Π. Βενέρης: «Όποιος ασχολείται με το χωροταξικό στην Ελλάδα, είναι μαζοχιστής»

Κυριακή Πετρίδου

Η συνέντευξή του στη «Ροδιακή», με αφορμή τη συνταξιοδότησή του

Σήμερα που μιλάμε για ποιότητα ζωής, για «ανθρώπινες» πόλεις, για τη σημασία του κοινόχρηστου χώρου, σήμερα που η κυκλοφορία στο κέντρο της πόλης της Ρόδου ισοδυναμεί με πρόκληση και απαιτεί γερά νεύρα.

Σήμερα που η αισθητική που είχε πόλη μας και ήταν ένας από τους λόγους που συνέβαλαν να χτιστεί το τουριστικό μας «θαύμα», μοιάζει να «ξεθωριάζει». Σήμερα που τα τοπικά πολεοδομικά σχέδια (ΤΠΣ) είναι ένας όρος που έχει μπει στη ζωή μας για τα καλά και επενδύουν σ’ αυτά οι διοικούντες, όλα όσα έχει να μας πει ο κ. Πάνος Βενέρης είναι πιο επίκαιρα από ποτέ!

Αν και δεν χρειάζεται συστάσεις, συμπυκνώσαμε το «βαρύ» βιογραφικό του στα εξής: Είναι Αρχιτέκτων Μηχανικός με δύο μεταπτυχιακούς τίτλους σπουδών και υποψήφιος Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου στον πιο… αναπάντεχο τομέα, τον πολιτισμό.

Από το 1988 έως 31.12.2024 οπότε και συνταξιοδοτήθηκε, υπηρέτησε στη Νομαρχία Δωδεκανήσου και στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου. Την τελευταία δεκαετία διετέλεσε Διευθυντής Περιβάλλοντος και Χωρικού Σχεδιασμού Δωδ/σου της περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, έπειτα Γενικός Διευθυντής Ανάπτυξης ΠΝΑΙ και στη συνέχεια Γενικός Διευθυντής Αειφόρου Ανάπτυξης και Καινοτομίας, πάλι στην ΠΝΑΙ.

Διετέλεσε μέλος ή πρόεδρος σε πολλά συλλογικά όργανα Συμβούλια – Επιτροπές τοπικής, περιφερειακής και εθνικής εμβέλειας, και βέβαια, αιρετός πρόεδρος του ΤΕΕ Δωδεκανήσου, την περίοδο 2000 – 2010.

Από τους τεχνοκράτες με μεγάλη καλλιέργεια και ευρυμάθεια, ο κ. Βενέρης διαθέτει το πολύτιμο προσόν της μεταδοτικότητας, τόσο στον προφορικό όσο και τον γραπτό λόγο. Και στη συνέντευξή του στη «Ροδιακή», του θέσαμε το ερώτημα έτσι όπως θα το κάναμε στην καθημερινότητά μας: Σώζεται η κατάσταση στο κέντρο της πόλης της Ρόδου; Για να πάρουμε την «απλή», αφοπλιστική άλλο τόσο όμως δύσκολη απάντηση: «Στην πόλη της Ρόδου δεν αξίζουν μετριότητες-πρέπει να θέσουμε σε προτεραιότητα τον άνθρωπο».

Όσο γιατί μέχρι τώρα έχουμε την αίσθηση ότι η κατάσταση, αντί να βελτιώνεται βαίνει επιδεινούμενη εδώ και… δεκαετίες, δεν διστάζει να πει τα πράγματα με το όνομά τους ο κ. Βενέρης: «Όποιος ασχολείται με το χωροταξικό στην Ελλάδα είναι… μαζοχιστής»!

