Ο Εθνάρχης Ελευθέριος Βενιζέλος και η προσφορά του κατά την δεκαετία 1911-1920

Παράκλητος της επανάστασης του 1909 για το ανορθωτικό του έργο

Του Κυριάκου Ι. Φίνα «Εφθασε με το θρύλο του Θερίσου, από την μπαρουτοκαπνισμένη Μεγαλόνησο, που βρισκότανε στο αποκορύφωμα, πολύχρονων αγώνων, για να φυσήσει την ηρωική της πνοή στον ταπεινωμένο και μουδιασμένο ελληνισμό και να φέρει μια ραγδαία και απότομη ανύψωση. Σπύρος Μελάς Συμπληρώθηκαν χθες, 78 χρόνια από το θάνατο του Εθνάρχη Ελευθερίου Βενιζέλου. Στις 18 Μαρτίου 1936, άφησε την τελευταία του πνοή ένας από τους σημαντικότερους Ελληνες πολιτικούς της νεότερης Ελληνικής Ιστορίας. Για τη ζωή και το έργο του Μεγάλου αυτού πολιτικού άνδρα έχουν γραφεί αρκετά από εχθρούς και φίλους. Ενδεικτικό είναι, ότι με την εξαγγελία του θανάτου του ο εκ διαμέτρου αντίθετος της βενιζελικής πολιτικής, ο Ιωάννης Μεταξάς δήλωσε: «Ο Βενιζέλος υπήρξεν μεγάλη ισχυρή φυσιογνωμία. Εδωσε το όνομά του και έθεσε την σφραγίδα του εις ολόκληρον περίοδον της νεοτέρας ιστορίας της Ελλάδος. Από αυτόν προέρχεται η ονομασία των οπαδών του. Από αυτόν προέρχεται η ονομασία των αντιπάλων του.Με το όνομά του συνδέεται αναποσπάστως η ωραιοτέρα και τραγικωτέρα εποχή της νεωτέρας Ελλάδος. Πώς είναι δυνατόν να κρίνη αμερολήπτως η σύγχρονος γενεά τοιαύτας μεγάλας φυσιογνωμίας;». Γράφοντας το παρόν σημείωμα στη μνήμη του, θα περιορισθούμε, σχεδόν χρονογραφικά στη διαδρομή του 1911-1920, όπου από πολιτικός και επαναστάτης στην Κρήτη, εκλήθη το 1909 σαν παράκλητος για να βγάλει την Ελλάδα από το αδιέξοδο και εν συνεχεία να συνδέσει το όνομά του με τη σημαντικότερη Εθνική εξόρμηση του 20ού αιώνα για τα ιδανικά της φυλής. 1. Γενεαλογικό δένδρο Ο Ελευθέριος Βενιζέλος γεννήθηκε στις 11 Αυγούσοτυ 1864 στις Μουρνιές Χανίων. Η μακρινή καταγωγή του είναι η Σπάρτη, με το οικογενειακό επίθετο Κρεβατά. Σύμφωνα με όσα γράφουν οι ιστορικοί που εντρύφησαν με το γενεαλογικό δένδρο του Εθνάρχη, οι Κρεβατάδες πρωτοστάτησαν στην Επανάσταση του 1770 του Ορλώφ, η οποία είχε τρομερή αποτυχία, με αποτέλεσμα να πάθουν τα πάνδεινα, κυρίως η Πελοπόννησος και πολλά νησιά. Δύο, δε, από τους Κρεβατάδες σφαγιάστηκαν από τους Τούρκους. Ο προπάππος του Ελευθερίου Βενιζέλου, ο Μπενιζέλος Κρεβατάς, διασώθηκε και αφού έφθασε με πλοιάριο στην Κρήτη, εγκαταστάθηκε οικογενειακώς στα Χανιά. Ως είναι γνωστό, στην Κρήτη μετά 20, περίπου, χρόνια εχθροπαξιών περί της κυριαρχίας της μεταξύ Τούρκων και Ενετών, εθιάμβευσεν, το 1669, η ημισέληνος. Οι Χανιώτες τον αποκαλούσαν Μπεντζέλο, τους δε γιους του Μπενιζελάκια. Ετσι, όπως παρατηρείται πολλές φορές, το βαπτιστικό όνομα του πατέρα, του Μπενιζέλου Κρεβατά, παρέμεινε οικογενειακό επίθετο στα παιδιά του. Ενα από αυτά, ο Πέτρος Μπενιζέλος, ο