Ένα μήνα, μετά την άφιξη Ντε Βέκκι στη Ρόδο, άρχισε το ξήλωμα Εγκαταλείπεται το Αυτοκέφαλο

ΤΑ ΣΚΛΗΡΑ ΕΚΕΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ 1937-1940

Παρουσίαση-σχολιασμός Κώστας Τσαλαχούρης Κ΄ Η μελέτη του Μαρόνιου αρχίζει με την άφιξη του Ντε Βέκκι στη Ρόδο. Είναι το πέμπτο κεφάλαιο. «Στις 22 Νοεμβρίου 1936 ένα διάταγμα-νόμος (1) διόριζε τον Ντε Βέκκι διοικητή των Ιταλικών νήσων του Αιγαίου, απονέμοντάς του «όλες τις πολιτικές και στρατιωτικές εξουσίες». Ο Μάριο Λάγκο στις 2 Δεκεμβρίου, σε μια τελευταία του προκήρυξη προς το λαό του Αιγαίου, ανάγγειλε ασυναίσθητα με λόγια προφητικά ότι με την Κυβέρνηση του διαδόχου του, θα άρχιζε για τη Ρόδο, μια νέα εποχή(2). Από δικής του πλευράς ο νέος Διοικητής, εκτός από τις πολλές αναφορές στο φασισμό, στον Ντούτσε και με το να εμφανιστεί «σαν σύντροφος, ομοθάλαμος, συστρατιώτης, συνάδελφος, σαν αρχηγός και πατέρας», δεν προανήγγειλε καμιά ιδιαίτερη αλλαγή: «όλοι οι καλής θελήσεως άνθρωποι, όλες οι θρησκείες, όλα τα συμφέροντα, θα βρουν όπως μέχρι τώρα αρμονική ζωή και γόνιμη ευημερία στην αμερόληπτη δικαιοσύνη του φασιστικού καθεστώτος, υπό τις πτέρυγες των αετών της Ρώμης(3)», όμως, ήταν καθάρια και ευδιάκριτη η φασιστική σημασία της προκηρύξεως. Η υποδοχή του νέου αντιπροσώπου της ιταλικής Κυβερνήσεως εκ μέρους των Δωδεκανησίων ήταν με λίγα λόγια, πλήρους αγαλλιάσεως. Επιτέλους τερματιζόταν η τυραννία του Λάγκο(4). Όμως, πολύ σύντομα, οι ελπίδες τους κατέρρευσαν. ʼλλωστε σε λιγότερο από ένα μήνα μετά την άφιξή του, στις 26 Δεκεμβρίου 1936, ο Ντε Βέκκι σκανδαλιζόταν που στο 15ο χρόνο της φασιστικής εποχής, ο προκάτοχός του δεν είχε ακόμη ευθυγραμμίσει στο καθεστώς, τα υπάρχοντα στα νησιά καθιδρύματα. Έπρεπε να εξαλειφθεί κάθε σύστημα εκλογικό. Ο Σχολικός Οργανισμός έπρεπε να αναθεωρηθεί, ιδίως στα προγράμματα, αναφορικά έπειτα με το Αυτοκέφαλο θα είχε επισταθμίσει «το ακανθώδες πρόβλημα»: «χωρίς βέβαια να σημειωθούν απότομες στροφές και χωρίς να διαταραχθεί πολύ έντονα το προϋπάρχον πολιτικό σύστημα, να ενεργήσει ώστε να παύσει η τεταμένη κατάσταση σε ορισμένα μέρη (ιδίως η Κάλυμνος) μια κατάσταση πολύ σοβαρή που δημιουργήθηκε από αυτή την ελάχιστα σκόπιμη θρησκευτική διαμάχη(5)». Τι εννοούσε να πει στο τελευταίο αυτό μέρος της εκθέσεως, το ανέπτυξε ευχερέστερα τον Ιανουάριο μήνα. Ό,τι είδε στα νησιά, τον έπεισε ακόμη περισσότερο ότι ο Λάγκο-άνθρωπος μετρίων