Συγγενείς στο ασθενοφόρο: Πότε επιτρέπεται η συνοδεία και ποιος αποφασίζει;

Rodiaki NewsRoom

Τι ισχύει διεθνώς και τι προβλέπεται στην Ελλάδα · Ο ρόλος του πληρώματος, η ασφάλεια του ασθενή και η ανάγκη για σαφείς κανόνες από το ΕΚΑΒ

Όταν ένα ασθενοφόρο φτάνει για να παραλάβει έναν άνθρωπο που χρειάζεται επείγουσα ιατρική φροντίδα, η αγωνία είναι μεγάλη και η ανάγκη της οικογένειας να βρίσκεται δίπλα του είναι απολύτως φυσιολογική. Τι γίνεται, όμως, όταν ο συγγενής ζητά να επιβιβαστεί και να συνοδεύσει τον ασθενή μέχρι το νοσοκομείο; Έχει δικαίωμα να το κάνει ή η απόφαση ανήκει αποκλειστικά στο πλήρωμα του ασθενοφόρου;

Το ζήτημα της συνοδείας συγγενών μέσα στα ασθενοφόρα βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται η ανθρώπινη ανάγκη, η προστασία του ασθενή και οι αυστηρές απαιτήσεις της ασφάλειας και της επείγουσας προνοσοκομειακής φροντίδας. Ιδιαίτερα όταν πρόκειται για παιδιά, ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρία ή ασθενείς που δεν μπορούν να επικοινωνήσουν εύκολα, η παρουσία ενός οικείου προσώπου μπορεί να έχει ιδιαίτερη σημασία.

Την ίδια στιγμή, όμως, το ασθενοφόρο είναι ένας χώρος επιχειρησιακής και ιατρικής φροντίδας, όπου κάθε διαθέσιμο κάθισμα, κάθε ζώνη ασφαλείας και κάθε τετραγωνικό μέτρο μπορεί να είναι κρίσιμο για τη δουλειά του πληρώματος.

Τι προβλέπεται, λοιπόν, διεθνώς; Πότε μπορεί να επιτραπεί η παρουσία ενός συγγενή και πότε μπορεί να απαγορευτεί; Και, κυρίως, τι ισχύει σήμερα στην Ελλάδα και ποια είναι τα περιθώρια για τη θέσπιση μιας σαφούς και ενιαίας οδηγίας;

Σε όλα τα παραπάνω ερωτήματα επιχειρεί να δώσει απαντήσεις το υλικό που ακολουθεί, μέσα από την έρευνα και την ενημέρωση που παρουσιάζει το Σωματείο Εργαζομένων ΕΚΑΒ Ρόδου:

«Το βασικό συμπέρασμα της έρευνας είναι σαφές: ο συγγενής δεν έχει αυτοδίκαιο δικαίωμα να επιβιβαστεί ή να μεταφερθεί με το ασθενοφόρο. Μπορεί να του επιτραπεί να συνοδεύσει τον ασθενή, αλλά η τελική απόφαση ανήκει κατά κανόνα στο πλήρωμα και εξαρτάται από την κατάσταση του ασθενή, την ασφάλεια, τον διαθέσιμο χώρο, την ύπαρξη κατάλληλου καθίσματος και τις οδηγίες της υπηρεσίας.

Δεν υπάρχει ένας ενιαίος κανονισμός του Π.Ο.Υ. ή άλλο παγκόσμιο πρωτόκολλο που να επιβάλλει σε όλες τις υπηρεσίες ασθενοφόρων να δέχονται ή να αποκλείουν τους συγγενείς. Το θέμα ρυθμίζεται κυρίως από την εθνική νομοθεσία, τους κανόνες οδικής ασφάλειας και –κυρίως– τις επιχειρησιακές πολιτικές κάθε υπηρεσίας.

Το μοντέλο που επικρατεί διεθνώς

Η συνηθέστερη πρακτική είναι να επιτρέπεται, εφόσον οι συνθήκες το επιτρέπουν, ένας μόνο συνοδός. Δεν πρόκειται όμως για υποχρέωση του πληρώματος. Προτεραιότητα δίνεται συνήθως σε γονέα ή νόμιμο κηδεμόνα ανήλικου, σε βασικό φροντιστή ασθενή με αναπηρία ή γνωστική διαταραχή και σε άτομο που είναι απαραίτητο για την επικοινωνία με τον ασθενή.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί σύγχρονη πολιτική αμερικανικής υπηρεσίας στο Κονέκτικατ. Επιτρέπει έναν στενό συγγενή, προβλέπει ως συνήθη θέση το κάθισμα του συνοδηγού και κάνει εξαίρεση για γονέα ανηλίκου, φροντιστή ατόμου με ειδικές ανάγκες ή απαραίτητο διερμηνέα. Ταυτόχρονα αναφέρει ρητά ότι το πλήρωμα μπορεί να αρνηθεί ή να διακόψει τη συνοδεία για λόγους ασφάλειας, χώρου ή επιχειρησιακών αναγκών και ότι η απόφασή του είναι τελική στο πεδίο. Αυτό είναι το καθαρότερο παράδειγμα του διεθνούς μοντέλου: επιτρέπεται υπό όρους, δεν αποτελεί δικαίωμα.