Η συνέντευξή του στη «Ροδιακή»:

Πρόσφατα, τερματίσατε τον εργασιακό σας βίο έχοντας συμπληρώσει περίπου σαράντα χρόνια σε ένα αντικείμενο που, στο τέλος-τέλος, έχει να κάνει με την ανάπτυξη ενός τόπου αλλά και την… πολυπόθητη ποιότητα ζωής μας. Ως Γενικός Διευθυντής στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου αλλά και ως στέλεχος της πρώην νομαρχίας, ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση με την οποία ήρθατε αντιμέτωπος; Τι είναι εκείνο που σας δυσκόλεψε περισσότερο στο αντικείμενό σας, όλα αυτά τα χρόνια;

Έρχεται λοιπόν το πλήρωμα του χρόνου και αυτό που κάποτε φαινόταν μακρινό, εμφανίζεται αίφνης προ των πυλών. Πρόσφατα έκλεισε ο κύκλος της Δημόσιας Διοίκησης για εμένα, ένας κύκλος που προσπάθησα να μην αγγίξω «εφαπτομενικά» (για να χρησιμοποιήσω ένα γεωμετρικό όρο), αλλά να μπω στον πυρήνα του, εξαντλώντας όλα τα στάδια της ιεραρχίας, αποκτώντας παράλληλα, εμπειρίες που υπερβαίνουν τα τοπικά δεδομένα.

Αποχωρώ με αίσθημα πληρότητας αλλά και ικανοποίησης από τη συνεργασία μου με όλους τους συναδέλφους όπου και αν υπηρέτησα, όπως επίσης και με την πολιτική ηγεσία ανεξάρτητα από την εκάστοτε απόχρωσή της. Συνεχίζω ως ενεργός πολίτης.

Κύριο αντικείμενο ενασχόλησής μου σε όλη αυτή τη διαδρομή, ήταν ο Χωροταξικός – Πολεοδομικός Σχεδιασμός και το Περιβάλλον, ένα αντικείμενο που σχετίζεται άμεσα με την αναπτυξιακή διαδικασία. Ωστόσο, θα σας ξαφνιάσω λέγοντας ότι όποιος ασχολείται με αυτό στη χώρα μας, είναι ή …μαζοχιστής ή …απόγονος του Ιώβ (εσείς κατατάξτε με όπου νομίζετε) καθότι πιο πολλές είναι οι πίκρες παρά οι χαρές και πρέπει κάποιος να έχει Ιώβεια υπομονή για να αντέξει τις συμπληγάδες τις οποίες πρέπει να διαβεί.

Ένας «φαύλος κύκλος» νομοθετημάτων, παλινωδιών, νομικών «ερμηνειών» και «παρερμηνειών», συγκεντρωτισμού και «αυθεντιών», ένας ατέρμονας κοχλίας προσώπων, πραγμάτων και καταστάσεων που στο τέλος με τον τρόπο που λειτουργεί, καταλήγει πολλές φορές να κάνει μια …τρύπα στο νερό!... Αποτέλεσμα η χωροταξική ανεπάρκεια, η περιπτωσιολογία και βέβαια η αυθαίρετη δόμηση. Τεντώνω λίγο το σχοινί αλλά είναι ο μόνος τρόπος να ταρακουνηθεί κάπως το σύστημα. Για να επανέλθουμε όμως στην...τάξη, πρέπει να πω ότι βήματα έγιναν αρκετά, όμως αυτά που μένουν είναι περισσότερα.

Η μεγαλύτερη πρόκληση λοιπόν για μένα ήταν να συμβάλω στην πολεοδομική ανασυγκρότηση του τόπου. Το κατάφερα σε κάποιο βαθμό με τη συνέργεια πολλών τοπικών (και όχι μόνο) παραγόντων, όχι όμως όσο θα ήθελα, γιατί απλά, στον αγώνα αυτό αποτελείς ένα μικρό κρίκο σε μια μεγάλη αλυσίδα αποτελούμενη από κρίκους διαφόρων διαμετρημάτων, που δεν ξέρεις αν και πότε κάποιος θα «σπάσει» και θα καταρρεύσει ότι χτίζονταν για χρόνια. Αυτή ήταν και η μεγαλύτερη δυσκολία που αντιμετώπισα σε όλη αυτή τη διαδρομή για να απαντήσω και στο δεύτερο σκέλος του ερωτήματός σας.

