Δρ. Ιωάννης Βολονάκης| Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Ελλάδας: Κιχώριον το ακανθώδες (Cichorium spinosum)

Rodiaki NewsRoom

Κιχώριον το ακανθώδες (Cichorium spinosum) κοινώς σταμναγκάθι, σταμνάγκαθο (Κρήτη), (γι)αλόχορτο (Κάρπαθος), ροϊκι (Κάσος), αφάνα του γιαλού (Κεφαλληνία), άλιφος κλπ.

Γράφει ο,  Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης
Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων – Ερ. Βοτανολόγος

Το Κιχώριον (Cichorium) είναι γένος φυτών της φυλής των Δανδελίων
(Dandelion tribe), της οικογενείας του Ηλιάνθου. Το γένος αυτό περιλαμβάνει
δύο καλλιεργούμενα είδη, γνωστά ως ραδίκια ή αντίδια, καθώς και πολλά άλλα
άγρια είδη, τα οποία είναι κοινώς γνωστά ως ραδίκια ή αγριοράδικα.

Το Κιχώριον το εντετμημένον (Cichorium intypus), ήτοι το κοινό ραδίκι, είναι
φυτό θαμνώδες, πολυετές, με άνθη μπλε ή στο χρώμα της λεβάντας και
σπανίως ροζ ή λευκά. Φύεται σε άγρια κατάσταση στις άκρες δρόμων,
οικοπέδων, αγρών κλπ., τόσο στην Ευρώπη, όσο και στη Βόρειο Αμερική,
όπου έχει εγκλιματισθεί. Χρησιμοποιούνται τα φύλλα του, τα οποία είναι
γνωστά ως φύλλα ραδικιού, αντίδι, ιταλικό ραδίκι (radicchio), βελγικό αντίδι,
γαλλικό αντίδι ή λευκόφυλλο ραδίκι (Witloof).

Το γνήσιο αντίδι (Cichorium endivia), αλλά και όλα τα ραδίκια, ήμερα και
άγρια γενικώς, χρησιμοποιούνται από τον άνθρωπο είτε ωμά, ως σαλάτα, είτε
βρασμένα, πάλι ως σαλάτα. Έχουν μία υπόπικρη γεύση και τους αποδίδονται
φαρμακευτικές και θεραπευτικές ιδιότητες. Τα ραδίκια, εκτός του ότι αποτελούν
τροφή εύγεστη, θεωρούνται επίσης τροφή πολλή υγιεινή, η οποία ενισχύει το
αμυντικό σύστημα του ανθρώπινου οργανισμού και εξασφαλίζει στον
άνθρωπο υγεία και ευεξία.

Βοτανολογική κατάταξη:

Βασίλειο: Φυτά (Plantaea), Συνομοταξία: Αγγειόσπερμα (Magnoliophyta),
Ομοταξία: Δικοτυλήδονα (Magnoliopsida), Υφομοταξία: Αστερίδες
(Astreids),Τάξη: Αστερώδη (Asterales), Οικογένεια: Αστερίδες
(Asteraceae),Γένος: Κιχώριον (Cichorium), Είδος : Ακανθώδες (spinosum)

Είδη:
1)Κιχώριον το πτερωτόν (Cichorium alatum), 2)Κιχώριον το αλμυρόν
(Cichorium bottae), 3)Κιχώριον το τραχύ (Cichorium callosum), 4)Κιχώριον το
φαλακρόν (Cichorium calvum), 5)Κιχώριον το αμφίβολον (Cichorium dubium),
6)Κιχώριον το αντίδιον (Cichorium endivia), 7)Κιχώριον το υβρίδιον
(Cichorium hybridium), 8)Κιχώριον το εντετμημένον (Cichorium intyvum),
9)Κιχώριον το εκτενές (Cichorium pumilum) και10)Κιχώριον το ακανθώδες
(Cichorium spinosum).-

Κιχώριον το ακανθώδες (Cichorium spinosum)

Πρόκειται για πολυετές, αγκαθωτό φρύγανο, με πολλά κλαδιά. Τα φύλλα του
βρίσκονται κοντά στην ρίζα, είναι λυροειδή, κολπωτά, οδοντωτά, τα δε φύλλα
του βλαστού είναι στενά και γραμμοειδή. Φυτρώνει σε παραθαλάσσιες
περιοχές της Κρήτης – οι Κρήτες ανέκαθεν το εκτιμούσαν και συνεχίζουν να το
εκτιμούν όλως ιδιαιτέρως - της Πελοποννήσου, της Στερεάς Ελλάδας, των
Κυκλάδων, της Δωδεκανήσου κλπ. Είναι γνωστό ως σταμνάγκαθο,
σταμναγκάθι, ραδίκι της θάλασσας, άλιφος κλπ. Επίσης απαντά ως αυτοφυές
στην Τουρκία, την Ιταλία, την Γαλλία, την Μάλτα, στην Βόρεια Αφρική και
αλλού.