Στη Σκωτία, ακόμη και στην προγραμματισμένη διακομιδή, όπου οι συνθήκες είναι σαφώς πιο ελεγχόμενες από ένα επείγον περιστατικό, η υπηρεσία αναφέρει ότι ο περιορισμένος χώρος δεν επιτρέπει τη συστηματική μεταφορά συνοδών. Εξαιρέσεις προβλέπονται για άτομα κάτω των 16 ετών, ασθενείς με μαθησιακές δυσκολίες και όσους χρειάζονται εξειδικευμένη προσωπική υποστήριξη εξαιτίας σωματικής ή ψυχικής κατάστασης.

Πότε δικαιολογείται περισσότερο η παρουσία συγγενή

Η παρουσία συνοδού έχει ισχυρότερη αιτιολόγηση όταν ο ασθενής είναι παιδί και ο γονέας μπορεί να το καθησυχάσει ή απαιτείται για συναίνεση και λήψη ιστορικού. Το ίδιο ισχύει όταν ο ασθενής έχει αυτισμό, άνοια, νοητική αναπηρία, σοβαρή διαταραχή επικοινωνίας ή εξάρτηση από συγκεκριμένο φροντιστή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο γονέας ή ο φροντιστής πρέπει υποχρεωτικά να βρίσκεται στον θάλαμο ασθενούς. Μπορεί να τοποθετηθεί σε άλλο εγκεκριμένο κάθισμα, εφόσον αυτό προβλέπεται από τη διαμόρφωση του οχήματος. Η θέση του συνοδού αποτελεί ζήτημα ασφάλειας και όχι προσωπικής προτίμησης.

Η μεταφορά συγγενή μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη όταν αυτός γνωρίζει κρίσιμες πληροφορίες, όπως το ιστορικό, τα φάρμακα, τις αλλεργίες ή τον συνήθη τρόπο επικοινωνίας του ασθενή. Εφόσον όμως ο ασθενής είναι ενήλικος, έχει ικανότητα λήψης αποφάσεων και δεν επιθυμεί την παρουσία του συγγενή, η συγγενική σχέση από μόνη της δεν αρκεί για να παρακαμφθεί η επιθυμία και η ιδιωτικότητά του.

Πότε το πλήρωμα μπορεί να αρνηθεί

Η άρνηση είναι απολύτως δικαιολογημένη όταν δεν υπάρχει ελεύθερο πιστοποιημένο κάθισμα με ζώνη, όταν ο συνοδός παρεμποδίζει την περίθαλψη, δεν ακολουθεί τις οδηγίες, είναι επιθετικός, έντονα αναστατωμένος ή υπό την επήρεια ουσιών.

Το ίδιο ισχύει σε αναζωογόνηση, σοβαρό τραύμα, ανάγκη προηγμένης διαχείρισης αεραγωγού, μεταφορά πολλών ασθενών, ύποπτη μεταδοτική νόσο, χημική ή βιολογική έκθεση και γενικά όταν το πλήρωμα χρειάζεται όλο τον διαθέσιμο χώρο. Σε περίπτωση πιθανής κακοποίησης ή ενδοοικογενειακής βίας, ο φερόμενος ως δράστης δεν πρέπει να μεταφέρεται μαζί με τον ασθενή.

Η απόφαση μπορεί να αλλάξει κατά τη διάρκεια της διαδρομής. Ένας συγγενής που αρχικά έγινε δεκτός μπορεί να μετακινηθεί ή να απομακρυνθεί εάν αρχίσει να παρεμποδίζει τη φροντίδα ή δημιουργήσει κίνδυνο.

Η ζώνη ασφαλείας δεν είναι διαπραγματεύσιμη

Οποιοσδήποτε επιβαίνει στο ασθενοφόρο πρέπει να βρίσκεται σε κανονικό, εγκεκριμένο κάθισμα και να παραμένει δεμένος όσο το όχημα κινείται. Δεν είναι ασφαλές να κάθεται στο φορείο, στο δάπεδο, σε μη πιστοποιημένο πάγκο ή να κρατά παιδί στην αγκαλιά.

Οι αμερικανικές συστάσεις για την ασφαλή μεταφορά παιδιών αναφέρουν ρητά ότι γονείς, φροντιστές και άλλοι επιβάτες δεν πρέπει να μεταφέρονται χωρίς συγκράτηση και ότι ένα παιδί δεν πρέπει να κρατιέται στην αγκαλιά ενήλικα ή μέλους του πληρώματος. Τα παιδιά που δεν είναι ασθενείς πρέπει, όπου είναι δυνατόν, να μεταφέρονται με άλλο όχημα και με κατάλληλο παιδικό σύστημα συγκράτησης.

