονταν στην Πόλη.

Για όσους γνωρίζουν την περιοχή, ένας παλιός χωματόδρομος από το Γεννάδι διερχόταν από τη «Μεγάλη Γη», στις παρυφές του πρόσφατα ανακαλυφθέντος παραλιακού οικισμού και συνέχιζε προς «Κιοτάρι» με κατάληξη τη Χώρα (την πόλη της Ρόδου, την πρωτεύουσα του νησιού). Πρόκειται για οικισμό βυζαντινής εποχής, που αποκαλύφθηκε κατά την εκσκαφή θεμελίων και ανέγερση ξενοδοχειακού συγκροτήματος. Τα ερείπιά του, ευτυχώς, διασώθηκαν και εξασφαλίστηκε τουλάχιστον η ανάδειξη και η επισκεψιμότητά τους.

΄Εχω επισκεφθεί αρκετές φορές την περιοχή του «ΑΡΜΑ» και έχω κάνει μια εμπειρική εκτίμηση των θραυσμένων κεραμικών. Διαπίστωσα ότι ισομεγέθη θραύσματα διέφεραν αρκετά από άποψη βάρους, στοιχείο που πρέπει να διερευνηθεί και συνεκτιμηθεί στην όποια διατύπωση άποψης.

Σε δημοσίευσή του στο “RODOS info NEWS” στις 5 Ιουνίου 2016 ο Σταύρος Γεωργαλλίδης κάνει γνωστό ότι είναι κάτοχος κεραμιδιού που βρέθηκε σε χώρο του διαλυθέντος εργοστασίου και του παραδόθηκε, προφανώς από κάτοικο του Γενναδίου.

Παραθέτει μάλιστα και φωτογραφίες των δύο όψεων και επιπλέον απόσπασμα από χειρόγραφο βιβλίο του πατέρα του Αχιλλέα Γεωργαλλίδη που γράφει: «Για να είναι ελαφρύς ο μέγας τρούλος, χρησιμοποιήθηκαν τούβλα και κεραμίδια που κατασκευάστηκαν ειδικά στο νησί της Ρόδου και ήταν πολύ ελαφριά, γιατί είχαν τρύπες σαν σφουγγάρι και ήταν λεπτά. Πέντε τέτοια κεραμίδια ζύγιζαν όσο ένα από τα συνηθισμένα. Αυτό που κατέχει ο κ. Γεωργαλλίδης στη μια όψη φέρει με ελληνικά γράμματα την επιγραφή ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟΝ ΕΝ ΡΟΔΩ και στην πίσω όψη με Αραβοτουρκικά γράμματα τη σφραγίδα του εργοστασίου ΣΤΟ ΓΕΝΝΑΔΙ ΜΕ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ {Εν Γύρας 1456}

Υπάρχει επομένως η πιθανότητα οι πλινθοκέραμοι του τρούλου της Αγίας Σοφίας που προμηθεύτηκε ο Ιουστινιανός να προέρχονται από το Γεννάδι Ρόδου.
Η ίδια η γενναδενή από πολλών χρόνων παράδοση, η σύνδεση του τοπωνυμίου «ΑΡΜΑΣ» με το άρμα μεταφοράς των πλινθοκεράμων στην ΠΟΛΗ, το ξωκκλήσι προς τιμήν της Αγίας Σοφίας στην περιοχή, η ύπαρξη κεραμιδιού στα χέρια του κ. Σταύρου Γεωργαλλίδη και το σχετικό δημοσίευμά του, τα νεκροταφεία θραυσμάτων κεραμικών και στον «ΑΡΜΑ» και σε αρκετές άλλες περιοχές του Γενναδίου, ο παραλιακός οικισμός στη Μεγάλη Γη, αυτός που σε δημοσίευμα της «ΡΟΔΙΑΚΗΣ» ονομάστηκε «Χωριό των Πειρατών», και όσα άλλα στοιχεία αναφέρθηκαν πιο πάνω, φαίνεται να συνηγορούν στην άποψη πως το παλιό εργαστήρι στον «ΑΡΜΑ» προμήθευσε τα κεραμικά για τον τρούλο του Ιερού Ναού της ΑΓΙΑΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΣΟΦΙΑΣ στη βασιλίδα των πόλεων.