Το Αυτοκέφαλο δεν ανταποκρινόταν στους σκοπούς της φασιστικής Κυβερνήσεως Πώς ο Τζέζαρε ντε Βέκκι έκλεισε το ζήτημα

Παρουσίαση-σχολιασμός Κώστας Τσαλαχούρης ΚΒ΄ Το κεφάλαιο περί της πολιτικής του Ντε Βέκκι, συνεχίζει: Ύστερα από κανένα μήνα έδωσε στα ιδιωτικά αυτά σχολεία ένα θανάσιμο πλήγμα. Νέο Διάταγμα το υπ’ αριθμ. 163 της 30ης Ιουνίου 1939, εισήγαγε την υποχρέωση της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως των παιδιών ηλικίας 6 μέχρι 11 χρόνων, προς εκπλήρωση, «φοιτώντας στα ιταλικά σχολεία»(28) σε ακτίνα 2 χιλιομέτρων από την κατοικία εκάστου. Μόνες εξαιρέσεις (ήταν) τα ιδιωτικά σχολεία που είχαν εγκριθεί από τον Διοικητή «σε περιπτώσεις χρήζουσες ιδιαίτερης προσοχής»(άρθρο 5). Και πάλιν μια Παρένθεση-Δημοκρατική-Κατηχητικά κ.λπ. Έφτασε μάλιστα μέχρι του να καθορίσει όπως οι τοποθεσίες με σχολεία όχι άνω των τριτάξιων, εφόσον προϋποτίθετο ότι ο μαθητής ήταν σε μειονεκτική θέση σε ό,τι αφορά τη γνώση της ιταλικής γλώσσης και κατά συνέπεια την «ικανότητα εκμάθησης» τα παιδιά έπρεπε να φοιτούν δύο φορές στην πρώτη και στην τρίτη τάξη (άρθρο 9) (29). Τελευταία ίσως ενέργεια της παράλογης αυτής πολιτικής ήταν η μεταβίβαση της ακινήτου περιουσίας της Ορθοδόξου Κοινότητος Ρόδου και Κω (30) και των ακινήτων Βακούφ (31) στους οικείους Δήμους καθώς και η υπαγωγή στην κηδεμονία της Κυβερνήσεως των ακινήτων των Εκκλησιών Κάρπαθου και Κάσου (32) . Η εξυγίανση Ντε Βέκκι. Όπως έχει ήδη παρατηρηθεί, με την άφιξη του παράφορου τετράρχη η κυβερνητική πολιτική (33) έναντι των τοπικών θρησκευτικών κοινοτήτων υπέστη ριζική αλλαγή, κατά κάποιο τρόπο ανατροπή. Στην προσπάθεια του Λάγκο, να επιδιώξει, όπως διαφυλάξει όσο γίνεται, τα ιδιαίτερα θρησκευτικά ιδρύματα καθεμιάς από αυτές, από τις αξιώσεις στο φασισμό των πλέον έξαλλων υποστηρικτών αυτού του τελευταίου, αποκαταστάθηκε βαθμηδόν μια πραγματική και έκδηλος φασιστικοποίηση, με το μόνο λεπτό πέπλο μια διακρίσεως μεταξύ πολιτικής και θρησκείας. Ο Λάγκο είχε επιδιώξει να επιτύχει το Αυτοκέφαλο, τουτέστιν να καταστήσει τις Κοινότητες ανεξάρτητες τόσο από την Ελλάδα όσο και από το Φανάρι. Απέβλεπε και αυτός, όπως στη συνεχεία ο αντικαταστάτης του, να ελέγχει τη δραστηριότητά τους, αλλά δεν είχε κατά νουν να παρεμποδίσει την αυτονομία των αποφάσεών τους, περιοριζόμενος να εξασφαλίσει τη συμμόρφωσή τους προς τους συμβασιακούς κανόνες, τους ρυθμίζοντες τα αμοιβαία δικαιώματα και καθήκοντα. Τίποτε από όλα αυτά στον Ντε Βέκκι. Κατ’ αυτόν, το Αυτοκέφαλο δεν ανταποκρινόταν στους αντικειμενικούς σκοπούς της ιταλικής Κυβερνήσεως, γιατί