οποίος μετέβαλε το αρχικό του ονόματός του και στο εξής αποκαλείτο Βενιζέλος και απόκτησε πέντε γιους, μεταξύ των οποίων και τον Κυριάκο, πατέρα του Ελευθερίου Βενιζέλου, ο οποίος γεννήθηκε στα Χανιά το 1810. Ο Κυριάκος Βενιζέλος ήταν πολύ εγγράμματος για την εποχή του και ιταλομαθής. Το 1851 επανήλθε στα Χανιά και ασχολήθηκε με το εμπόριο. Νυμφεύθηκε την Στυλιανή, το γένος Πλουμιδάκη από το Θέρισο και απόκτησαν πέντε παιδιά από τα οποία το πέμπτο ήταν ο Ελ. Βενιζέλος. Το 1866 ο Κυριάκος Βενιζέλος, λόγω της συμμετοχής του στη μεγάλη Κρητική Επανάσταση εξορίζεται και με την οικογένειά του (διετής ο Ελευθέριος) καταφεύγουν και εγκαθίστανται στην Ερμούπολη της Σύρου. Απ’ εκεί, επέστρεψε στα Χανιά το 1872 και συνέχισε ξανά τις εμπορικές του εργασίες για τις οποίες προόριζε και το μικρότερο γιο του Ελευθέριο και μετέπειτα δημιουργό της Ελλάδας των δύο Ηπείρων και των πέντε θαλασσών. Εκείνος, όμως, δεν ζούσε για να τον δει. Εστω και παρεμπιπτόντως, αξίζει να αναφερθεί, ότι παρόμοιο συνέβη και με τον Αρχιεπίσκοπο και Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Μακάριο, κατά κόσμον Μιχάλη Μούσκο. Ο πατέρας του τον προόριζε για βοσκό και τακτικά του έλεγε: «Αντε να μεγαλώσεις, να κοιτάζεις εσύ το κοπάδι κι εγώ τα χωράφια μας». Ο πατέρας, όμως, του Μακάριου ευτύχησε να τον καμαρώσει στα υψηλά αξιώματα που κατέλαβε. Μάλιστα, μια μέρα που πήγε να τον υποδεχθεί στο αεροδρόμιο της Λευκωσίας, όντας Αρχιεπίσκοπος και Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, του ψιθύρισε για μια άλλη φορά: «Κι ήθελα γιε μου να σε κάνω βοσκό. Καλά που δεν μ’ άκουσες». Κατά την παραμονή της οικογένειάς του στην Ερμούπολη ο Βενιζέλος παρακολουθεί εκεί τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού και η ταχεία αντίληψη που επιδεικνύει καταπλήσσει τους δασκάλους. Ο Ιωάννης Δαμβέργης, συμμαθητής του και παιδικός του φίλος, αναφέρει ότι ένας δάσκαλος είπε στον Βενιζέλο: «Εσύ, Βενιζέλε ή πολύ καλός άνθρωπος θα γίνεις ή πολύ κακός». Επίσης, Απολυτήριο Γυμνασίου πήρε το 1881 από το Δημόσιο Γυμνάσιο Ερμούπολης, το δε 1886 αναγορεύθηκε διδάκτορας του Δικαίου του Πανεπιστημίου Αθηνών και άρχισε να δικηγορεί στα Χανιά. Το 1888, στα 24 χρόνια του, εκλέγεται βουλευτής Κυδωνιών και διαδέχεται στην αρχηγία του κόμματος τον γαμπρόν του Μητσοτάκη (η Κατίγκο, σύζυγος του γερο-Κωστή Μητσοτάκη, ήταν αδελφή του Ελευθερίου Βενιζέλου). Επ’ αυτού, η κόρη του Κωστή Μητσοτάκη, παππού του Επίτιμου Προέδρου της Νέας Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, γράφει:«...