Ντύθηκε δυo φορές νύφη για να ξεγελάσει τον εχθρό!

Η εγγονή του ήρωα Παπα Λουκά από το Παραδείσι, έκρυβε Άγγλους κατασκόπους στον αγώνα κατά των Γερμανών

Η πρωτογενής μαρτυρία, αυτή έχει σημασία για την καταγραφή των γεγονότων. Ο... ιστορικός του μέλλοντος θα κάνει τη δική του δουλειά, αλλά η πρωτογενής μαρτυρία είναι θησαυρός.

Η Φωτό του Γιαννούρη, Φωτεινή Παπακωνσταντίνου το πατρικό της, Σταυρουλάκη του ανδρός της ήταν 20 χρονών όταν μέσα σε λίγες μέρες την έντυσαν δεύτερη φορά νύφη για να ξεγελάσουν τους Γερμανούς και να φυγαδεύσουν Άγγλους κατασκόπους.

Η εγγονή του ήρωα παπα-Λουκά τον οποίο φόνευσαν οι Ιταλοί εκείνη την αποφράδα μέρα στο Παραδείσι, ανήμερα του Πάσχα του 1919 που φόνευσαν και την Ανθούλα Ζερβού, μπήκε από μικρή στην αντίσταση, όπως και όλη η οικογένεια: ο πατέρας της επίσης παπάς, η μητέρα της, τ΄ αδέλφια της που με κίνδυνο της ζωής τους βοηθούσαν τους Άγγλους συμμάχους. Για να πούμε την αλήθεια ως Σύμμαχοι ξεκίνησαν γιατί μετά θέλησαν να εδραιωθούν κι αυτοί στη Δωδεκάνησο, μη διαφέροντας και πολύ από τους κατακτητές της.

Τον Σεπτέμβριο του 1942 άρχισε η δράση τους με την επιχείρηση Anglo κατά των στρατιωτικών αεροδρομίων της Ρόδου και κράτησε μέχρι τις 8 Μαΐου 1945 που παραδόθηκαν οι Γερμανοί. Στο διάστημα αυτό μαζί με ΄Eλληνες κομάντος έκαναν περισσότερες από 100 μικρές και μεγάλες επιχειρήσεις που επέδρασαν σημαντικά στην πορεία των πολεμικών γεγονότων στη Μεσόγειο. Μάλιστα τον Σεπτέμβριο του 1943 όταν συνθηκολόγησαν οι Ιταλοί με τους Συμμάχους οι κομάντος ανέλαβαν να συνεννοηθούν με τους Ιταλούς και να καταλάβουν τα Δωδεκάνησα προτού προφτάσουν να αντιδράσουν οι Γερμανοί.

Οι Κομάντος πέτυχαν την αποστολή τους, αλλά η ατολμία των Ιταλών και η έλλειψη σημαντικών συμμαχικών δυνάμεων έδωσαν την ευκαιρία στους Γερμανούς να αντιδράσουν και να κυριαρχήσουν στα Δωδεκάνησα. Γι’ αυτά η Φωτό του Γιαννούρη δεν ξέρει να πει, ξέρει όμως αυτά που έζησε, όσες φορές κινδύνεψε η ίδια και οι δικοί της άνθρωποι και σήμερα θυμάται, συγκινείται, δεν μετανιώνει όπως και όλοι οι απλοί άνθρωποι που δεν κέρδισαν ποτέ τίποτα σε προσωπικό επίπεδο, δεν εξαργύρωσαν και δεν τους πέρασε απ΄ το μυαλό να ζητήσουν...

Ενενηνταδύο ετών είναι σήμερα, κι έχει παιδιά κι εγγόνια και δισέγγονα μα εκείνο το πρωί της Κυριακής που πήγα και τη συνάντησα στο σπίτι της στο Παραδείσι ξανάγινε η νύφη που κρατούσε τα γκέμια του αλόγου της και ξεγελούσε τους Γερμανούς!