θα δημιουργούσε αντιθέσεις στον πληθυσμό και στον Κλήρο, ενώ έπειτα αυτός ο ίδιος θα απεδείκνυε με την πολιτική του ότι δεν ήταν το πρόσωπο που θα ανησυχούσε περί της κοινής γνώμης. Ήθελε προ πάντων να περιφρουρήσει, ως φαίνεται, την πρόσοψη του πολιτεύματος. Αγιοποίηση των γεγονότων Η δυσαρέσκεια και οι ταραχές που ξέσπασαν στην Κάλυμνο το 1934 είχαν διαλυθεί κατά το μάλλον ή ήττον μεγαλοφυώς το Μάιο του 1937, με το να γίνει μια τροποποίηση των εκκλησιαστικών περιφερειών, διαταχθείσα από το Πατριαρχείο, που μετέφερε τη νήσο Κάλυμνο στην εκκλησιαστική διοίκηση της Κω(34) . Το είχε θεωρήσει έπαινό του: «O ήδη στασιαστής Κλήρος θα ήθελε περίπου να αγιοποιήσει τα γεγονότα όπως άκουσα στους ύμνους της Δοξολογίας (35)». Αλλά με αυτό τον τρόπο είχε αποκαταστήσει το δεσμό ανάμεσα στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και την Ορθόδοξη Εκκλησία των νήσων. Το «καθεστώς» δεν είχε καμιά πρόθεση να επιβάλει στο ζήτημα της θρησκείας αποφάσεις μη αρεστές στους πληθυσμούς. Αλλά το τίμημα που οι Ελληνορθόδοξοι πλήρωναν γι’ αυτή τη φιλελεύθερη μόνο επιφανειακά πολιτική γραμμή, ήταν πολύ υψηλό. Ο Απόστολος Τι σημασία μπορούσε να έχει η επάνοδος στην παραδοσιακή εξάρτηση από τον Πατριάρχη, αν επιτοπίως ο Κλήρος απογυμνωνόταν από όλα τα προνόμιά του και περιοριζόταν στην απλή άσκηση της θρησκευτικής λατρείας; Ο Απόστολος έμελλε να το διαπιστώσει. Προσπάθησε να αντιταχθεί σε μια τέτοια διαρπαγή, αλλά όπως φέρεται να έχει πει ο Ντε Βέκκι, τελείως εις μάτην: «μετά μακράν ερωτοτροπία που έγινε με όλα τα μέσα της πειθούς από τους πιο ένθερμους και τους πιο συγκρατημένους, στο τέλος συνθηκολόγησε ευπροσήγορα». Αυτός δοκίμασε κατόπιν τούτου, ένα άλλο δρόμο, τον του Αυτοκέφαλου. Με πολλή σκληρότητα εκτός από το να του κλείσει το δρόμο, ο Ντε Βέκκι δεν παρέλειψε να υπογραμμίσει την ηθική του νωθρότητα: «εμφανίζεται τόσο προσηλωμένος να με ενοχλεί για να ανακηρύξει με δική του πρωτοβουλία, από συμφώνου με όλους του τοπικούς μητροπολίτες… το Αυτοκέφαλο αυτό που εγώ απορρίπτω (36) ». Πράγματι σύμφωνα με την κυβερνητική άποψη, εφόσον περιορίστηκαν οι δυνατότητες δράσεως της Ορθοδόξου Εκκλησίας, αποκλειστικώς στα θρησκευτικά καθήκοντα, ένα Αυτοκέφαλο όχι μόνο ήταν ανωφελές αλλά μέχρι και επιζήμιο. Κατά βάθος ήταν προτιμότερο να αφεθεί η Εκκλησία υπό ξένο έλεγχο, προέχοντας καλώς να ελέγχεται και να απομονώνεται (37), επιβλέποντάς την, παρεμποδίζοντας τις σχέσεις της με το Φανάρι, ακόμη και την απλή επιστολική αλληλογραφία. Η Μονή Πάτμου Στην περίπτωση επί παραδείγματι της Μονής