Μανώλης Κολεζάκης: H θρησκευτική ζωγραφική στη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα κατά τον 14ο και 15ο αιώνα

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Μανώλης Κολεζάκης
emmanuelnkolezakis@gmail.com

Ο περιορισμένος αριθμός διακοσμημένων μνημείων του 13ου αιώνα δεν επιτρέπει τη σαφή σκιαγράφηση της φυσιογνωμίας της τέχνης στα Δωδεκάνησα.

Μέσα σε ένα συγκεχυμένο και ακατάστατο πολιτικό πλαίσιο, η ζωγραφική των εκκλησιαστικών μνημείων, κατά πλειοψηφία χρονολογημένων προς το τέλος του αιώνα, δεν φαίνεται να διακατέχεται από μεγάλες καλλιτεχνικές φιλοδοξίες, παρουσιάζοντας κοινά γνωρίσματα με περιοχές, όπως η Μάνη, η Κρήτη και η Εύβοια Στη Ρόδο ωστόσο, πριν από τα μέσα του αιώνα, το τρίτο στρώμα στον Ταξιάρχη στο Θάρρι (1230-1236) και το πρώτο στρώμα στον Άγιο Φανούριο (πρώτες δεκαετίες) έχουν συνδεθεί με την τέχνη της αυτοκρατορίας της Νίκαιας, ενώ ανάλογης ποιότητας είναι και ο διάκοσμος του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στον Κουφά Παραδείσιου.

Ρόδος, Μεσαιωνική Πόλη
Προς το τέλος του αιώνα, τα σπαράγματα από τον Αρχάγγελο Μιχαήλ (Ντεμιρλί) στη Μεσαιωνική Πόλη και η ζωγραφική του Αγίου Γεωργίου Βάρδα στην Αρνίθα, χρονολογημένη με επιγραφή στα 1289/90 , όπως και η περίπου σύγχρονη διακόσμηση στο ασκηταριό του Αγίου Νικήτα (Αγίας Παρασκευής) στη Δαματριά Ρόδου, κατατάσσονται ποιοτικά στο μέσο όρο του υπόλοιπου ελλαδικού χώρου. Στην ίδια περίοδο τοποθετείται το τρίτο στρώμα της Κυρά-Χωστής και του Αγίου Γεωργίου στο Βαθύ Κάλυμνου. Ο διάκοσμος του Ταξιάρχη στον Έμπολα της Καλύμνου από τις αρχές του 13ου μέχρι τις αρχές του 15ου αιώνα, με καλής ποιότητας αγιογραφίες, προϋποθέτουν ζωγράφους και αποδέκτες που παρακολουθούν την τέχνη των μεγάλων κέντρων.

Οι αισθητικές αναζητήσεις του 13ου αιώνα στα Δωδεκάνησα χαρακτηρίζονται ως επανάληψη παλαιότερων προτύπων, χωρίς ιδιαίτερη διάθεση ανανέωσης, με προσανατολισμό προς τις παραδοσιακές αξίες της βυζαντινής αυτοκρατορίας καθώς, αφενός η Κωνσταντινούπολη είχε περάσει στα χέρια των Φράγκων και, αφετέρου, οι επαφές με τα άλλα κέντρα καλλιτεχνικής παραγωγής ήταν εκ των πραγμάτων δύσκολες στους ταραγμένους καιρούς. Θεωρείται ότι, όπως στον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο, η προσήλωση αυτή στα εικαστικά κεκτημένα είναι αποτέλεσμα της συνειδητής επιλογής απλούστερων μορφοπλαστικών ιδιωμάτων για λόγους ευκολίας αφενός, και αφετέρου εξαιτίας του συντηρητισμού των εν γένει κλειστών κοινωνιών, που επέβαλε η απομόνωση λόγω της θάλασσας που περίεβαλλε τα νησιά.

Η αμιγής φραγκική ζωγραφική στην πόλη της Ρόδου διασώζεται αποσπασματικά στην Παναγία του Κάστρου, στον Άγιο Γεώργιο στα τείχη του Κολλακίου (1382-1396), στον Άγιο Ιωάννη του Κολλακίου (=Collachium, το Βόρειο μέρος της Μεσαιωνικής Πόλης), στην Παναγία του Μπούργκου και στον Άγιο Νικόλαο.

