Αγ. Ξάνθης: Οι βραχονησίδες και η αξία τους στο πεδίο του Τουρισμού σε σχέση με το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό (Ε.Χ.Π.Τ.)

Rodiaki NewsRoom

Γράφει o Δρ. Αγαπητός Ξάνθης*
Αρχιτέκτονας-τ. δ/ντης του Ε.Ο.Τ.

Η χωροταξία αποτελεί τον «Χάρτη» πλεύσης της ανάπτυξης για τον Χώρο. O Χώρος σήμερα αποτελεί το αναπτυξιακό διακύβευμα όλων των προτάσεων, υποδηλώνοντας κάτι μη οριοθετημένο και ανοιχτό, που οφείλει με την τεχνική του άτομου να σχεδιαστεί για όλα τα έμβια όντα και ευρύτερα για το σύνολο της φύσης.

Εάν ο 19ος αιώνας ήταν η εποχή του κεφαλαίου και του ιστορικού υλισμού, ο 20ος πέρασε ως ο αιώνας του Χώρου και της διευθέτησής του, ο δε 21ος είναι ο αιώνας της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης.

Οι δραστηριότητες τού ατόμου έχουν πολλαπλασιαστεί στη βάση της ευφυΐας του αλλά και των δικών του επιτευγμάτων, όπως είναι η ψηφιακή επανάσταση που σηματοδοτεί τον τρέχοντα αιώνα. Έτσι, ο σχεδιασμός του Χώρου σε συνάρτηση με τις δραστηριότητές του αποτελεί την επιστήμη της χωροταξίας, που προσπαθεί να τακτοποιήσει τα όρια, σύμφωνα με τις εκάστοτε ανάγκες τού υποκείμενου ανά περίοδο, πολιτικές και επιλογές-στόχοι.

Ο Τουρισμός ως ένα κοινωνικοοικονομικό φαινόμενο που επηρεάζει τα δεδομένα έχει εισχωρήσει στους τομείς επιρροής του Χώρου, είτε αστικού είτε εκτός σχεδίου, αναδιατάσσοντας τη φιλοσοφία παράγωγης που ήταν: εργασία, αμοιβή, έδαφος.

Σήμερα, για τη χώρα μας και σχεδόν σε όλη την Ευρώπη, ο Τουρισμός αποτελεί πλουτοπαραγωγική υπηρεσία που ενισχύει το ΑΕΠ και υποστηρίζει την εθνική μας οικονομία σε απόλυτο βαθμό. Γι’ αυτό, υπάρχει ειδική μέριμνα από τις κυβερνήσεις για την πορεία του Τουρισμού πάνω στις ράγες της βιώσιμης ανάπτυξης, των επενδύσεων και των εναλλακτικών μορφών Τουρισμού που ανταποκρίνονται τις σύγχρονες απαιτήσεις του τουρίστα (που λέγεται στη γλώσσα της αγοράς σήμερα και «καταναλωτής του τόπου»).

Αυτή την εποχή, διεξάγεται ένας δημόσιος διάλογος για το «νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό (Ε.ΧΠΤ.)» στην Ελλάδα. Εκτός των άλλων σημαντικών, το πλαίσιο αυτό προσδίδει περιληπτικά τα ακόλουθα: 1. την ενίσχυση μεγάλων οργανωμένων (πολεοδομικά) τουριστικών εγκαταστάσεων, 2. τη συνεκτίμηση μορφών Τουρισμού στην επιρροή της πυκνότητας (βραχυχρόνια μίσθωση), 3. τη φροντίδα για τα νησιά και 4. την απαγόρευση δόμησης σε ειδικές ευαίσθητες ζώνες λόγω κλιματικής αλλαγής.
Για τα νησιά μας, εμφανίζεται ειδική κατηγοριοποίηση σε τρία σκέλη με την ξεχωριστή αναφορά για τα ακατοίκητα και τις βραχονησίδες:

Αντιγράφω το σχετικό σημείο από το κατατεθέν προσχέδιο
(για τ’ ακατοίκητα και τις βραχονησίδες):
Ομάδα ΙΙΙ: Ακατοίκητα νησιά και Βραχονησίδες (σ.16)
Η Ομάδα ΙΙΙ περιλαμβάνει δύο (2) υποομάδες, με βάση τα ιδιαίτερα φυσικά και ανθρωπογενή χαρακτηριστικά τους, το μέγεθος και την εγγύτητά τους με κατοικημένες περιοχές.

Στην πρώτη υποομάδα περιλαμβάνονται:
• Οι βραχονησίδες.
• Νησιά με έκταση μικρότερη των 300 στρεμμάτων.
• Νησιά, τα οποία ευρίσκονται σε απόσταση μικρότερη των 10 ναυτικών μιλίων από τα θαλάσσια σύνορα της χώρας.
• Νησιά, τα οποία ευρίσκονται σε απόσταση μεγαλύτερη των 10 ναυτικών μιλίων από παράκτιες περιοχές του ηπειρωτικού τμήματος της χώρας ή από νησιά που διαθέτουν ακτοπλοϊκή πρόσβαση.