Πάτμου, που έπρεπε να παραμείνει όπως και στην εποχή του Λάγκο, υπό την πατριαρχική δικαιοδοσία, ο Ντε Βέκκι δεν δίστασε να επέμβει δυναμικά, καταφεύγοντας και στην Αστυνομία για να διοριστεί εκεί Ηγούμενος ο Επιφάνειος Καλογιάννης, μετά προηγούμενη επιστολογραφική απομόνωση της Κοινότητας (38) . Με τέτοιο οδοστρωτήρα και με τέτοια ολοκληρωτική φασιστικοποίηση χωρίς αμφιβολία δεν θα συνέτρεχε πια η περίπτωση να γίνει λόγος για σεβασμό των θρησκευτικών, τουλάχιστο με την παραδοσιακή έννοια: τω όντι, τα διάφορα θρησκευτικά δόγματα, είχαν περιοριστεί στο μόνο επίπεδο θρησκευτικών δραστηριοτήτων, χωρίς καμιά δυνατότητα πρωτοβουλίας. Ο Ντε Βέκκι και το Κονκορδάτο Από αυτή την ίδια την Καθολική Εκκλησία (39) αφαιρέθηκαν και τα νοσοκομεία και τα σχολεία. Εννοείται σε πλήρη εκτίμηση, τουλάχιστο τυπική, του χαρακτήρος της και του ρόλου της ως Εκκλησίας του Κράτους σε καθεστώς Κονκορδάτου (συμβάσεως). Ο Ντε Βέκκι χωρίς αμφιβολία, εκφράζει με την πολιτική του, εκείνες που όφειλαν να είναι, κατά την πλέον εμφανή ερμηνεία, οι σχέσεις μεταξύ Εκκλησίας και Κράτους στις αποικίες και όχι μόνο σ’ αυτές. Η Αγία Έδρα είχε, ναι μεν, υποστηρίξει την κατάκτηση της Αυτοκρατορίας (όπως προτιθέμεθα να αποδείξουμε σε ειδική μελέτη) ελπίζοντας να επιτελέσει εκεί έργο προσηλυτισμού ή ενωτισμού: ο φασισμός τουναντίον προτίμησε από τον καθολικισμό έτερα θρησκευτικά δόγματα που έδιναν φαινομενικά εγγυήσεις ή μεγαλύτερη δυνατότητα για να γίνουν όργανα και να υποκύπτουν σε έλεγχο. Εκείνο που δυσαρέστησε περισσότερο τον Ντε Βέκκι δεν ήταν τόσο το γεγονός ότι το Αυτοκέφαλο μπορούσε να θεωρηθεί σαν μέσο για να περιέλθουν όλοι συλλήβδην οι υπήκοοι στην Καθολική Εκκλησία, όσο ιδίως η λίαν περιορισμένη για να μην πούμε καμιά εμπιστοσύνη του έναντι της Καθολικής Εκκλησίας, ως οργάνου φασιστικοποιήσεως. Με την έννοια αυτή, ο καθ’ υπαγόρευσή του σχολικός οργανισμός απέβλεπε όχι μόνο και όχι τόσο να πλήξει τις τοπικές Εκκλησίες ή τα θρησκεύματα, όσο κυρίως να αφαιρέσει από τους ιεραποστόλους, τα βασιλικά σχολεία. Η πεποίθησή του αυτή είχε αναπτυχθεί και ενισχυθεί καθ’ ην περίοδο αυτός εκπροσωπούσε το ιταλικό κράτος στην Αγία Έδρα. Πράγματι σε μια αναφορά του στις 25 Απριλίου 1930, απαντώντας στο Υπουργείο των Εξωτερικών σχετικά με αίτηση του Ντε Μπόνο να ενεργήσει, να πεισθεί το Βατικανό να εντείνει την καθολική προπαγάνδα στην Ερυθραία, αυτός εξέφρασε ήδη την πεποίθησή του ότι δεν υπήρχε περίπτωση να αναπτύξει γενικά, τις καθολικές ιεραποστολές και αποκάλυπτε την τυπική του επιπολαιότητα στο χειρισμό των θρησκευτικών