Αντίστοιχα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαιτεί γενικά από τους επιβαίνοντες να χρησιμοποιούν τα διαθέσιμα συστήματα ασφαλείας. Προβλέπει δυνατότητα ειδικών εξαιρέσεων ώστε οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης να εκτελούν τα καθήκοντά τους, αλλά αυτή η εξαίρεση αφορά την επιχειρησιακή λειτουργία· δεν δημιουργεί δικαίωμα μεταφοράς ενός συγγενή χωρίς ζώνη ή κατάλληλη θέση.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται με παιδιά που συνοδεύουν ενήλικο ασθενή. Αν δεν υπάρχει κατάλληλο παιδικό κάθισμα ή εγκεκριμένο σύστημα συγκράτησης, η μεταφορά τους μέσα στο ασθενοφόρο δεν πρέπει να θεωρείται ασφαλής. Το πρόγραμμα EMS for Children της Πενσιλβάνια συγκεντρώνει τις σχετικές συστάσεις και υπογραμμίζει ότι η ασφαλής παιδιατρική μεταφορά παραμένει ειδικό επιχειρησιακό ζήτημα.

Τι διαπιστώθηκε για την Ελλάδα

Κατά την αναζήτηση σε δημόσια διαθέσιμο υλικό του ΕΚΑΒ, του Υπουργείου Υγείας και στην ελληνική νομοθεσία δεν εντοπίστηκε δημοσιευμένος, ενιαίος και σαφής εθνικός κανόνας που να καθορίζει πότε ένας συγγενής επιτρέπεται να εισέλθει ή να μεταφερθεί με επείγον ασθενοφόρο του ΕΚΑΒ.

Αυτό δεν αποδεικνύει ότι δεν υπάρχουν εσωτερικές οδηγίες, τοπικές εντολές ή πάγια επιχειρησιακή πρακτική. Σημαίνει ότι δεν βρέθηκε δημόσια προσβάσιμο κείμενο που να θεμελιώνει γενικό δικαίωμα του συγγενή ή αντίστοιχη απόλυτη απαγόρευση.

Επομένως, στην ελληνική πραγματικότητα η ασφαλέστερη επαγγελματική προσέγγιση είναι ότι την τελική απόφαση λαμβάνει ο επικεφαλής του πληρώματος, με βάση την κλινική εικόνα, το συμφέρον και –όπου είναι εφικτό– τη συναίνεση του ασθενή, τη διαμόρφωση του οχήματος, την ύπαρξη ασφαλούς θέσης και τις επιχειρησιακές ανάγκες.

Τι θα μπορούσε να υιοθετήσει το ΕΚΑΒ

Μια σαφής και εφαρμόσιμη εθνική οδηγία θα μπορούσε να προβλέπει ότι επιτρέπεται κατ' αρχήν ένας συνοδός, μόνο εφόσον υπάρχει εγκεκριμένο κάθισμα και η παρουσία του δεν επηρεάζει τη φροντίδα ή την ασφάλεια. Προτεραιότητα θα πρέπει να δίνεται στον γονέα ή κηδεμόνα ανηλίκου, στον απαραίτητο φροντιστή και στον αναγκαίο διερμηνέα.

Η ίδια οδηγία θα πρέπει να αναφέρει ρητά ότι το πλήρωμα έχει την τελική επιχειρησιακή αρμοδιότητα, ότι κανένας συνοδός δεν μεταφέρεται χωρίς ζώνη, ότι η έγκριση μπορεί να ανακληθεί οποτεδήποτε και ότι η απόφαση –είτε θετική είτε αρνητική– καταγράφεται στο δελτίο του περιστατικού.

Η σωστή διατύπωση δεν είναι «οι συγγενείς απαγορεύονται» ούτε «ο συγγενής δικαιούται να έρθει». Είναι:

Η μεταφορά ενός συνοδού μπορεί να επιτραπεί από τον επικεφαλής του πληρώματος, όταν εξυπηρετεί το συμφέρον του ασθενή και μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς να διακυβεύεται η ασφάλεια, η παροχή επείγουσας φροντίδας ή η επιχειρησιακή λειτουργία του ασθενοφόρου.

Αυτό είναι το μοντέλο που ανταποκρίνεται καλύτερα στη διεθνή πρακτική: ανθρωποκεντρική αντιμετώπιση, αλλά χωρίς έκπτωση στην ασφάλεια και χωρίς αμφισβήτηση της ευθύνης του πληρώματος.

Παναγιώτης Σπανός

Σωματείο Εργαζόμενων ΕΚΑΒ Ρόδου

Το Διοικητικό Συμβούλιο
του Σωματείου Εργαζομένων ΕΚΑΒ Ρόδου»