Η Κεντρική Διοίκηση ξεκίνησε πια την περίφημη διαδικασία για τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια, με… κάτι δεκαετίες καθυστέρηση, και οι διοικούντες τον τόπο μοιάζουν να επενδύουν πολλά στην εφαρμογή τους ώστε να διορθωθούν κακώς κείμενα που ταλανίζουν τη Ρόδο, και άλλα νησιά μας, εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Μπορείτε να μας εξηγήσετε τι καλούνται να αντιμετωπίσουν σήμερα τα ΤΠΣ στη Ρόδο και πόσο… αισιόδοξος είστε;

Θεωρητικά, αυτή είναι η δεύτερη οργανωμένη μεγάλη προσπάθεια για τη χωροταξική – πολεοδομική ανάταξη της χώρας, μετά από την αντίστοιχη του αείμνηστου Αντώνη Τρίτση με το πρόγραμμα ΕΠΑ (Επιχείρηση Πολεοδομικής Ανασυγκρότησης) της δεκαετίας του ’80. Υπάρχει ωστόσο μια ουσιώδης διαφορά. Με το πρόγραμμα ΕΠΑ, όλη η χώρα είχε γίνει ένα πολεοδομικό εργαστήρι με τη συμμετοχή επιστημόνων, της Τ.Α., διαφόρων φορέων, της κοινωνίας των πολιτών και βέβαια των υπουργείων.

Ουδέποτε όμως το πρόγραμμα αυτό ολοκληρώθηκε για λόγους που δεν είναι της παρούσας να αναλύσω, συνοπτικά όμως αναφέρω ότι αυτοί έχουν να κάνουν σε ένα μεγάλο βαθμό με ένα ιδιότυπο “bras de fer” που αναπτύχθηκε μεταξύ της Εκτελεστικής – Νομοθετικής εξουσίας και του ΣτΕ, ως προς τις πολεοδομικές αρμοδιότητες μετά την ίδρυση του Β’ βαθμού Τ.Α. Πρόσφατο εξ’ άλλου είναι και το παράδειγμα με το Π.Δ. για την (επανα)οριοθέτηση των οικισμών < 2.000 κατ. που εντάσσεται ακόμα και τώρα σ’ αυτά τα πλαίσια.

Τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΤΠΣ) που τώρα συντάσσονται για σχεδόν όλη τη χώρα, θεωρητικά έρχονται να ρυθμίσουν τον εξωαστικό χώρο και να δώσουν κατευθύνσεις ανάπτυξης για τον αστικό. Έρχονται επίσης να «επανα)οριοθετήσουν τους οικισμούς < 2.000 κατ. Είναι ένα τεράστιο εγχείρημα, όμως με τον τρόπο που γίνεται επιτρέψτε μου να έχω αμφιβολίες ως προς την έκβασή του σε σχέση με τις καλλιεργούμενες προσδοκίες, καθότι δεν υπάρχει ουσιαστική συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας.

Οι αντίστοιχες μελέτες εκπονούνται με κεντρική επίβλεψη, σχεδόν «από καθέδρας», θα εγκριθούν με Π.Δ. και η μόνη προβλεπόμενη «διαβούλευση» είναι μέσω της Στρατηγικής Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων. Τέτοια «συγκεντρωτική» διαδικασία έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τους κανόνες που πρέπει να διέπουν το χωρικό σχεδιασμό. Όπως και να έχει, εδώ θα είμαστε για να συμβάλουμε δημιουργικά όταν έρθει η ώρα με την προσδοκία να γίνει στο τέλος κάτι αντάξιο αυτού του τόπου.

Τα τελευταία (αρκετά) χρόνια διάχυτη είναι μία κατήφεια και μια γκρίνια για την πόλη της Ρόδου, τόσο για το ιστορικό κέντρο όσο και περιφερειακά. Γερασμένες υποδομές, εγκαταλελειμμένα κτήρια που θα μπορούσαν να «μεταμορφωθούν» σε στολίδια, παρηκμασμένα σημεία, απεριποίητα. Αλλά ακόμα και ακίνητα ιδιωτών μοιάζουν εγκαταλελειμμένα, η αισθητική της πόλης «αλλοιωμένη» με την πάροδο των χρόνων και μία… «αναρχία» στη συμπεριφορά εμάς των ιδίων απέναντι στην πόλη. Εσείς, μέσα από το πρίσμα του ειδικού, πώς «βλέπετε» την πόλη; Πού πιστεύετε ότι οδηγείται η κατάσταση και μπορεί να αναστραφεί;