Είστε εγγονή του ήρωα ΠαπαΛουκά που σκότωσαν οι Ιταλοί το “αιματηρό Πάσχα” του 1919!
Ά, ο παπά Λουκάς,... πού ΄ντος; Εφώναξε ζήτω η Ελλάδα και εσκοτώσαντον. Του Σχολείου η Επιτροπή και της Εκκλησίας, κάμαν ένα νόμο να παίρνουν τα παιδιά στην Εκκλησία να ψάλλουν τον Εθνικό Ύμνο και να φωνάξουν οι δάσκαλοι και ο Παπα Λουκάς “ζήτω η Ελλάδα”... Εκείνη την ημέρα του λεγε η Επιτροπή “Παπαά..., μη φωνάξεις”... Από την Εκκλησία απ΄ όξω ήταν παραταγμένοι στρατιώτες εφ΄ όπλου λόγχη. Ο Παπάς είπε: “Εγώ θα φωνάξω...στη Σύμη είναι οι Εγγλέζοι και θα με κούσουν”... Περπατήσαν κάμποσο δρόμο μες το χωριό και φώναξε! Αμέσως ήταν έτοιμος ο στρατιώτης, τον τρύπησε στην καρδιά κι έμεινε. Τον εσηκώσασι, τον βάλαν μέσα, εζήτησε νερό κι έμεινε. Το σημείο όπου χτυπήθηκε ονομάστηκε οδός Παπαλουκά.

Εκείνη την ίδια μέρα φονεύσανε και την Ανθούλα Ζερβού!
Εκείνην την ώρα. Ερχόταν η Ανθούλα Ζερβού ώρα που εχτυπούσαν οι Ιταλοί στρατιώτες ένα παιδάκι. Πήγε να το σώσει και ετρυπήσαντιν, ήταν 7 Απριλίου. Κι εγώ κι ο αδελφός μου ο Λοίζος αγέννητοι ήμασταν όταν εσκοτώσασι τον παππού. Έζησα πολλά χρόνια μόνη μου χωρίς άντρα, κόρη μου. Ο άντρας μου στο εξωτερικό, τα παιδιά τα μεγάλωσα μόνη μου. Μια μέρα χρόνια πολλά μετά, βρήκα στο σπίτι ένα δέμα, είχε μέσα κάτι μαύρο, ανοίγω ήταν το ράσο του Παπα Λουκά. Που πίσω είχε ένα μεγάλωμα μπάλωμα, ήταν φτωχός άνθρωπος, κι από μπροστά είδα που είχε τη μαχαιριά. Το φύλαξα. Με τα πολλά χρόνια η μαχαιριά ξεθώριασε, αλλά εγώ δεν το πλυνα ποτέ, το χάρισα στην κοινότητα και παραμένει εκεί μες την κορνίζα.

Εσείς πότε γεννηθήκατε;
Το 1923 νομίζω είμαι. Στη Βιλανόβα, που την ελέγαν οι Ιταλοί.

Είχε πολλούς Ιταλούς στρατιώτες τότε στο χωριό;
Αν είχε; Το βουνό αυτό που βλέπεις απέναντι ήταν κουφό, κι είχε μέσα γαλαρίες. Στην Παναγίτσα την Υπαπαντή επάενε ο κόσμος, οι εργάτες του χωριού, κι εκόβανε πέτρες και τις πουλούσασι. Εμείς τα παιδιά τις μεταφέραμε με τα γαϊδουράκια, ο καθένας έκανε το δικό του το βουναλάκι, κι επουλούσαμε.