Μεσαιωνικές κοσμικές ζωγραφικές εντοίχιες συνθέσεις περιγράφονται από περιηγητές του 19ου αιώνα. Σήμερα σώζονται δείγματα του τέλους του 15ου και του 16ου αιώνα: σε κτήριο στην οδό Γαβαλά διασώζεται διάκοσμος (πριν από το 1503), και στην ξύλινη οροφή της Καστελανίας (ανάμεσα στο 1507 και 1512) τη Λίνδο, στο Διοικητήριο του κάστρου, οι διακοσμητικές συνθέσεις που σώθηκαν ανάγονται στην τελευταία δεκαετία του 15ου αιώνα.

Το θρησκευτικό-πολιτιστικό υπόβαθρο των Ιωαννιτών διαμορφώθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια λειτουργίας του Τάγματος και φαίνεται ότι επηρεάστηκε τόσο από τα μέλη του όσο και από τους τόπους όπου κατά καιρούς είχε την έδρα του. Ο κατεξοχήν προστάτης άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος βρισκόταν σε έγγραφα, σε σφραγίδες και νομίσματα. Η Παναγία επίσης ήταν παρούσα τόσο στη Λειτουργία, όσο και στις μεγάλες εορτές: η εορτή της Κοιμήσεως είχε συνδυαστεί με την επέτειο της κατάληψης της πόλης το 1309, ενώ η εορτή της Συλλήψεως της Παναγίας με την επέτειο της λήξης της πανούκλας, το 1358.

Η Γλώσσα της Ιταλίας (Γλώσσες= Έθνη), είχε ως προστάτιδα την αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας στην οποία είχαν αφιερωθεί ο Ξενώνας στη Βενετία το 1359 και εκείνος στη Ρόδο το 1391. Το ιωαννίτικο εορτολόγιο περιελάμβανε αγίους, οι οποίοι ήταν άρρηκτα συνδεδεμένοι με την Ιερουσαλήμ. Κανόνες του Τάγματος αναφέρονταν κατά κύριο λόγο στην παροχή βοήθειας στους φτωχούς. Οι αγιοποιημένοι ή “beati” Ιωαννίτες δεν ήταν στρατιωτικοί, αλλά αφιερωμένοι στους φτωχούς και τους αρρώστους, όπως ο Ugo από τη Γένοβα και η Ubaldesca από τη Calcinal.

Στην πρόσοψη της Παναγίας του Κάστρου, σε ορθογώνιο πλαίσιο πάνω από τη θύρα εισόδου, διακρίνονταν μέχρι πρόσφατα, στο κατώτερο τμήμα, λείψανα μορφών χωρίς φωτοστεφάνους, σε δυο επάλληλες σειρές, οι οποίες έστρεφαν το βλέμμα προς το κέντρο και προς τα πάνω, ενώ στο αριστερό άκρο φαινόταν οικόσημο. Επρόκειτο προφανώς για την παράσταση της Madonna della Misericordia (Παναγία του Ελέους),(ή del Soccorso, Vierge de la Miséricorde, au Manteau, de Bon Secours, de Consolation). Από τα αρχαιότερα παραδείγματα του τύπου αυτού είναι η Madonna della Misericordia των Simone Martini και Memmo di.

Τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά
Προσεγγίζοντας τεχνοτροπικά τα φράγκικα μνημεία της Ρόδου, διαπιστώνουμε την επίδραση της ζωγραφικής της Σιένας και γενικότερα- της λεγόμενης διεθνούς γοτθικής τεχνοτροπίας. Η ζωγραφική σε θρησκευτικού χαρακτήρα μνημεία του Τάγματος των Ιωαννιτών στους τόπους από τους οποίους πέρασε προτού εγκατασταθεί στη Ρόδο παρουσιάζει ενδιαφέρον. Με την προσέγγιση των διακόσμων των φράγκικων μνημείων της Ρόδου παρατηρήσαμε ότι οι ζωγραφικοί τρόποι στα έργα αυτά παραπέμπουν στις αισθητικές αναζητήσεις των καλλιτεχνών της Σιένας.