Ο πατέρας μου έβαλε τον Ελευθέριο Βενιζέλο στην πολιτική και τον πήρε στον συνδυασμό του. Μάλιστα, όταν οι ψηφοφόροι του πατέρα μου είδαν τον Βενιζέλο πως ήταν υποψήφιος έλεγαν στον πατέρα μου: «Τουτονέ το κοπέλι θα ψηφίσουμε αρχηγές;» Τούς φάνηκε πολύ νέος...» Το κόμμα που ηγείτο στην Κρήτη ο Κωστής Μητσοτάκης και παρέδωσε στον Ελευθέριο Βενιζέλο ονομαζόταν (“των ξυπόλητων”), ενώ αυτοί που τούς αντιπολιτεύονταν, αποκαλούσαν το κόμμα των πρώτων (“των καραβανάδων”). * * * Ηδη από την Κρήτη, αλλά εντονότερα, πλέον, ως Κυβερνήτης στην Ελλάδα, η φήμη του Βενιζέλου, ως διορατικού πολιτικού, ήταν διάχχυτη τόσον σε ευρωπαϊκό, όσον και διεθνές επίπεδο. Οταν το 1942 οι Αγγλοι επέτυχαν τη νίκη του Ελ Αλαμέιν την πρώτη νίκη του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου, ο Ουίνστον Τσώρτσιλ εξεφώνησε πανηγυρικό λίγο στη Βουλήτ ων Κοινοτήτων, αρχίζοντας τα παρακάτω λόγια: «Ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχεν πει, ότι η Αγγλία χάνει όλες τις μάχες, πλην την τελευταία. Αυτή τη φορά αρχίσαμε λίγο νωρίτερα...» (Γ. Θεφάνους, “Απογευματινή”, 12.3.2006). 2. Πολιτικός και πολεμιστής στην Κρήτη Κατά την τετραετία 1892-1895, η Κρήτη βρισκόταν υπό υπερδιέγερση. Οι Τούρκοι, κατά το σύνηθες και παρά τις Συμφωνίες που υπογράφηκαν, κατεπάτησαν το Αυτόνομο Πολίτευμα της Μεγαλονήσου. Τότε ο Βενιζέλος πήρε ενεργό μέρος στον αντιστασιακό αγώνα, ως πολιτικός και πολεμιστής. Με πρότασή του ιδρύθηκε το επαναστατικό στρατόπεδο του Ακρωτηρίου, κι εκεί μέσα στη Μονή της Αγίας Τριάδας, συνέταξε το ιστορικό Ψήφισμα της Ενωσης με την Ελλάδα και υψώθηκε η Ελληνική Σημαία. Πάνω, δε, σ’ ένα κιβώτιο φυσιγγίων έγραψε διακοίνωση της Επαναστατικής Επιτροπής προς τους Ναυάρχους των Μεγάλων Δυνάμεων, που είχαν υπό την προστασία τους τη Χερσόνησο του Ακρωτηρίου. Και όταν αργότερα, το Δεκέμβριο του 1898, με τη συγκατάθεση των Μεγάλων Δυνάμεων ο Πρίγκιπας Γεώργιος εγκαταστάθηκε στην Κρήτη ως Αρμοστής, ο Βενιζέλος διορίστηκε ως Σύμβουλος επί της Δικαιοσύνης. Ωστόσο, οι αυθαίρετες ενέργειες του Πρίγκιπα τον έφεραν αντιμέτωπο, με επακόλουθο να εκδηλωθεί υπό την αιγίδα του Βενιζέλου, τον Φεβρουάριο του 1905, το ένοπλο κίνημα του Θερίσου. Ετσι, για δεύτερη φορά η Συνέλευση, όμως τώρα του Θερίσου, στις 23 Μαρτίου, κήρυξε την πολιτική Ενωση της Κρήτης, μετά του Ελληνικού Βασιλείου, ως ένα και μόνο Ελεύθερο και Συνταγματικό Κράτος. Ο Πρίγκιπας, καθ’ υπόδειξη των Μεγάλων Δυνάμεων, παραιτήθηκε τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους και στη θέση του διορίστηκε ως νέος Αρμοστής ο βουλευτής Καλαβρύτων Αλέξανδρος Ζαΐμης. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, με άρθρο του που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ο “Κήρυξ” που εκδιδόταν από τον ίδιο, η οποία συνέχισε την κυκλοφορία της στα Χανιά μέχρι και προ ολίγων ετών, έγραφε, μεταξύ των άλλων:«...