Δουλεύατε από πολύ μικρή!
Ρωτάς το; Εγώ εμεγάλωσα τρία παιδιά χωρίς άντρα, κι έσπερνα, κι αλώνιζα, κι εζήμωνα ψωμί, κι ετάιζα τα παιδιά μου, κι εν εγόραζα που δεν είχα φράγκα. Είχαμε πείνα. Ψωμί και σαρδέλες ετάιζα τα παιδιά μου. Όμως όταν ήμουν μικρή κει δά στη γαλαρία εμεγαλώσαμε εμείς... (μετά τη διασταύρωση Πεταλουδών). Από πάνω ήταν Γερμανοί τσατιρωμένοι και η μάνα μου έβαζε πέντε κόρες που ήμασταν και τις εκοίμιζε, κι απ΄ έξω περπατούσασιν οι Γερμανοί. Η μάνα μου εκάθουνταν μπροστά στην πόρτα να μην έμπει κανένας μέσα. Ένας εγύρεψε κι εμένα νύφη!
Πώς έγινε και κρύψατε τους Άγγλους κατασκόπους;
Μια μέρα ήρτε μουσαφίρης στο σπίτι μας ένας Σαλακενός. Έρχεται ένας χωριανός μας και φωνάζει τον πατέρα μου “έλα έξω να σε πω... Έχω... απεσταλμένους τέσσερα άτομα από τη Σύμη, κι εγώ μαζί πέντε....”! Στους τέσσερις οι τρεις ήταν Εγγλέζοι, κι ο ένας Κύπριος Έλληνας. Ο πατέρας μου εδέχτηκε αμέσως να τους κρύψει. Πού τους επήαν να τους κρύψουν; Σε μια γραμιθιά, στο δρόμο μέσα στον Κουφά, εκεί πιο κάτω (εκεί γυρίστηκε η ταινία “Τα Κανόνια του Ναβαρόνε”)! Είχε σπίτι διώροφο που κάθουνταν η θεία μας η Ζενέτα και ο θείος μας ο Μιχάλης, είχε εσωτερική σκάλα που εβγαίναν πάνω. Εκεί εκάμαν πολλές μέρες οι Άγγλοι. Η μάνα μου είχε κότες, έσφαζε και κάθε μέρα την ίδια ώρα τους έστελνε φαΐ με την αδελφή μου την Αργυρώ. Δεύτερη από μένα ήταν η Αργυρώ. Και οι Εγγλέζοι οι ίδιοι εφοβούνταν “ποια είναι αυτή που έρχεται και μας φέρνει το φαΐ, μη μας προδώσει...”. Εφοβούνταν για κατασκοπεία. Αυτοί τη νύχτα εβγαίνασι και φωτογραφίζαν τη Ρόδο, την περιφέρεια τη δική μας.

Μεγάλος ο κίνδυνος που διατρέχατε. Αν σας καταλάβαιναν οι Γερμανοί...
Τον πατέρα μου ο Σαλακενός που ήρθε του είπε: “έχουν λίρες, θα σε δώσουν”. Ο πατέρας μου όμως είπε “εμένα τον πατέρα μου τον εσκοτώσαν οι Ιταλοί, κι εγώ θα πιάσω λίρες;”

Πόσες μέρες τους κρύβατε;
Μπορεί να πομείναν καμιά σαρανταριά μέρες. Μετά ο αδελφός μου ο Λοίζος ήβρε ρούχα γερμανικά να τους εντύσουν και εβγάλαν τους από το σπίτι, κι επήραν ντους στο σημείο που έμενε ένας τυφλός θείος μας. Συνεννοηθήκανε με το υποβρύχιο, αλλά το υποβρύχιο δεν ήρθε να τους πάρει. Στην διαδρομή όταν τους επηγαίναν στη θάλασσα επετάχτησαν μπροστά τους Γερμανοί. Κατάφεραν και κρύφτησαν στο σπιτάκι του θείου μας και πάλι η αδελφή μου τους πήγαινε φαΐ. Η αδελφή μου μετά από χρόνια βρέθηκε στην Κύπρο μαζί με τον πατέρα μου και έτυχε να τον συναντήσει τον ένα τον Άγγλο αξιωματικό και την έβαλε στο καΐκι. Την είχε παρατηρήσει τότε στο σπίτι που φορούσε σκουλαρίκια. Στο καΐκι μέσα, χρόνια μετά, της λέει “πού είναι τα φουσκιά σου”; Γύρισε στους στρατιώτες και τους είπε “δεν θα την αγγίξετε”... Ο πατέρας μου ο Λουκάς, ο γιος του παπα Λουκά του ήρωα ήταν πολύ δραστήριος. Έγινε κι αυτός παπάς και ο δεσπότης από Ηλία που τον λέγανε τον ονόμασε Λουκά.

Εσάς πότε σας ζήτησαν να βοηθήσετε, να ντυθείτε πάλι νύφη;
Εμένα επάντρεψέ με ο πατέρας μου εκείνες τις μέρες που ήταν εδώ οι Άγγλοι που κρύβαμε. Κυριακή με πάντρεψε με τον άντρα μου, Τρίτη έρχεται στο σπίτι, μου λέει “να ξαναντυθείς νύφη, να πάρουμε τους Εγγλέζους στην Έμπωνα, που έχει άλλους που συνεννοούνται με το υποβρύχιο...”. Εθέλαν να τους πάνε πάλι αλλού ο πατέρας μου με τον αδελφό μου. Ήμουν 20 με 21 χρονών εγώ τότε, εντύθηκα δεύτερη φορά νύφη.