διοικητικών ικανοτήτων- παρέμεινε στη Ρόδο πολύ χρονικό διάστημα. Εκτός από τους 30.000 περίπου εξόριστους, που όπως έλεγε πύκνωσαν τις τάξεις της αντιϊταλικής προπαγάνδας, για να καταστήσει οξύτερη την πολιτική κρίση, είχε αιφνιδίως σημειώσει «ένα από τα σοβαρότερα λάθη που μπορεί να διαπράξει ένας διοικητής: να τεθεί εναντίον στο ρεύμα και το θρησκευτικό συναίσθημα του πληθυσμού». Ο Ντε Βέκκι ο λύκος μεταμφιεσμένος σε αρνί Το Αυτοκέφαλο θα μπορούσε πιθανόν να είναι ένας ισχυρός μοχλός στα χέρια μας, αλλά το γεγονός ότι δεν θα επιτυγχανόταν, αποδεικνύει, όπως έλεγε, ότι τα πράγματα δεν θα μπορούσαν να βαδίσουν διαφορετικά. Πέρα από την τελευταία αυτή εκτίμηση, η εκ των υστέρων ανάλυση ήταν αρκετά έγκυρη. Θα απέμενε, όμως, να δούμε, πώς εννοούσε να αντιμετωπίσει και να επιλύσει το πρόβλημα των σχέσεων με την Ορθόδοξη Εκκλησία. Ο ίδιος έλεγε ότι είχε «μελετήσει το ζήτημα υπό πάσαν έποψιν», όμως, αντίθετα, η εξέτασή του ήταν τελείως επιφανειακή. Πάντως η υπ’ αυτού αναγγελθείσα λύση ήταν τόσο ενδιαφέρουσα, ώστε να καθίσταται απαραίτητο να επαναφέρουμε εξ ολοκλήρου τα λόγια του αν θέλουμε να ζητήσουμε να μάθουμε την εφαρμοσθείσα πολιτική από αυτόν τον «μεταμφιεσμένο σε αρνί λύκο(6) ». «Καίτοι είναι θέμα λεπτό, δεν θα είναι πολύ δύσκολο, νομίζω να διεξαγάγουμε διαπραγματεύσεις στην Ελλάδα και με το Οικουμενικό Πατριαρχείο για την επίλυση του ζητήματος, αναλαμβάνοντας την υποχρέωση να μην κάμουμε χρήση της καταρτισθείσης συμφωνίας για το Αυτοκέφαλο, χωρίς από το άλλο μέρος να την διαψεύσουμε κατηγορηματικά. Αρκεί να καθοριστεί ένας καθαρός διαχωρισμός μεταξύ της Ορθόδοξης Εκκλησίας και του Κράτους στα νησιά αυτά, για να δώσουμε στην ίδια την Εκκλησία κάθε εγγύηση από οιανδήποτε ανάμιξη στις πνευματικές υποθέσεις, και για να αρθεί η εντύπωση, ζωηρά μέχρι τούδε και σε όλους τους Καλύμνιους και σε πολλά άλλα μέρη της Κτήσεως, ότι το Αυτοκέφαλο είχε προετοιμαστεί για να περιέλθουν συλλήβδην οι υπήκοοί μας στην Καθολική Εκκλησία (….). Τέρμα στο Αυτοκέφαλο Αν δημιουργήσουμε σαφή νομικό διαχωρισμό μεταξύ της Ορθόδοξης Εκκλησίας και του Κράτους (….) τότε θα καταρρεύσει χωρίς άλλο ο ισχυρισμός της «αυκεφαλοποιήσεως» στην Κυβέρνηση των Αθηνών, μπορεί μέσω της Ιεραρχίας της Εκκλησίας, όχι μόνο να κυριεύσει τις συνειδήσεις, αλλά και να βάλει χέρι στις πολιτικές υποθέσεις των πληθυσμών αυτών: και θα εμποδίσουμε να ψαλούν επινίκια, γιατί η