Τα είπατε όλα και νομίζω ότι δεν χρειάζεται να είναι κάποιος «ειδικός» για να δει αυτά που βλέπει ο απλός πολίτης. Βήματα έχουν γίνει, όχι όμως ικανά για να δώσουν ένα χαρακτήρα στην πόλη αντάξιο της ιστορίας και του νοηματικού της φορτίου. Ο αναπτυξιακός της σχεδιασμός είναι ανεπίκαιρος και επιπλέον το κυριότερο πρόβλημα είναι ότι η εναλλαγή των διαχειριστών της, συνεπάγεται συνήθως ασυνέχεια στην αναπτυξιακή της προοπτική, με αποτέλεσμα να διαπιστώνεται αποσπασματικότητα στις αντίστοιχες δημόσιες πολιτικές.

Από την πόλη αυτή λείπει η αισθητική στις νεότερες παρεμβάσεις. Σε επίπεδο δημόσιου χώρου, αυτός διαχειρίζεται συνήθως με «εργολαβικούς» όρους, δηλαδή με οικονομικά παρά με ποιοτικά κριτήρια. Ουδέποτε για παράδειγμα έγινε αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για τη διαμόρφωση κάποιου δημόσιου χώρου ή κτιρίου (πλην ενός που κατέληξε στις καλένδες). Πρέπει επιτέλους να γίνει συνείδηση ότι στην πόλη αυτή δεν αξίζουν μετριότητες. Ας ανατρέξουμε λίγο στην αρχαιότητα αλλά και σε όλες τις ιστορικές της περιόδους και θα διαπιστώσουμε του λόγου το αληθές.

Μοιραία στη συζήτηση μπαίνει και το κυκλοφοριακό, το οποίο απ’ ό,τι θυμόμαστε, για το κέντρο της πόλης τουλάχιστον, είχε καταστεί πιεστικό… είκοσι χρόνια πριν, αφού από τότε είχε ξεκινήσει η γκρίνια για τις θέσεις στάθμευσης. Σήμερα η κατάσταση μοιάζει να έχει «εκτροχιαστεί» και η κίνηση στο κέντρο… με οποιοδήποτε τρόπο, απωθεί τον ντόπιο αλλά και τον επισκέπτη. Αρκετές φορές έχουμε ακούσει ότι η πόλη της Ρόδου και δη το ιστορικό κέντρο δεν έχει φτιαχτεί γι’ αυτή τη χρήση. Πιστεύετε ότι… σώζεται η κατάσταση και πώς;

Και το κυκλοφοριακό εντάσσεται ακριβώς στη λογική που προανέφερα. Χρειάζεται ριζική αλλαγή στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τα πράγματα, που δεν μπορεί παρά να διέρχεται μέσα από έναν «ολιστικό» σχεδιασμό. Τίθεται λοιπόν ένα θέμα επαναπροσδιορισμού της έννοιας του «δημόσιου χώρου» και ποιος έχει δικαίωμα σ’ αυτόν.

Σύμφωνα με τη διεθνή πρακτική, δικαίωμα σ’ αυτόν έχουν κατά προτεραιότητα οι πεζοί. Χρειάζεται επομένως να θέσουμε ως προτεραιότητα τον άνθρωπο και τις πραγματικές ανάγκες του για μια υψηλή ποιότητα ζωής μέσα από τις αρχές της «βιώσιμης κινητικότητας», αποθαρρύνοντας την κίνηση οχημάτων στο κέντρο, δίνοντας έμφαση στα μέσα μαζικής μεταφοράς με τον κατάλληλο βέβαια ανασχεδιασμό τους. Παράλληλα πρέπει να γίνει μια συνολική ανάπλαση του κέντρου εντασσόμενη σε αυτή τη λογική.

Η κατάσταση μπορεί να αντιστραφεί μόνο αν υιοθετηθεί η λογική της ολιστικής παρέμβασης με τις αρχές που προανέφερα και να υλοποιηθεί σταδιακά. Πολλές πόλεις στη χώρα το έχουν καταφέρει και έχουν κάνει ποιοτικά άλματα. Γιατί όχι εμείς;