Πώς έγινε η... επιχείρηση γάμος λοιπόν;
Εμείς τα παλιά χρόνια είχαμε το δικό μας αμαξάκι με το άλογο. Εντύσαν με πάλι νύφη, ενέβην πάνω και ο άντρας μου ο Γιάννης ο Σταυρουλάκης, ξανά γαμπρός. Εφέραν και δυό κάρα κόμα για τους συγγενείς του γάμου, κι επροσαρμόσαν τα οι θείες μου κι οι θείοι μου ώστε να είναι ξαπλωμένοι στα πόδια τους οι Άγγλοι και σκεπασμένοι με κουβέρτα. Στη διακλάδωση Καμείρου με Σάλακο πέσαμε σε μπλόκο Γερμανών. Ένα τζιπάκι ήρθε κοντά μας να ελέγξει. Έπιασε ο άντρας μου το τραγούδι, εκατέβηκε κάτω άρχισε το χορό να τους δείξει ότι πάμε για διασκέδαση. Μας αφήσασι. Τους Εγγλέζους τους αφήσαμε στην Αγία Άννα στα Καλαβάρδα. Ο αδελφός μου που ήταν ντυμένος σαν τενέντης εγώ κι ο άντρας μου επροχωρήσαμε κι επήγαμε στη μάνα μου στη Σάλακο. Οι Άγγλοι έμειναν σ΄ ένα αργιάκι (ρυάκι) με έναν αδελφό μου και μια ακόμα γυναίκα από το χωριό που ήταν κι αυτή στο κόλπο. Η γυναίκα αυτή που ήταν τσοπάνισσα τους πήγε βουνό-βουνό στον προορισμό τους γιατί ήξερε τα κατατόπια και τους συνόδεψε κι ο αδελφός μου.

Εσείς ζήσατε και με τους Ιταλούς και με τους Γερμανούς, ποιά ήταν η πιο σκληρή περίοδος;
Οι Ιταλοί ήταν σαν χωριανοί, επερπατούσαν μες το δρόμο του χωριού. Το μαγειρείο τους ήταν στο Σταυροθόλι στον Κουφά, μέσα στο αεροδρόμιο και επηγαίναμε εμείς τα παιδιά με τα κατσαρολάκια και μας εβάζαν μακαρονάδα. Τους Γερμανούς φοβόμασταν παρά τους Ιταλούς. Ό,τι πουν για τον παπά Λουκά τον εμπρέπει, κι ό,τι εκάμαν, που του δώσανε δρόμο, που τον εστήσαν ανδριάντα... Όλη μας η οικογένεια ήταν στην αντίσταση. Τα κάρα που επαίρναν τους Εγγλέζους από πίσω είχαν κουνουπίδια, και τα πάντα του χωραφιού, κι επήγαιναν κι εσαρτούσαν ομπρός τους κι οι γυναίκες που ήταν μέσα ετραγουδούσαν... Ήταν μια γριούλα από την Κρήτη κι έλεγε τις μαντινάδες της την ώρα που εφυγαδεύαμε τους Άγγλους: “από την Κρήτη Κρητικός, κι απ΄ τα Χανιά Χανιώτης, κι εγώ έχω μες τα πόδια μου Έλληνα στρατιώτη”... Το ταίριαξε εκείνη την ώρα, κι ήταν για τον Κύπριο από τους πέντε που φυγαδεύσαμε.

Τι έγινε μετά πώς γυρίσατε στο σπίτι σας;
Εγώ η νύφη βαστούσα τα γκέμια, κόκκινο ήταν το άλογο. Όταν ήρταμε από τη Σάλακο ήταν 11-12 τη νύχτα. Χωρίς φως να τους φέρω με το αμαξάκι πίσω, είχανε πιει λίγο αυτοί που τη χαρά ντους, πού να τους δώσω τα γκέμια;

Κι εσείς με το νυφικό ακόμα;
Με πώς με το νυφικό... Επειδή εσκοτώσαν τον πάππου εθέλαμε εμείς να βοηθήσουμε, μια ολόκληρη οικογένεια εμπήκε στην αντίσταση. Θυμούμε τον πατέρα μου, έλεγε ένα τραγούδι: “Εμέ κι αν με σκοτώσουσι ο κόσμος δε φυραίνει και για τα Εγγλεζάκια μας χαλάλιν τους να γένει”...