Στη δεύτερη υποομάδα περιλαμβάνονται όλα τα ακατοίκητα νησιά (μηδενικός πληθυσμός κατά την εκάστοτε τελευταία απογραφή) που δεν ανήκουν στην πρώτη υποομάδα.

Ρυθμίσεις:
1. Στα νησιά της πρώτης υποομάδας δεν επιτρέπεται κανένα είδος τουριστικής ανάπτυξης.
2. Στα νησιά της δεύτερης υποομάδας επιτρέπονται μόνο ΟΥΤΔ «ήπιας ανάπτυξης».

Σχόλια επί του σημείου:
► Σήμερα, έχει διατυπωθεί ως θέση από επίσημους φορείς και την Επιτροπή Εξωτέρων Υποθέσεων της Βουλής των Ελλήνων: να επανεξεταστεί η προβλεπόμενη απαγόρευση όλων των ειδών τουριστικής ανάπτυξης στις βραχονησίδες (απεναντίας, υπάρχει το αίτημα για εθνικούς λόγους η θέσπιση πάσης φύσεως ειδικών κινήτρων, ακόμα και ειδικώς πολεοδομικών, ώστε να αποκτήσουν οι νησίδες αυτές οικονομική ζωή).

ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΟΡΩΝ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΙΣ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ ΖΩΝΕΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΒΡΑΧΩΝ-ΝΗΣΙΔΩΝ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΔΙΚΑΙΟ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ (για υποστήριξη του άρθρου):
1. Χωρικά ύδατα (Χ.Υ.)= (αιγιαλίτιδα ζώνη-επέκταση κρατικού εδάφους), άρθρο 3 της Σύμβασης του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας του 1982, «κάθε κράτος έχει το δικαίωμα να καθορίσει το πλάτος των Χ.Υ., το πλάτος των Χ.Υ. δεν μπορεί να υπερβαίνει 12 ν.μ. και μετριέται από τις γραμμές βάσεις που καθορίζονται ασύμφωνα με την παρούσα σύμβαση» και επίσης, η οριοθέτηση των Χ.Υ. μεταξύ κρατών ακολουθεί τη μέση γραμμή, εκτός αντίθετου συμφωνίας μεταξύ των ενδιαφερόμενων κρατών.

2. Αποκλειστική Οικονομική Ζώη (ΑΟΖ)= (άρθρο 55-75) της Σύμβασης του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας του 1982, είναι: η θαλάσσια ζώνη πέρα των Χ.Υ. το πλάτος δεν μπορεί να υπερβαίνει τα 200 ν.μ. από τις γραμμές βάσης (οι οποίες δεν έχουν καθοριστεί για την Ελλάδα) από τις οποίες μετριέται το εύρος των Χ.Υ. Εντός αυτής της λειτουργικής ζώνης, το κράτος έχει το δικαίωμα συγκεκριμένων αρμοδιοτήτων κυρίως για οικονομικούς λόγους. Κάτω από νομική συνθήκη, η ΑΟΖ ταυτίζεται με την 3. Υφαλοκρηπίδα (1958), επίσης θαλάσσια ζώνη ως προς το εύρος και τα χαρακτηριστικά, σημειώνοντας ότι η Υφαλοκρηπίδα είναι (άρθρο 76 παρ. 1): ο βυθός της θάλασσας και το υπέδαφος των υποθαλάσσιων περιοχών που εκτείνονται πέρα από τα Χ.Υ. του παρακτίου κράτους (και δεν αποτελεί κρατικό έδαφος όμως είναι τα Χ.Υ., άλλα έχει λειτουργικά δικαιώματα όπως είναι η ΑOZ).

4. Το δικαίωμα των νησιών στην ΑΟΖ [άρθρο 121(2)] σύμφωνα με τη Σύμβαση του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας του 1982, όλα τα νησιά με εξαίρεση κατηγορίας βράχων, δικαιούνται: όλες τις θαλάσσιες ζώνες που προκύπτουν από τη Συνθήκη. Η εξαίρεση για τους βράχους έγκειται [άρθρο 123 (3)]: «Οι βράχοι, οι οποίοι δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρωπινή διαβίωση ή δική τους οικονομική ζωή δεν έχουν ΑΟΖ ή Υφαλοκρηπίδα».