ζητημάτων όπως λόγου χάριν, τον ισχυρισμό ότι η Ερυθραία ήταν μια αποικία μουσουλμανικού θρησκεύματος (40). Απέχθεια στις ιεραποστολές Αλλά το μέρος που μας ενδιαφέρει περισσότερο ήταν η προσωπική του απέχθεια, να χρησιμοποιήσει τις καθολικές ιεραποστολές, σαν όργανα διακυβερνήσεως δεδομένου ότι γνώριζε καλώς από αδιαμφισβήτητες πηγές πληροφοριών και από σκληρή προσωπική πείρα ότι η Αγία Έδρα αντιτίθετο να καταστεί όργανο. Οι οικουμενικοί σκοποί που αυτή επιδίωκε ήταν ξένοι ή τελείως επιζήμιοι στο κυβερνητικό έργο (41). Είναι αφετέρου λίγο πολύ πιθανόν ότι αυτή αύτη η συγκεκαλυμμένη αντίθεση προς τις καθολικές ιεραποστολές, από φασιστικής πλευράς, πέραν των αυταρχικών τάσεων που ενυπήρχαν σε ένα μέρος των αποικιακών διοικητών, οφειλόταν στη μη εσφαλμένη πεποίθηση, για μεγαλύτερη ευχέρεια δράσεως και επιρροής επί των άλλων θρησκευτικών κοινοτήτων. Καμιά έκπληξη, συνεπώς ότι στο σχολικό χώρο, ο ίδιος ο Ντε Βέκκι συμμεριζόταν τις επικρίσεις που ανακινήθηκαν στον προκάτοχό του, από τον καθηγητή Φερρέττι και ως εκ τούτου, κατέφυγε σε επανορθωτικά μέσα. ʼλλωστε ο Λάγκο είχε στηρίξει τα καθολικά ιδρύματα, εξ αυτής της πεποιθήσεώς του ότι η θρησκεία ταυτιζόταν στα νησιά με την ίδια τη μόρφωση και συνεπώς η καθολική θρησκεία με την ιταλική παιδεία και ότι στην Κτήση, ο θρησκευτικός παράγων είχε ένα σπουδαίο ρόλο ακόμη και για το ιδιαίτερο κύρος που απολάμβανε γενικά ο Κλήρος. Τίποτε από όλα αυτά στον Ντε Βέκκι. Φασιστικοποίηση των νησιών Από μιας πλευράς η εκπαιδευτική λογική θεωρία ήταν τελείως ξένη προς την προσωπικότητά του και αυτός άλλωστε απέβλεπε όχι μόνο να εξιταλίσει τα νησιά αλλά πέρα για πέρα να τα φασιστικοποιήσει: η λαϊκιστική κρατολατρική νοοτροπία του, δεν θα του επέτρεπε, ακόμη και αν το ήθελε, να αντιληφθεί τον ιδιαίτερο ρόλο της πνευματικότητος σε μια ανατολική χώρα. Η μελέτη του, που αυτή διατεινόταν συμπληρωμένη υπό κάθε άποψη επί του θρησκευτικού ζητήματος(42), δεν μπορούσε προφανώς να επεκταθεί και στο χώρο της αληθούς και πραγματικής πνευματικότητας. ʼλλωστε και αν ακόμη κατόρθωνε να αντιληφθεί τον υπάρχοντα στενό δεσμό μεταξύ εθνικότητας και θρησκείας, δεν θα είχε ασφαλώς τροποποιήσει την πολιτική του αν μη, ίσως, σε μια κατεύθυνση ακόμη πιο ριζοσπαστική, στην οποία, πάντως, οι Ιταλοί πολίτες του Αιγαίου, διατήρησαν ως προνόμιό τους το προσωπικό και οικογενειακό δίκαιο, σύμφωνα με τους θρησκευτικούς κανόνες των οικείων θρησκευμάτων τους. Εδώ τελειώνει η έρευνα του Ιταλού καθηγητή για την πολιτική Ντε Βέκκι στο εκκλησιαστικό ζήτημα(43). ΑΥΡΙΟ: Το ΚΓ΄ μέρος