Η ζωγραφική στη Σιένα σημείωσε μεγάλη ακμή κυρίως κατά το 13ο και 14ο αιώνα, με μεγάλο αντίκτυπο στην Ευρώπη. Είναι ενδιαφέρον το υπόβαθρο της τέχνης αυτής, και, για την ακρίβεια, ο ρόλος που έπαιξε η δημόσια, επίσημη επιλογή και παραγγελιοδοσία. Οι πρώιμοι Σιενέζοι ζωγράφοι όπως ο Guidoda Siena και o Duccio (π. 1260-1319) παρουσιάζουν συγγένειες με βυζαντινά έργα.

Εικαστικά αισθητήρια και παραγγελιοδοσία στη Ρόδο των Ιπποτών
Η επίσημη/αυλική/κρατική τέχνη στο Ιωαννίτικο κράτος, τόσο στον 14ο όσο και στον 15ο και 16ο αιώνα φαίνεται ότι εναρμονιζόταν με τις επιλογές τού εκάστοτε Μεγάλου Μαγίστρου.
Μάρτυρες των μαγιστρικών επιλογών αποτελούν οι χαμένοι σήμερα επιτοίχιοι τάπητες τους οποίους ο μέγας μάγιστρος Pierre d’Aubusson είχε παραγγείλει στη Φλάνδρα προκειμένου να διακοσμήσει το Παλάτι και τον Αγιο Ιωάννη του Κολλακίου, όπως και οι επιτοίχιοι τάπητες που ο μέγας μάγιστρος Émery d’Amboise είχε παραγγείλει επίσης στη Δύση.

Στην πόλη της Ρόδου, εντός των τειχών, υπολογίζονται είκοσιενέα ορθόδοξοι ναοί μέσα στο 15ο αιώνα, οι οποίοι μέχρι την τουρκική κατάκτηση ανέρχονται στους τριάντα επτά. Σε αυτούς προστίθενται άλλοι είκοσι τρεις στα περίχωρα (suburbia).
Σύμφωνα με τη συμβατική και σύντομη αυτή παρουσίαση των ρευμάτων της θρησκευτικής ζωγραφικής στα ιπποτοκρατούμενα Δωδεκάνησα, μέχρι τα μέσα περίπου του 15ου αιώνα το λατινικό και ελληνικό στοιχείο παρακολούθησαν, όσο το δυνατόν, τους τρέχοντες συρμούς.

Το τάγμα του Αγίου Ιωάννη στην ιστορική του εξέλιξη συμπορεύθηκε με τα κατά καιρούς καλλιτεχνικά ρεύματα χωρίς να λησμονεί τις σταυροφορικές του καταβολές. Αν λάβει κανείς υπόψη του και τα εκκλησιαστικά μνημεία, τα οποία κατεδαφίστηκαν το 1481, εκείνα που εξαφάνισε ο χρόνος, την κοσμική ζωγραφική που καταστράφηκε, τα φορητά έργα που χάθηκαν κατ’αναλογία με αυτά που σώθηκαν, διαπιστώνει ότι στο δωδεκανησιακό σύμπλεγμα, τουλάχιστον η Ρόδος παρουσίαζε υψηλής ποιότητας καλλιτεχνική δραστηριότητα με μοναδικά δείγματα τις παραστάσεις της Αγίας Λουκίας και της Βρεφοκρατούσας στην Παναγία του Κάστρου.

Εντοπίζεται μία τάση μέσα στον 14ο αιώνα η οποία φαίνεται να επηρεάζεται από τη Σχολή της Σιένας και της Τοσκάνης ευρύτερα. Αυτή η τάση πρέπει να συνδεθεί με τις επιλογές της παπικής Αυλής, της Εκκλησίας και το καλλιτεχνικό αισθητήριο των Ιπποτών και των αστών γενικότερα.

(Το υλικό αντλήθηκε από το παρακάτω, βιβλίο: Θ. Α. Αρχοντόπουλος, Ο εντοίχιος Διάκοσμος του Ναού της Αγίας Αικατερίνης (ΙΛΚ ΜΙΧΡΑΜΠ) στην πόλη της Ρόδου και η ζωγραφική του ύστερου Μεσαίωνα στα Δωδεκάνησα (1309-1453) , Πανεπιστήμιο Αθηνών Φιλοσοφική Σχολή, Τομέας Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Διδακτορική Διατριβή}