► Επειδή η Σύμβαση δεν προσδιορίζει επακριβώς την έννοια της φράσης για τους βράχους-βραχονησίδες: «δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρωπινή διαβίωση ή δική τους οικονομική ζωή» καταγράφονται στη διεθνή επίσημη βιβλιογραφία δύο (2) σχετικά ασαφή κριτήρια:
[βλ. σχετ. Στρατή, Α., (2004). Η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη. Στο Χ. Δίπλα και Χ. Ροζάκης (Επιμ.), Το Δίκαιο της Θάλασσας και η Εφαρμογή του στην Ελλάδα. Αθήνα: Σιδέρης, σσ. 178-181]

• Την ικανότητα των βράχων να υποστηρίζουν αυτοδύναμα «ανθρώπινη διαβίωση» και συνεπώςm να έχουν μόνιμο πληθυσμό. Αυτό δηλαδή συνεπάγεται, την ύπαρξη νερού, καλλιεργήσιμου εδάφους ή φυσικών πηγών για να μπορεί να θεωρηθεί ο βράχος κατοικισμός και κατ’ επέκταση, με την ανάλογη ποσότητα αυτάρκειάς του με απαραίτητες προμήθειες.

• Το πρόβλημα περί ικανότητας των βράχων να συντηρήσουν «δική τους οικονομική ζωή». Και αυτό το κριτήριο είναι ασαφές, ενώ είναι προφανές ότι εμπλέκεται με το πρώτο.

Η απάντηση στα δύο παραπάνω θεμάτων διαφέρει ανάλογα με τις συγκεκριμένες περιστάσεις, που η οικονομική αξία του βράχου-βραχονησίδας εξαρτάται από τη χρησιμότητά του στη ναυσιπλοΐα, στον τουρισμό, στη μετεωρολογία ή ακόμη και για ασφάλεια του κράτους στο οποίο ανήκει.

Συμπεράσματα:
1. Η απόρριψη των αποκλειστικών τουριστικών δραστηριοτήτων σε βράχους-βραχονησίδες (όπως και προτείνεται από το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό) δεν προκαλεί επ’ ουδενί αναστολή θαλασσιών δικαιωμάτων (και εθνικής κυριαρχίας μέσω Χ.Υ.), γιατί η οικονομική αξία μπορεί να εξισωθεί και με άλλες δραστηριότητες, όπως είναι: η ναυσιπλοΐα, η μετεωρολογία, η οικολογία, οι ΑΠΕ, η κτηνοτροφία ή ακόμη και η ασφάλεια του κράτους στο οποίο ανήκει η βραχονησίδα.

2. Η βραχονησίδα προτείνεται (από το Ε.Χ.Π.Τ.) το να προστατεύεται μέσα από την απαγόρευση της μεγεθυντικής τουριστικής εγκατάστασης γιατί αυτή οφείλει να συνδυαστεί με υποδομές νερού, αποχέτευσης, απορριμμάτων και άλλα συναφή, τα οποία πιθανά να αλλοιώσουν τα γεωγραφικά και οικολογικά χαρακτηριστικά της βραχονησίδας, [στη θέση βέβαια ότι ο Τουρισμός μπορεί και πρέπει να αναπτυχθεί ορθολογιστικά στις άλλες δύο (2) προτεινόμενες κατηγορίες (Ι, ΙΙ), πράγμα που επιτυγχάνεται από την ισχύουσα πρόταση], και

3. Η γενική εκτίμηση ότι, ο Τουρισμός είναι απαραίτητος για εθνικούς λόγους στις βραχονησίδες χρήζει επανεξέτασης, διότι, οι όροι της Σ.Δ.Δ.Θ. είναι «διαφορετικοί» και εναλλακτικοί. Επίσης, ο Τουρισμός δεν είναι πανάκεια για τη βιώσιμη ανάπτυξη σε κάθε γωνιά, σε κάθε τετραγωνικό της χώρας μας. {Υπάρχουν και άλλου «πορτοκαλιές που κάνουν τουριστικά πορτοκάλια»!} Αυτό το σκεπτικό το διακρίναμε ειδικότερα και με τις άμεσες αντιδράσεις της Τουρκίας για τα πρόσφατα έργα υποδομής στη Στρογγύλη-Κατελλόριζο από την Π.Ν. Αιγαίου στη βάση των στοιχείων που απορρέουν από τη Σ.Δ.Δ.Θ. περί «οικονομικής ζωής» σε βραχονησίδα και πώς αυτά προσδιορίζονται από το διεθνές θαλάσσιο δίκαιο.

Υ.Γ. Από τα αναφερθέντα και από τη σχετική βιβλιογραφία διαφαίνεται, ότι η σύνδεση των Χωρικών Υδάτων (Χ.Υ.)/(Αιγιαλίτιδα ζώνη) με την ΑΟΖ και Υφαλοκρηπίδα είναι άμεση και συνεχόμενη και η απόσπαση της μιας από τις άλλες, θεωρείται ουσιαστικά ανεδαφική.

* Ο αρθρογράφος είναι αρχιτέκτονας, μεταδιδακτορικός υπότροφος του Πανεπιστημίου Αιγαίου, διδάσκων στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου και του μεταπτυχιακού προγράμματος «Περιβαλλοντική Εκπαίδευση»