Το φυτό αυτό καλλιεργείται, αν και το καλλιεργούμενο δεν έχει την γεύση και
τις θεραπευτικές ιδιότητες του άγριου. Η καλλιέργεια αυτού θα πρέπει να
ανανεώνεται ανά δύο ή τρία έτη, διαφορετικά αυτό εκφυλίζεται.

Ετυμολογία

Η λαϊκή ονομασία του στην Κρήτη «σταμνάγκαθο ή σταμναγκάθι», είναι
σύνθετη από το στάμνα + άκανθα και οφείλεται στο γεγονός ότι, όταν
παλαιότερα το νερό μετεφέρετο στην οικία από την βρύση με την πήλινη
στάμνα, τότε το στόμιο της στάμνας εφράσσετο με τμήμα του φυτού αυτού,
προκειμένου να μην εισέρχονται μέσα στην στάμα έντομα ή άλλα ζωύφια.

Κατανάλωση

Το σταμναγκάθι μπορεί να καταναλωθεί από τον άνθρωπο μεταξύ άλλων και
κατά τους εξής τρόπους:

1)Ωμό, με λεμόνι και ελαιόλαδο, ως σαλάτα.

2)Βραστό, ως χορταρικό, με λεμόνι και ελαιόλαδο.

3)Μαγειρευτό με κρέας (αρνάκι ή κατσικάκι), αυγολέμονο.

Βοτανολογικές και θεραπευτικές ιδιότητες

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα νεοτέρων ερευνών, το Κιχώριον το
ακανθώδες (Cichorium spinosum), λόγω των πολυτίμων συστατικών, τα οποία
περιέχει, βοηθεί στην πρόληψη, αλλά και στην θεραπεία πολλών σοβαρών
ασθενειών του ανθρώπου. Αυτό είναι πλούσιο σε αντιοξειδωτικά,
πολυφαινόλες, β-καροτένιο, βιταμίνες C και Ε και γλουταθειονίνη κλπ., που
προστατεύουν την καρδιά και προσφέρουν αντιοξειδωτική προστασία από τις
βλαβερές ελεύθερες ρίζες, οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν διάφορες
σοβαρές ασθένειες στον άνθρωπο. Το βότανο αυτό περιέχει επίσης διάφορα
μέταλλα και ιχνοστοιχεία (σίδηρο, κάλλιο, νάτριο, φωσφόρο και μαγνήσιο), όλα
χρήσιμα για τον ανθρώπινο οργανισμό.

Η χρήση του βοτάνου αυτού μπορεί να βοηθήσει στην αύξηση της άμυνας
του πεπτικού συστήματος από διάφορες ασθένειες. Περιέχει μάλιστα και
πολύτιμες για την υγεία και το νευρικό σύστημα ουσίες, όπως είναι Ω 3 λιπαρά οξέα, τα οποία σπάνια βρίσκονται σε άλλες τροφές, με εξαίρεση τα ψάρια.

Χολαγωγό - Υπακτικό

Το Κιχώριον το ακανθώδες (Cichorium spinosum) μπορεί να βοηθήσει την
αποτοξίνωση του ύπατος και την αποσυμφόρηση της χοληδόχου κύστεως και
του ήπατος.

Αντιρευματικό – Διουρητικό – Αντιδιαβητικό

Το βότανο αυτό βοηθεί στην αντιμετώπιση των ρευματισμών, αλλά και της
κατακράτησης υγρών κατά την διάρκεια της εμμήνου ρύσεως και μπορεί να
μειώσει τα επίπεδα της γλυκόζης στο αίμα.

Αντιγηραντική προστασία

Το βότανο αυτό με τις βιταμίνες και τα αντιοξειδωτικά στοιχεία τα οποία
περιέχει, πιστεύεται, ότι βοηθεί στην βελτίωση του δέρματος του ανθρώπου
και τον ενισχύει στην μάχη, την οποία δίνει ενάντια στον χρόνο και στην
γήρανση.