εγκατάλειψη του Αυτοκέφαλου θα συγκαλυφθεί πλήρως από την απόφαση του Κράτους να διαχωρίσει σαφώς τη σφαίρα δράσεως μεταξύ του ίδιου του Κράτους και της Εκκλησίας, της μεγάλης πλειονότητας του πληθυσμού. Ακόμα και οι τροπολογίες και οι εγγυήσεις μιας παρόμοιας τάξεως πραγμάτων δεν θα είναι δύσκολο να προσδιοριστούν. Έτσι θα μπορεί να τεθεί η λέξη τέρμα στο ακανθωδέστερο πολιτικο-κοινωνικό ζήτημα που συντάραξε τον πληθυσμό της Κτήσεως». Όπως ευκρινώς αναγινώσκουμε, ο νέος Διοικητής Ντε Βέκκι, αποφάσισε να εγκαταλείψει την προσπάθεια όπως συγκροτήσει μια Ορθόδοξη Αυτοκέφαλη Εκκλησία. Αξίζει να αναφέρουμε ότι οι ορθόδοξες σερβικές κοινότητες στην Ιταλία είχαν από τις συμφωνίες της Ρώμης της 2ας Ιουλίου 1924 και του Nettuno της 20ης Ιουλίου 1925, τεθεί από πνευματικής, εκκλησιαστικής και ιεραρχικής επόψεως, υπό την εξάρτηση του Μητροπολίτη Ζάρας(7), και μέσω τούτου στη σερβική Ορθόδοξη (8) Εκκλησιαστική Αρχή. Επρόκειτο για καταστάσεις νομικές και πολιτικές πολύ διαφορετικές από εκείνη του Αιγαίου, όμως, δεν αποκλείεται ότι ο Ντε Βέκκι είχε γνώση τούτου και ότι ήταν επηρεασμένος. ʼλλωστε εκείνο που μπορούσε να θεωρηθεί σαν παραχώρηση, παρέμεινε όχι μόνο κενό περιεχομένου αλλά ότι είχε ούτως ειπείν, ανατραπεί, ουδεμία σημασία είχε ότι χωρίς Αυτοκέφαλο, το Φανάρι και η Ελλάδα μπορούσαν να έχουν σχέσεις με τους Δωδεκανήσιους: τω όντι όχι μόνο η Εκκλησία θα περιοριζόταν να μεριμνά για τα θρησκευτικά μόνο ζητήματα υπό την πλέον περιοριστική έννοια αλλά ως ήταν, ούτως ειπείν απομονωμένη από τον συγκεκαλυμμένο αποκλεισμό των επικοινωνιών. Η νέα πολιτική Με τον τρόπο αυτό, εάν αφενός ο ίδιος επετύγχανε την επανασυμφιλίωση μεταξύ των πιστών και των Μητροπολιτών, ασφαλώς δεν θα μπορούσε να γίνει λόγος ότι υπερασπιζόταν τα συμφέροντα του πληθυσμού, ούτε ότι περιφρουρούσε την αυτονομία τους. Χωρίς αμφιβολία τούτο συμβάδιζε με τη φασιστικοποίηση και την εγγραφή στο κόμμα των υπηκόων που μπορούσαν να πρεσβεύουν το θρήσκευμα της αρεσκείας τους, αλλά όφειλαν να συμπεριφέρονται και να ακολουθούν πιστά τα ήθη και έθιμα, ήτοι την πειθαρχία και τους νόμους του πολιτεύματος. Η νέα πολιτική αποκαλύφθηκε πολύ σύντομα με σειρά Διαταγμάτων που απέβλεπαν να φασιστικοποιήσουν και τις οικονομικοκοινωνικές δραστηριότητες, αρχής γενομένης από την καθιέρωση των γραφείων Απασχόλησης-Ντοπολαβόρο (9)». ΑΥΡΙΟ: Το ΚΑ’ μέρος ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Αριθμ. 