Πέντε συνεπληρώθηκαν έτη, αφότου ο “Κήρυξ” μετά ενιαύσιον βίον, καθ’ όν υπέστη τρεις δικαστικάς καταξιώξεις και τρεις παύσεις, κατεδικάζετο εις διηνεκή σιγήν και αφάνειαν. Οποία η διανυθείσα έκτοτε οδός και οποία διαφορά των τότε πολιτικών όρων προς τους σημερινούς!». Και κατέληγε: «...Ο τόπος τότε εκυβερνάτο υπό Αρμοστού των Δυνάμεων, ενώ σήμερον κυβερνάται υπό Αρμοστού διοριζομένου ουσιαστικώς υπό του Βασιλέως των Ελλήνων εγκρίσει των Δυνάμεων. Ο απλούς δυναστικός μεταξύ Κρήτης και Ελλάδος δεσμός μετεβλήθη εις Εθνικόν... Η Αυτόνομη Κρήτη θα εξελιχθεί ταχέως και ομαλώς και αβιάστως, και άνευ διεθνών προστριβών και συμφώνως προς τη δοθείσαν εις αυτήν υπ’ αυτών των Προστάτιδων Δυνάμεων κατεύθυνσιν, εις πράγματι και όχι κατά τύπον Επαρχία του Ελληνικού Κράτους». Εν τω μεταξύ, ο Βενιζέλος συνέχισε να πολιτεύεται και τον Μάιο του 1909 έγινε Πρωθυπουργός της Κρήτης. 3. Παράκλητος για να ανορθώσει την Ελλάδα Ενώ κατείχε το αξίωμα του Πρωθυπουργού της Κρήτης, κλήθηκε να βγάλει την Ελλάδα από το πολιτικό αδιέξοδο, ύστερα από πρόσκληση του Στρατιωτικού Συνδέσμου, που από τον Αύγουστο του 1909 είχε επαναστατήσει και καταδικάσει τον παλαιοκομματισμό. Να σημειωθεί ότι, όταν τα πολιτικά κόμματα, προτού ακόμη έλθει στην Ελλάδα αντιδρούσαν για την επαναστατική πρωτοβουλία του Συνδέσμου, ο Βενιζέλος τάχθηεκ ανεπιφύλακτα με το μέρος του. Σε ειδικό άρθρο, έγραφε, μεταξύ των άλλων: «...Ο Σύνδεσμος οφείλει να επιχειρήση εν ανάγκη και δια προσκαίρου δικτατορίας, να εφαρμόση το πρόγραμμά του, καλών τον λαόν, μετά την λήξιν του διαστήματος τούτου, εις εκλογάς. Εθνοσυνελεύσεως, όστις να αποφανθή περί των γενομένων, αλλά και του τρόπου καθόν εν τω μέλλοντι πρέπει να κυβερνηθή το Ελεύθερον Κράτος». Οσον, όμως, περνούσαν οι μέρες, ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος έχανε την επιρροή του και τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα κινούνταν ζωηρά εναντίον του Κρήτα πολιτικού. Σε πολλές, μάλιστα, περιπτώσεις έφθαναν μέχρι του σημείου να παριστάνουν τον Βενιζέλο όχι, πλέον, ως επαναστάτη, αλλά πολιτικό ταραξία. Παράλληλα, είχε παρουσιαστεί και μεγάλος θόρυβος στην Κωνσταντινούπολη. Η κυβέρνηση των νεότουρκων αρνούταν το δικαίωμα στον Ελευθέριο Βενιζέλο να μετάσχει στον πολιτικό βίο της Ελλάδας και να συμπαρακαθήσει στην Εθνοσυνέλευση των Αθηνών, χαρακτηρίζοντάς τον Οθωμανό υπήκοο. Επενέβησαν, όμως, οι Μεγάλες Δυνάμεις και εδήλωσαν προς την Πύλη ότι οι Κρήτες δεν μπορούσαν να θεωρούνται, πλέον, Οθωμανοί υπήκοοι. Ωστόσο, παρόμοιο μέτρο με το προαναφερθέν προσπάθησε η τουρκική κυβέρνηση από το έτος 1894, για να παρεμβάλλει εμπόδια στις εκπαιδευτικές υποθέσεις των Ορθόδοξων Δωδεκανησίων θεωρώντας τους Τούρκους υπήκοους. Μεσολάβησε, όμως, το Οικουμενικό Πατριαρχείο και η υπόθεση δεν προχώρησε. (Αύριο το Β’ και τελευταίο μέρος)