Αρχαία Γραμματεία

Α)Θεόφραστος ο Ερέσιος
«Πάλιν δ΄ ότι τα μεν άμισχα, καθάπερ τα της σκίλλης και του
βολβού,…διαφορά δε και το μη εκ των αυτών είναι την πρόσφυσιν, αλλά τοις
μεν πλείστοις εκ των κλάδων, τοις δε και εκ των ακρεμόνων, της δρυός δε και
εκ του στελέχους, των δε λαχανωδών τοις πολλοίς ευθύς εκ της ρίζης, οίον
κρομύου, σκόρδου, κιχορίου,…».
(Θεόφραστος ο Ερέσιος, Περί φυτών ιστορία 1,10, 7).
Β)Διοσκουρίδης Πεδάνιος ή Αναζαρβεύς
«132.Σέρις αγρία και ήμερος, ων η μεν αγρία πικρίς ή κιχόριον καλείται, ήτις
εστί και πλατυφυλλοτέρα και ευστομαχωτέρα της κηπευτής. Και της κηπευτής
δε διττόν είδος. Η μεν γαρ τίς εστι θριδακωτέρα και πλατύφυλλος, η δε
στενοτέρα και έμπικρος.
Πάσαι δε στυπτικαί και ψυκτικαί και ευστόμαχοι. Ιστάσι δε και κοιλίαν εφθαί
μετ΄ όξους λαμβανόμεναι και μάλιστα αι άγριαι ευστομαχώτεραι. Βρωθείσαι
γαρ ατονούντα στόμαχον παρηγορούσι και καυσούμενον και
καταπλασσόμεναι συν αλφίτω και καθ’ εαυτάς και καρδιακοίς εισι
κατάπλασμα. Χρήσιμοι δε και ποδάγραις και οφθαλμών φλεγμοναίς
βοηθούσιν.
Η δε πόα και η ρίζα καταπλασθείσα σκορπιοπλήκτοις αρήγει και
ερυσυπέλασι συν αλφίτω. Συν ψιμυθίω δε και όξει ο χυλός αυτών ευχάριστος
των ψύξεως δεομένων».
(Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής ΙΙ, 132).

Λαϊκή Ιατρική
«Εις σιρόπιον του σικοτίου
Μαραθόριζες, σελινόριζες, μαγδανόριζες, πικραλιδόριζες (Κιχώριον το
ίντυβον), σφαραγκόριζες, κάπνιον, ευπατόριον, ήγουν πεντάφυλον, οξιάς,
μερσίνης ρίζαν, ρόδα εξάγιν 1, άπριον, ήτοι αγριοκρινόριζες εξάγια 3 και
άσαρνο, γλυκάνισον, ετζινόσ[…], μαλαθόσπορον ξάγι ½, κρόκον δράμια 3.
<Ένωσον> και ας μουσκέψουν ένα νυκτόμερον και τότε βράσον μετά μέλιτος
έως να μείνει το τρίτον, να τρώγι ¨και ιαθησεται ο πάσχων¨».

Ν. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19 ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001), σ.
134-135.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :
Π. Γ. Γενναδίου, Λεξικόν Φυτολογικόν, Εκδοτικός οίκος ΔΑΜΙΑΝΟΣ (Αθήναι
1915-1916), σ. 5141-515.

Δ. Σ. Καββάδας, Εικονογραφημένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν,
Εκδόσεις ΠΗΓΑΣΟΣ (Αθήνα 1956-1963) (Αθήνα, αν. χρ. εκδ.).

Μυρσ. Λαμπράκη, Τα Χόρτα (Αθήνα 2000).
Εγκυκλοπαιδεία ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 14 (Αθήνα, αν. χρ. εκδ.), σ. 93.

Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19 ου αιώνα (Ρέθυμνο
2001).

Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).

Η. Baumannn, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).

Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild
(Koeln 1997).

P. Ed. Boissier, Flora Orientalis, Band 1-5 (Geneva 1867-1884).

R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition
Kentavros, (Hamburg 2017).

Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το
έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά, υπό Δρ.
Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου (Αθήναι 2022).

J. Pitton de Tournefort, Ταξίδι στην Κρήτη και τις νήσους του Αρχιπελάγους
1700-1702, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο 2003).