2025 (έπειτα Νόμος 4 Ιανουαρίου 1937 αριθμ.240). 2.Επίσημο Δελτίο 1936 disp. 12o, σελ. 230. 3. Το ίδιο. 4. Βλέπε, μερικές εφημερίδες της Ελληνικής Κοινότητας Αλεξάνδρειας που μπορεί να θεωρηθούν και η πιο επικριτικές έναντι της ιταλικής πολιτικής στα νησιά. Εφημερίδες «Δωδεκάνησος», άρθρο: «Μετά την κατάργηση της τυραννίας του κ. Λάγκο» στις 28.2.1937, το «Φως» άρθρο «Μετά τον τύραννο, ο άνθρωπος;». ASMAE s.p. 1931-1945, Dodecaneso, pc 14, φάκ.1ο. Προξενείο Αλεξάνδρειας προς το Υπ.Εξ, Αλεξάνδρεια 5.3.1937, επείγον τηλ. 2048-298. (Σημείωση Κ.Τσαλαχούρη: Όλα τα έγγραφα που παρατίθενται που φεύγουν από τη Ρόδο, απ’ όλες τις υπηρεσίες ιταλικές και ελληνικές είναι απολύτως ακριβή, μετά από παραβολή που έγινε από τα ελληνικά επίσημα Αρχεία. Οι υπότιτλοι δεν περιλαμβάνονται στην έρευνα του Ιταλού καθηγητή). 5 Ένθα, pc. 11, φάκελος 1, Ντε Βέκκι προς Υπουργείο των Εξωτερικών, Ρόδος 26.12.1936-Επείγον σήμα 2965/95. 6.Το ελληνικό όργανο της Αλεξάνδρειας «Κλειώ» στις 2.4.1937 αφού ειρωνεύτηκε περί του «καλού και φιλάνθρωπου» Ντε Βέκκι και κατέκρινε τον Τύπο που είχε καταληφθεί από μια χυδαία αισιοδοξία κατά τη στιγμή της αντικαταστάσεως του Λάγκο, δεν παρέλειψε να παρατηρήσει ότι ήταν καλύτερος ο αγροίκος, αυστηρός και τραχύς Λάγκο από το μεταμορφωμένο σε πρόβατο λύκο (Ένθα pc. 14, φ. 1ο. Προξενείο προς Υπ.Εξ, Αλεξάνδρεια 9 Απριλίου 1937, επείγον τηλεγρ. 3248/447). 7.Η Ζάρα τελούσε υπό ιταλική κυριαρχία. 8.Για τη σύμβαση της Ρώμης στις 2.7.1924 βλ. «Συμβάσεις και Συμφωνίες…», Ρώμη 1932, τεύχος 32, σελ. 6 κ.λπ. Με εκείνες του Nettuno (μια για τη σερβική Ορθόδοξη Κοινότητα Τεργέστης, η άλλη για τις ορθόδοξες σερβικές κοινότητες Φιούμε, Ζάρας και Περόϊ πρβ. ένθα τ. 34 σελ. 736-8 και 739-41. Η ανταλλαγή των κυρώσεων των τελευταίων τούτων δύο συμβάσεων έγινε στη Ρώμη στις 14.11.1928 και εκτελέσθησαν δια του Βασ. Νομοσχ. 31.8.1928, Νο 2175 μετατραπέν στο Ν. 24.12.1928 Νο 3514). Αξίζει να παρατηρηθεί ότι στις συμβάσεις της Ρώμης υπήρχε και για τις τέσσερις κοινότητες η αναγνώριση του χαρακτήρος της σερβικής Παιδείας και θρησκευτικών ιδρυμάτων, ενώ στις συμβάσεις του Nettuno, τέτοια ιταλική αναγνώριση παρέμεινε μόνο για την κοινότητα Τεργέστης (προστιθεμένου της «Σερβικής», «Κροατικής-Σλοβενικής») ενώ οι άλλες πλέον, θα αναγνωρισθούν μόνο ως «νομικά πρόσωπα». 9. Κυβερνητικό Διάταγμα της 8ης Δεκεμβρίου 1936. Τα Ντοπολαβόρο.